Циприен Нтарямира – 5-й президент Бурунди (1994). Биография, политическая деятельность, FRODEBU партиясы, этникалық қақтығыстар тарихы. Бурунди саяхаты.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Бурундидің 5-ші президенті (1955–1994)
5th President of Burundi (1955–1994)
Сиприен Нтарямира (6 наурыз 1955 – 6 сәуір 1994) – Бурундидің президенті, 1994 жылдың 5 ақпанынан бастап екі айдан кейін қайтыс болғанға дейін қызмет еткен бурундилік саясаткер. Бурундиде туған хуту Нтарямира этникалық зорлық-зомбылықтан қашу үшін Руандаға кетіп, білімін аяқтағанға дейін сол жерде оқыды. Бурунди студенттік қозғалысында белсенді болған ол Бурундидің социалистік жұмысшылар партиясын құрысты және ауыл шаруашылығы мамандығы бойынша білім алды. 1983 жылы Бурундиге оралып, ауыл шаруашылығында жұмыс істеді, бірақ қысқа уақытқа саяси тұтқын ретінде ұсталды. 1986 жылы ол Бурундидегі демократия үшін фронт (FRODEBU) құрылысына қатысты, ал 1993 жылы FRODEBU Бурундидегі жалпы сайлауда жеңіске жетті. Одан кейін 10 шілдеде Ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы министрі болды, бірақ қазан айында тутси әскерлері төңкеріс жасауға тырысып, президентті және басқа да жоғары лауазымды шенеуніктерді өлтірді. Нтарямира төңкерістен аман қалды және 1994 жылдың қаңтар айында Ұлттық Ассамблея оны Бурунди президенті етіп сайлады. Ұзаққа созылған конституциялық даудан кейін ол 5 ақпанда қызметке кірісті, өзінің басты басымдықтары бейбітшілікті қалпына келтіру, адам құқықтарын ілгерілету және босқындарды қайта орналастыру болатынын мәлімдеді. Өкімет барысында ол этникалық қақтығыстарды басуға тырысты. 1994 жылдың 6 сәуірінде Руанда президенті Ювенал Хабиариманамен бірге ұшақта келе жатқанда Кигали үстінде ұшақ атып түсіріліп, қаза тапты.
Cyprien Ntaryamira (6 March 1955 – 6 April 1994) was a Burundian politician who served as President of Burundi from 5 February 1994 until his death two months later. A Hutu born in Burundi, Ntaryamira studied there before fleeing to Rwanda to avoid ethnic violence and complete his education. Active in a Burundian student movement, he cofounded the socialist Burundi Workers' Party and earned an agricultural degree. In 1983, he returned to Burundi and worked agricultural jobs, though he was briefly detained as a political prisoner. In 1986 he cofounded the Front for Democracy in Burundi (FRODEBU), and in 1993 FRODEBU won Burundi's general elections. He subsequently became the Minister of Agriculture and Animal Husbandry on 10 July, but in October Tutsi soldiers killed the president and other top officials in an attempted coup. Ntaryamira survived the putsch and in January 1994 the National Assembly elected him to become the President of Burundi. After a prolonged constitutional dispute, he was inaugurated on 5 February, declaring that his top priorities would be restoring peace, promoting human rights, and resettling refugees. Throughout his tenure he unsuccessfully sought to mitigate ethnic conflict. He was killed on 6 April 1994 when the plane he was travelling in with Rwandan President Juvénal Habyarimana was shot down over Kigali.
Ерте өмір
Сиприен Нтарямира 1955 жылдың 6 наурызында Руанда-Урундидегі Бужумбура ауылдық провинциясының Магео аймағындағы Мумбиби коммунасында дүниеге келген. Ол хуту тайпасынан шыққан және отбасында он бір баланың алтыншысы болған. 1968 жылы Бужумбурадағы Сен-Эспри колледжіне түсуге дейін Рушубиде бастауыш мектепті бітірген. Нтарямира Бужумбура ауылдық сайлау округінен Ұлттық Ассамблеяға сайланды. 1993 жылдың 10 шілдесінде ол премьер-министр Сильви Киниги басқаруымен Ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы министрі болып тағайындалды. Ндадае және президенттік мұрагерлік тізіміндегі басқа да лауазымды тұлғалар – Ұлттық Ассамблеяның Президенті мен Вице-президенті – соңында қаза тапты, бұл билік вакуумын тудырды. Нтарямира 22 қаңтарда инаугурацияға дайындалып жатқанда, UPRONA жетекшілігіндегі парламенттік оппозиция Конституциялық сотқа оның тағайындалуын тоқтату үшін талап арыз берді. Олар конституцияның 182-бабында ұлттық дағдарыс кезінде құжатты өзгертуге тыйым салынғаны көрсетілгенін, бұл Ұлттық Ассамблеяның 85-бапқа енгізген өзгерістерін күшсіз етеді деп мәлімдеді. FRODEBU парламентарийлері бұл өзгеріс бос қалған орынды толтыру үшін қажетті екенін, ал бұрынғы президентті алмастыру үшін ұлттық сайлау өткізу мүмкін емес еді деп аргументтеді. Конституциялық сот этностық принцип бойынша бөлінген шешіммен оппозицияның пайдасына шешім шығарды. Хуту судьялары кейін отставкаға кетті, ал үкімет тутси судьяларын қызметтен босатті. Бұл Бужумбурада бірнеше күндік зорлық-зомбылыққа әкелді, бірақ 3 ақпанда үкімет пен оппозициялық партиялар Нтарямираны UPRONA премьер-министрімен бірге президент етіп тағайындауға және Конституциялық сотты қайта құруға келісімге келді. Нтарямира 5 ақпанда қызметке кірісті. Инаугурациялық сөзінде ол бейбітшілікті қалпына келтіру, адам құқықтарын ілгерілету және мыңдаған бурундилік босқындар мен ішкі орын аударылғандарды қайта қоныстандыруды басымдықтары ретінде атап көрсетті. Оның үкіметі FRODEBU және UPRONA-дан хуту және тутси мүшелерін қамтитын кең коалициядан тұрды. UPRONA саясаткері Анатоль Каньенкико премьер-министр болып тағайындалды. Каньенкиконың таңдалуы көптеген UPRONA басшыларын қанағаттандырмады, ал Нтарямира партияның басқа да бірнеше жоғары лауазымды тұлғаларын үкіметке қабылдады, бірақ ол астанадағы зорлық-зомбылыққа жауапты деп санайтын адамдардың тағайындалуын қабылдамады. Нтарямира президенттік қызметін атқарып жүрген кезеңде Бурундиде этникалық зорлық-зомбылық пен жанжал мен жауын-шашынның азаюына байланысты экономикалық дағдарысқа тап болды. Ол Ұлттық барлау қызметін және көші-қон қызметін қайта ұйымдастырды және қалалық полицияны реформалауға тырысты. Азаматтық жасақтарды тарату мақсатында үкіметі топтармен кездесу үшін делегацияларды жіберді, бірақ бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды, өйткені елшілерге оқ атылды. Үкімет әскерді жасақтарды тоқтату үшін пайдалануға тырысты, бірақ наурыздың соңында армия астанадағы этникалық қақтығысқа тартылып, үкіметтен тәуелсіз әрекет ете отырып, тек хутулар тұратын аудандарды қарусыздандыруға бағытталды. Радио арқылы сөйлеген сөзінде Нтарямира армияны соғысты тоқтату үшін кері шегінуге шақырды. Ұлттық қарусыздандыруды және Бурундиге қару-жарақ экспортына еуропалық эмбаргоны қолдауы оны Каньенкикомен келіспеушілікке түсірді, ол бүлікшіл топтарға қатаң шара қолдануды қалаған және эмбарго елдің егемендігін бұзады деп ойлаған. Ақырында, этникалық зорлық-зомбылықты тоқтатуға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды. Ол Заир президенті Мобуту Сесе Секо және Танзания президенті Али Хасан Мвиньимен тығыз дипломатиялық байланыстарды сақтады. Алайда, Руандадағы жағдайдан айырмашылығы, онда ұшақ құлауы геноцидке әкелді, Бурундиде президентінің қазасы туралы хабарлама жеткеннен кейін жағдай тыныш қалды. Бурунди үкіметі ұшақ апатының себебін бақытсыз оқиға деп мәлімдеді. Дипломаттар Бурундидің көпшілігінің өлтірудің Нтарямираға емес, Хабиариманаға бағытталғанына сенеді деп хабарлады. Нтибантунья Нтарямираның өліміне "жағдайдың салдары" себеп болды деп мәлімдеді және оның нысанаға алынбағанына сенді. Каньенкико үкіметі ресми түрде отставкаға кетті, бірақ оның орнын алмастыру расталғанға дейін күнделікті істерді басқару үшін қызметте қалды. Нтибантунья президенттік қызметін уақытша атқаратындықтан, FRODEBU мен оппозициялық партиялар арасында билікті бөлісу мәселесі бойынша жаңа талқылаулар басталды, ал этникалық шиеленіс жоғары деңгейде сақталып, зорлық-зомбылық елге тарады. Тарихшылар Жан-Пьер Критиен мен Мелхиор Мукури Нтарямираның президенттігі туралы: "Қызметі тек екі айға созылған және өте шиеленіске толы атмосферада жұмыс істеген режимді бағалау қиын" деп жазды. Нтарямираның қазасы Бурунди үкіметімен жыл сайын 6 сәуірде еске алынады. 2017 жылдың 6 сәуірінде оның әйелі президент Пьер Нкурунзизаға хат жазып, Бурунди үкіметінен Нтарямираны ұлттық батыр ретінде тануын және оның ұшағын атып түсіруді халықаралық деңгейде тергеуді ұйымдастыруды БҰҰ-дан сұрады. 2021 жылдың сәуір айында үкімет өкілі ұшақтың атып түсірілуінің мән-жайларын одан әрі зерттеу мүмкіндіктерін қарастырып жатқанын мәлімдеді.
Cyprien Ntaryamira was born on 6 March 1955 in the Mageyo Zone's commune of Mubimbi, Bujumbura Rural Province, Ruanda Urundi. Ethnically, he was Hutu and the sixth of eleven children in his family. He attended primary school in Rushubi before enrolling in the Collège du Saint Ésprit in Bujumbura in 1968. Ntaryamira was elected to a seat in the National Assembly, representing the Bujumbura Rural constituency. On 10 July 1993, he was appointed Minister of Agriculture and Animal Husbandry, serving under Prime Minister Sylvie Kinigi. Ndadaye and the other officials in the line of presidential succession—the President and Vice President of the National Assembly—were ultimately killed, creating a power vacuum. Ntaryamira was scheduled to be inaugurated on 22 January, but the parliamentary opposition, led by UPRONA, filed a suit with the Constitutional Court to block the installment. They argued that Article 182 of the constitution, which stipulated that the document could not be modified in times of national crisis, rendered the National Assembly's amending of Article 85 void. FRODEBU parliamentarians argued that the change was necessary to fill the vacancy, since holding a national election to replace the former president would have been impossible. The Constitutional Court ruled in favor of the opposition in a decision split along ethnic lines. The Hutu justices subsequently resigned and the government dismissed the Tutsi justices. This led to several days of violence in Bujumbura, but on 3 February the government and opposition parties reached an agreement to install Ntaryamira as president with an UPRONA prime minister, as well as reinstate the Constitutional Court. Ntaryamira was sworn in on 5 February. In his inaugural address, he declared that his top priorities would be to restore peace, promote human rights, and resettle thousands of Burundian refugees and internally displaced persons. His government consisted of a broad coalition including Hutu and Tutsi members from FRODEBU and UPRONA. Anatole Kanyenkiko, an UPRONA politician, was made Prime Minister. Kanyenkiko's selection did not satisfy many UPRONA leaders, and while Ntaryamira allowed several other top party figures into his government, he blocked the appointment of those whom he considered responsible for the violence in the capital. During Ntaryamira's presidency, Burundi was troubled with severe ethnic violence and an economic crisis triggered by the conflict and low rainfall. He reorganised the National Intelligence Service—and the Migration services and attempted to reform municipal police. In an attempt to demobilise civilian militias, his government dispatched delegations to meet with the groups, but these entreaties failed as the emissaries were fired upon. His government then attempted to use the army to stop the militias, but in late March the army became entangled in ethnic conflict in the capital and, acting autonomously from the government, exclusively targeted Hutu neighborhoods for disarmament. In a radio broadcast, Ntaryamira appealed to the army to withdraw to end the fighting. His support for national disarmament and for a European embargo on arms exports to Burundi brought him into disagreement with Kanyenkiko, who wanted a harsh crackdown on rebel groups and thought an embargo infringed on the country's sovereignty. Ultimately, his efforts to stem the ethnic violence were unsuccessful. He maintained close diplomatic ties with President Mobutu Sese Seko of Zaire and President Ali Hassan Mwinyi of Tanzania. However, unlike in Rwanda, where the shootdown sparked a genocide, the situation in Burundi remained peaceful after word was received of its president's death. The Burundian government initially declared that the plane crash was caused by an accident Diplomats reported that most Burundians believed that the assassination was meant to target Habyarimana, not Ntaryamira. Ntibantunganya attributed Ntaryamira's death to "the facts of circumstance" and believed that he was not targeted. The Kanyenkiko government officially resigned but stayed in office to manage daily affairs pending the confirmation of its replacement. As Ntibantunganya was only viewed as having assumed the presidency in an interim fashion, new power sharing discussions between FRODEBU and the opposition parties began while ethnic tensions remained high and violence spread throughout the country. Historians Jean Pierre Chrétien and Melchior Mukuri wrote of Ntaryamira's presidency, "It is difficult to draw up an assessment for a regime which only worked for two months and in an immediately very tense atmosphere." Ntaryamira's death is commemorated annually by the Burundian government on 6 April. On 6 April 2017, his widow wrote a letter to President Pierre Nkurunziza, asking that the Burundian government recognise Ntaryamira as a national hero and request that the United Nations launch an international investigation into the downing of his plane. In April 2021, a government spokesperson indicated that the government was considering its options for further exploring the details of the shootdown.