Кіріспе

Тарихиометрия – статистиканы генийлерге сілтемелерді талдау үшін пайдалана отырып, адам прогресінің немесе жеке тұлғалық қасиеттерінің тарихи зерттеуі. Бірақ 1869 жылы жарық көрген «Тұқым қуалайтын гений» атты еңбегінде осы тарихиометрияны танымал еткені – ағылшын ғалымы, полимат Фрэнсис Гальтон. Оны Фредерик Адамс Вудс (тарихиометрия терминін енгізген) 20-шы ғасырдың басында одан әрі дамытты. Психолог Пол Э. Мель мансабының соңында, көбінесе медицина тарихы саласында тарихиометрияға қатысты бірнеше мақала жариялады, бірақ ол оны клиометриялық метатеория деп атады. Тарихиометрия – ғылыми әдістерді қолдана отырып генийді зерттеген алғашқы сала.

Қазіргі зерттеулер

Қазіргі таңдағы көрнекті тарих өлшеу зерттеушілерінің қатарында Дин Кит Симонтон мен Чарльз Мюррей бар. Дин Кит Симонтон тарих өлшеуді ретроспективті деректерді статистикалық талдаудың сандық әдісі деп анықтайды. Симонтонның жұмысында бастапқы деректер көбінесе қайтыс болған танымал тұлғалардың психометриялық бағалауынан алынады, мақсаты – шығармашылықты, гениальдылықты және талантты дамытуды бағалау. Чарльз Мюррейдің "Адамның жетістіктері" еңбегі – технология, ғылым және өнер саласындағы жеке тұлғалардың ықпалын сандық көрсеткіштермен өлшеуге жасалған осы тәсілдің бір мысалы. Бұл жұмыста осы салалардағы көптеген белгілі инноваторлардың есімдері тізіліп, оларға тарихшылардың қаншалықты назар бөлгені сілтемелер мен арналған беттер саны арқылы өлшенді. Дегенмен, бұл еңбек деректерін манипуляциялау арқылы манипуляцияланбаған деректерден туындамайтын қорытындыларға келгені үшін сынға ұшырады.

Зерттеулердің мысалдары

Тарих өлшеушілік шығармашылық, харизма немесе ашықтық сияқты субъективті жеке қасиеттермен айналысатындықтан, көптеген зерттеулер ғалымдарды, суретшілерді немесе саясаткерлерді салыстыруға бағытталған. Мысалы, Чарльз Мюррейдің "Адамның жетістіктері" атты зерттеуінде Эйнштейн мен Ньютон ең маңызды физиктер ретінде, ал Микеланджело – батыс суретшілерінің арасындағы ең жоғары деңгейдегі суретші деп саналады. Бұл зерттеу Джон Куинси Адамсты ең зиялы АҚШ президенті деп атайды, оның IQ-сы 165 пен 175 аралығында деп есептеледі. Зерттеушілер Клара Шуманның (1819–1896) өмірі бойы өткізген концерттерінің 1300-ден астам басылған бағдарламашаларын (плейбилдерін) статистикалық тұрғыдан талдады. Алынған нәтижелер Клара Шуманның классикалық фортепиано музыкасының репертуарын қалыптастырудағы маңызды рөлін көрсетті. Оның репертуар таңдау стратегиясы өте консервативті бағыттармен жүзеге асырылды.

Сын-пікір

Тарихиметрия тарихи құжаттар сияқты тікелей емес ақпаратқа негізделгендіктен және статистикаға көп жүйкеленгендіктен, кейбір зерттеушілер осы зерттеулердің нәтижелерін күдікпен қарайды, көбінесе бағаланған нәтижелерді артық интерпретациялау туралы алаңдаушылықтарға байланысты. АҚШ президенттерінің интеллектуалдық қабілеттерін зерттеу, Диан Кит Симонтонның зерттеуі, көптеген БАҚ назары мен сын-есімдерге ие болды, себебі ол бұрынғы АҚШ президенті Джордж Бушты 1900 жылдан бергі АҚШ президенттерінің соңғы екіншісі деп санады. Г.В. Буштың IQ-сы 111,1 мен 138,5 аралығында, ал орташа есеппен 125 деп бағаланды. БАҚ-та бұл зерттеу кейде 2001 жылдың ортасында электрондық пошта арқылы таралған АҚШ президенттерінің IQ-сы туралы жалған ақпаратпен салыстырылды, онда Г.В. Буштың барлық АҚШ президенттерінің арасында ең төменгі IQ-сы бар деген болжам жасалған.