Кіріспе

Шотландияның Аргилл округі (/ɑr/'/ɡ//aɪ//l/; архаикалық Аргиль; Earra Ghàidheal, ), кейде Аргиллшир деп аталады, Шотландияның батысындағы тарихи және тіркеу округі. Аргилл ежелгі заманнан бастау алады және Ирландиядағы бөліктерін есептемегенде, Даль-Риатаның ежелгі патшалығымен үлкен дәрежеде сәйкес келеді. Аргилл сонымен қатар Лизмордегі кафедралық соборы бар ортағасырлық епископтық және 1701 жылы Аргилл герцогының құрылуымен герцогтыққа дейін көтерілген ерте заманғы графтық болды. Аргилл солтүстікте Инвернесс-ширмен, шығыста Пертширмен және Данбартонширмен шектеседі, ал Клайд шығанағымен бөлініп, оңтүстік-шығыста Ренфрюширмен және Эйрширмен, оңтүстікте Бьютширмен көршілес. 1890 жылдан 1975 жылға дейін Аргилл округтік кеңесі бар әкімшілік округ болды. Округтың тарихи орталығы Инверарей болды, бірақ 1890 жылы құрылғаннан бастап округтік кеңес Лохгилпхедте орналасқан. Тарихи округтың аумағының көп бөлігі қазіргі Аргилл және Бьют кеңесінің аумағында орналасқан, ерекшелігі – Морверн және Арднамурчан аймақтары енді Таулы кеңесінің аумағында, ал Бьют аралы мен Хеленсбург аймағы тарихи Аргиллге жатпайды, бірақ қазір Аргилл және Бьют кеңесінің аумағында. 1708 жылдан 1983 жылға дейін Ұлыбритания Парламенті мен Ұлыбритания Корольдігі Парламентінде Аргиллшир сайлау округі болды.

Атауы

Атауы көне ирланд тіліндегі airer Goídel сөзінен шыққан, яғни "гейлдердің шекаралық аймағы" деген мағынаны білдіреді. XIII ғасырдың басында "De Situ Albanie" еңбегінің авторы "Аррегатель атауы шотландтар мен ирландтардың шекаралық аймағын білдіреді, себебі барлық шотландтар мен ирландтар жалпы түрде Гаттели (яғни гейлдер) деп аталады, олардың ежелгі соғыс жетекшісі Гейтельглас атынан шыққан" деп жазған. Airer сөзі теңіз жағалауына қатысты қолданылғанда "жағалау" дегенді білдіреді, сондықтан бұл атауды "гейлдердің жағалауы" деп те аударуға болады.

Тарих

Килмартин Гленде б.з.д. 3000 жылға дейінгі тұрғызылған тастар мен басқа да ескерткіштер бар. Бұл Шотландия материгіндегі неолит және қола дәуірінің ең маңызды аймақтарының бірі. 563 жылы Иона аббаттығы құрылды, ол Шотландиядағы ең маңызды ерте христиандық орындардың біріне айналды. Гельдік Дал Риата патшалығы 5-9 ғасырларда өмір сүрді. Оның аумағы Ирландияның солтүстік-шығыс бөлігін, кейін Антрим графтығын, Ұлыбритания материгінің, қазіргі Шотландияның батысын және Ішкі Гебрид аралдарындағы көптеген аралдарды қамтыды. Қазіргі Лохгилпхед қаласының солтүстік-батысында, Килмартин Глендегі Дунадд бекінісі патшалықтың негізгі ордасы болды. Дал Риата 9 ғасырда викингтер кезінде фрагменттенді; Ирландиядағы бөлігі Улад патшалығына қосылды, аралдар Аралдар патшалығының бақылауына өтті, ал материктік Британиядағы бөлігі 843 жылы Кеннет МакАлпин басшылығымен шығыстағы пиктік патшалықпен біріктіріліп, Альба патшалығын құрады. Аргилл (Айер Гойдель) атауы "гельдердің жағалауы немесе шекарасы" дегенді білдіреді, ол бұрынғы Дал Риата аумағының материктік Британиядағы бөлігін атау үшін қолданыла бастады. Бұл атау аймақты "Шетелдіктер аралдары" дегенді білдіретін Инсе Галлдан ерекшеленді, ол Аралдар патшалығы үшін қолданылды, оны ежелгі норвег тілінде сөйлейтін норвег-гельдер басқарды. "Солтүстік Аргилл" термині кейін Вестер Росс деп аталған аймаққа қатысты қолданылды. Оны Солтүстік Аргилл деп атады, өйткені ол Applecross аббаттығында орналасқан Дал Риатадан келген миссионерлер мен босқындармен қоныстандырылды. Аббат лауазымы мұрагерлікпен берілді, ал 13 ғасырда аббат ұлы Ферхар мак Росс граф титулын алғанда, Солтүстік Аргилл аймағы біртіндеп Вестер Росс деп аталды. Альба Шотландия патшалығына айналды, бірақ Кинтайр, Кнапдейл және Лорнды норвегиялық билікке жоғалтты, бұл 1098 жылы Шотландия королі Эдгар мен Норвегия королі Магнус Бос арасындағы келісімде мойындалды. 1266 жылы Перт келісімі Шотландия королінің билігін Аргиллдің норвегиялық билік астындағы бөлігіне, сондай-ақ бұрынғы Аралдар патшалығына қайта орнатты, олар бірге жартылай тәуелсіз Аралдар Лордтығын құрады. Осы кезде Шотландияның қалған бөлігі шерифтер басқаратын графтықтарға бөлінді. Графтықтар провинциялардан өзге аумақтарды қамтыды, және осы графтықтар кейіннен ескі провинцияларға қарағанда Шотландияның округтеріне айналды. Перт келісімінен кейін Аргилл провинциялары бастапқыда Перт графтығына қосылды. 1293 жылы Аргиллде екі жаңа графтық құрылды; Кинтайр шерифі, тек сол провинцияны қамтиды, және Лорн шерифі, Лорн, Кнапдейл және Мид Аргиллді (сол кезде Ковалды да қамтиды) қамтиды. Аргилл шерифінің алғашқы тізілімі 1326 жылы болған. Бұл лауазым Лорн шерифі лауазымын қайта құру немесе қайта атау сияқты көрінеді. Кейіннен бұл лауазым Кэмпбелл кланының мүшелерінің мұрагерлік лауазымына айналды. Графтықтар құрылғанға қарамастан, аймақтың көп бөлігі 1476 жылға дейін Аралдар Лордының практикалық бақылауында болды, содан кейін Джон Макдональд, Аралдардың соңғы Лорды, Кинтайр, Кнапдейл және Мид Аргиллді толық Шотландияның бақылауына берді. 1481 жылы Кнапдейл Тарберт графтығына қосылды, ол кейін Тарбертшир деп аталды, бастапқыда Тарберттен басқарылатын болды. Шотландия реформациясы Аралдар Лордтығының құлдырауынан кейін болды. Макдональдтар (бұрынғы Аралдар Лордтарының кланы) бұрынғы діни режимнің жақтастары болды. Кэмпбеллдер керісінше, реформаны қолдады. 17 ғасырдың басында Джеймс VI-ның нұсқауымен Кэмпбеллдер Макдональд территориясына Ислай мен Юраға жіберілді, оларды бағындырып, Аргилл графтығына қосты. Осы кезде Кэмпбеллтің қысымы Тарбертшир шериф сотының Инверариге көшірілуіне әкелді, онда Кэмпбеллдер Аргилл шерифінің сотын өткізді. Тарбертшир кейіннен 1633 жылы парламент актісімен жойылып, Аргилл графтығына қосылды. Акт сонымен қатар Инверарай қаласының кеңейтілген графтықтың "бас бургы" ретіндегі мәртебесін бекітті. 1667 жылы әр графтық үшін жабдықтау комиссарлары құрылды, олар 1890 жылы округтік кеңестер құрылғанға дейін аймақтың негізгі әкімшілік органы ретінде қызмет етті. Дэвид II 1357 жылы Макдугалдың Лорнға билігін қалпына келтірді, бірақ Джон Макдугал (Макдугалдардың басшысы) ықтимал қақтығыстан аулақ болу үшін Муллға (1354 жылы) талабынан бас тартты. Маклинлер Лорнда (оның ішінде Мулл) тұратын ежелгі отбасы болды, және олар бас тартқаннан кейін, олар енді Муллде лаирд болмады, сондықтан олар Муллдің лайдтеріне айналды. Макдональдтардан өзгеше, олар реформацияның жақтастары болды, тіпті король Чарльз II-нің Соғыс және келісім туралы жарлығына қарсы азаматтық наразылық актілерін қолдады. Арчибальд Кэмпбелл (Аргилл графы) Муллды тартып алып, наразылық көріністерін тоқтату үшін жеке кеңеспен тапсырылды; 1680 жылға қарай ол аралды иеленді және шерифтік билікті Аргилл шерифіне берді. 1746 жылы Якобит көтерілісінен кейін Мүліктік юрисдикциялар актісі регалияны жойды және шериф лауазымын мұрагерлікпен алуға тыйым салды. Жергілікті басқару жақында біріккен Ұлыбританияның қалған бөлігімен үйлестірілді, ал "округ" термині "графтық" терминімен жиі қолданылатын болды. 1890 жылы 1889 жылғы Шотландияның жергілікті басқару актісі бойынша сайланған округтік кеңестер құрылды. Мақ немесе Муик, Рум немесе Рùm, Канна және Сандей аралдары 1891 жылы 1889 жылғы Шотландияның жергілікті басқару актісі бойынша тағайындалған шекара комиссиясымен Инвернесс графтығына берілгенге дейін округтің бөлігі болды. Эгг немесе Эйг арылы Инвернесс графтығында болды. Аргилл 1975 жылы жергілікті басқару мақсатымен округ ретінде таратылды, оның аумағы Хайленд және Стратклайд аймақтары арасында бөлінді. Стратклайд аймағында Аргилл және Бют деп аталатын жергілікті басқару округі құрылды, ол Аргиллдің көп бөлігін және іргелес Бют аралын қамтыды (бұрынғы Бют графтығы кеңірек болды). Арднамурхан, Ардур, Баллахулиш, Дурор, Гленко, Кинлохлевен және Морвен Аргиллдің аудандары Лохабер округінің бөлігіне айналды, Хайлендте. Олар 1996 жылғы түзетуден кейін Хайлендте қалды. 1996 жылы Аргилл және Бюттің жаңа біртұтас кеңес ауданы құрылды, бұрынғы Стратклайд округінің Дамбартон бөлігі де шекараға қосылды. Аргиллдің тарихи округтік шекаралары әлі де жер тіркеуімен байланысты кейбір шектеулі ресми мақсаттар үшін қолданылады, ол тіркеу округі болып табылады.

Аудандық кеңес

Аргилл округтік кеңесі өзінің алғашқы отырысын 1890 жылғы 22 мамырда Инверарейдегі сот ғимаратында өткізді. Кеңестің кейін қай жерде жиналатыны жөнінде үш сағаттан астам уақыт пікірталас болды, Локгилпхед, Инверарей, Обан, Дунун немесе тіпті Глазго қалаларында (соңғысы округтен тыс болғанымен) кездесу ұсыныстары енгізілді. Нәтижесінде, мамыр мен қыркүйек аралығында Дунун қаласында, ал жылдың қалған бөлігінде Обан қаласында кездесулер өткізілуге шешім қабылданды. Кеңес кейіннен тек осы екі қаладан ғана емес, сондай-ақ алғашқы отырыста ұсынылған барлық қалаларда да кездейсоқ түрде кездесулер өткізді. Кеңес сонымен қатар өзінің алғашқы отырысында Локгилпхедте орналасқан хатшыны тағайындады, осылайша кеңестің бас кеңсесін сол қалада орналастыру дәстүрі қалыптасты. Хатшының кеңсесі бастапқыда 1849 жылы салынған Локгилпхедтің соты мен полиция бөлімінің бір бөлігі болған округтік кеңселерде орналасты. 1925 жылы кеңес 5 Лохнелл көшесіндегі бұрынғы Аргилл қонақ үйін 2700 фунт стерлингке сатып алып, оны кеңсеге айналдырды. 1887 жылы салынған қонақ үйге «Округтік кеңселер» деген жаңа ат берілді. Локгилпхед ғимараты кеңестің барлық қызметкерлерін орналастыруға жеткіліксіз болды, сондықтан округтік кеңес бар болған кезеңде кейбір бөлімдер басқа қалаларда қалды: округ қазынашысы Кемпбелтаунда, денсаулық сақтау бөлімі Обанда, ал білім беру кеңселері Дунонда орналасты. 1975 жылы округтік кеңес таратылғаннан кейін 5 Лохнелл көшесіндегі ғимарат Стратклайд аймақтық кеңесінің аймақтық кеңсесіне айналып, «Далриада үйі» деп аталды, ал жаңа Аргилл және Бьют аудандық кеңесі өзінің бас кеңсесін жақын орналасқан Килмори сарайына көшірді.

География

Аргилл Лох Линне арқылы бөлінген екі үзіліссіз құрлық бөлігінен және Ішкі Гебрид аралдарына кіретін көптеген аралдардан тұрады. Материктік Аргиллге жүздеген көлдермен араласып жатқан таулы жоталы пейзаж тән, және оның күрделі жағалауында көптеген ұсақ теңіз аралдары орналасқан. Аралдар контрастты пейзаждарды ұсынады – салыстырмалы түрде жазық Колл және Тире аралдарынан бастап, Юра мен Муллдың таулы жеріне дейін. Анықтама үшін келесі бөлімдерге бөлінген: Материк (солтүстік), Материк (оңтүстік) және Ішкі Гебрид аралдары.

Материк (солтүстік)

Солтүстік материктік бөлігі екі үлкен жартыаралдан – Арднамурчан және Морверннен тұрады, олар Лох Санартпен бөлінген. Үлкен ішкі бөлігі, дәстүрлі түрде Ардгур деп аталады, шығысынан Лох Линнемен шектеледі. Бұл көл біртіндеп тарылып, Форт-Уильям аумағында батысқа қарай күрт бұрылады (онда ол Лох Эйл деп аталады), Аргиллдің солтүстік материктік бөлігін дерлік екіге бөледі. Форт-Уильям маңында және теміржол бойында орналасқан аймақ солтүстік материктік Аргиллдегі ең ірі қалаларды қамтиды. Арднамурчан – шалғай, таулы аймақ, оған тек бір ғана жол жетеді. Ол Арднамурчан мүйісімен және Коррахад Мòрмен аяқталады, бұл Ұлыбритания материгінің ең батыс нүктелері. Жартыаралдың солтүстік-шығысында екі атаусыз кіші жартыарал Кентра шығанағын жартылай қоршап тұрады және солтүстік жағынан Лох Мойдарттың оңтүстік арнасымен шектеледі. Одан шығысқа қарай Шиел өзені және содан кейін Лох Шиел орналасқан, бұл ұзын көл Инвернесс графтығымен шекараның көп бөлігін құрайды. Морверн – үлкен жартыарал, солтүстік көршісі сияқты, шалғай, таулы және сирек қоныстанған. Солтүстік-батысында Лох Теакуис жартыаралға терең еніп кіреді, ал оңтүстігінде Лох Алин созылып жатыр. Лох Теакуистің сағасында Оронсай, Рисга және Карна сияқты үлкен аралдар орналасқан. Солтүстік Аргиллде көптеген көлдер бар, олардың ішіндегі ең ірілері – Лох Дойлет, Лох Аринас, Лох Теàрнаит, Лох Дойре-нам-Март және Лох Мэдл.

Материк (оңтүстік)

Оңтүстік материктік бөлігі солтүстік бөлігінен әлдеқайда үлкен және ұзын Кинтайр түбегімен ерекшеленеді, оның шеткі нүктесі Солтүстік Ирландиядан 21 км (13 миль) қашықтықта, Солтүстік арнасының ар жағында орналасқан. Жағалауы күрделі, әсіресе батыс жағалауында көптеген шығанақтар, түбектер мен кіші түбектер бар. Соңғыларының ішінде (солтүстіктен оңтүстікке қарай) Аппин, Ардхаттан, Крейниш, Тайваллич, Тейниш, Кнапдейл және Кинтайр жатады. Ал негізгі көлдердің шығанақтары (солтүстіктен оңтүстікке қарай) Лох Левен, Лох Креран, Лох Этив, Лох Феохан, Лох Мельфорт, Лох Крейниш, Лох Кринан, Лох Свин, Лох Каполис және Батыс Лох Тарберт, соңғысы Кинтайр мен Кнапдейлді бөліп тұрады. Шығыс жағынан Лох-Файн Кинтайрды Коваль түбегінен ажыратады, ол Лох-Стривен және Риддон көлдерімен үш кіші түбекке бөлінген, ал шығыс жағалауында Holy Loch және Loch Goil көлдері орналасқан. Оңтүстікке қарай, Кайлз-оф-Бьютте Бут аралы жатыр, ол Бутширдің құрамына кіреді, ал шығысқа қарай Лох-Лонг арқылы Дунбартонширдегі Роснеат түбегі орналасқан. Оңтүстік Аргиллдің жер бедері көбінесе таулы және сирек қоныстанған, көптеген көлдерге толы. Кинтайр аймағы да дөңгелек, бірақ салыстырмалы түрде тегіс. Глен Коу маңында 1150 м (3770 фут) биіктіктегі Бидеан на Биан тауы – округтың ең биік нүктесі орналасқан. Көлдер мен су қоймаларының ішінде ең ірілері (шамамен солтүстіктен оңтүстікке қарай) – Блэкуотер су қоймасы, Лох Ахтриоттан, Лох Лайдон, Лох Ба, Лох Буид, Лохан на Стейнге, Лох Дохард, Лох Тулла, Лохан Шира, Круахан су қоймасы, Лох Рестил, Лох Аве, Лох Авич, Блэкмилл, Лох Нант, Лох Нел, Лох Скаммадале, Лох Гласхан, Лох Лоскин, Лох Эк, Лох Асгог, Лох Тарсан, Лох Кам, Лох Нан Торран, Лох Чиаран, Лох Гарасдейл, Лох Лусса және Лох Танги.

Ішкі Гебридтер

Аргиллде Ішкі Гебрид аралдарының көп бөлігі орналасқан, бірақ Скай және Эйг аралдары (екеуі де Инвернесс округінде) оған кірмейді. Аралдардың географиялық әртүрлілігі соншалық, оларды осы жерде толық сипаттау мүмкін емес. Толық ақпаратты төмендегі жеке беттерден таба аласыз.

Сайлау округі

1590 жылдан бастап, шотланд реформациясынан кейін қабылданған шаралардың бірі ретінде, әрбір шерифтік Шотландия Парламентіне комиссарлар сайлады. Аргиллді өкілдік еткен комиссардан басқа, кем дегенде біреуі Тарбертширді, Морверннің сэр Лаклан Маклин өкілдігі үшін жіберілді. 1630 жылғы парламенттік сессияда Ламонттың ларды сэр Колл Ламонт «Аргилл және Тарберт» комиссары болды. 1708 жылдан 1801 жылға дейін Ұлыбритания Парламентінде және 1801 жылдан 1983 жылға дейін Ұлыбритания Корольдігі Парламентінде Аргиллшир сайлау округі болды (1950 жылы Аргилл деп атауы өзгертілді). Аргилл сайлау округі таратылғаннан кейін Аргилл және Бьют сайлау округі құрылды.

Көлік

Батыс Хайленд темір жолы округтің шалқары солтүстігінен өтеді, Лошейлсайд, Лох Эйл аутвард боунд, Корпач және Банавиде тоқтап, содан кейін Инвернесс округындағы Маллайгқа дейін жалғасады. Желінің бір тармағы Обанға дейін созылады, Далмалли, Лох Аве, Круахан сарқырамасы, Тайнуилт және Коннел Ферриде тоқтайды. Ішкі Гебрид аралдары бір-бірімен және Шотландия материгімен көптеген паром арқылы байланысады. Көптеген аралдарда әуе көлігімен саяхаттауға мүмкіндік беретін шағын әуежайлар бар. Аймақтың ірі қалаларын автобус желісі байланыстырады, ал Ислай, Джура және Мулл аралдарында да автобус қатынасы бар. Округте аймаққа және Эдинбург/Глазгоға қызмет көрсететін бірнеше шағын әуежайлар орналасқан: Обан, Тири, Колл, Колонсей, Кемпбелтаун және Айлэй. Кинтайр британдық-ирланд көпірінің салынуы мүмкін болатын жерлердің бірі ретінде қарастырылды; Ирландияға ең жақын нүкте ретінде алғашқы қарауда ең тиімді бағыт сияқты көрінеді, бірақ Кинтайр Шотландияның халық шоғырланған орталықтарынан шалқары орналасқандықтан қиындықтар тудырады.

Көркем шығармаларда

Розмари Сатклифтің "Ат иелерінің белгісі" (1965) романы Эарра Гейлде, яғни Гейл жағалауында өтеді. Онда Даль Риада патшалық мұрагерлік үшін ішкі күреске және Каледондарға қарсы шекараларын қорғау үшін сыртқы қақтығысқа түседі. Лохгилпхед ауылының үстіндегі таулы аймақ 1963 жылғы "Ресейден махаббатпен" фильмінде, Шон Коннери Джеймс Бонд рөлінде ойнаған сахнаға пайдаланылды. Ол тікұшақта екі қылмыскерді атып өлтірді. "Аргилл королевасы" әнінің негізгі тақырыбы – Аргиллден келген әдемі әйел. Әнді Silly Wizard тобы орындады, ал 2000 жылы Fiddler's Green тобы қайта жазды. 1985 жылғы шотланд фильмі "Тыныш емес тумалар" Лохгойлхедті қуып жететін сахнаны түсіру үшін, сондай-ақ ауылдың жанындағы бірнеше жолдарды пайдаланды. Джулиан Феллоустың "Даунтон Абби" теледрамасындағы үй шаруасының қызметкері Элси Карсон Аргиллден шыққан. "Гарри Поттер және Азкабан тұтқынында" Сириус Блэктің шабуылынан кейін, семіз әйел Хогвартстың екінші қабатындағы Аргиллшир картасында жасырынып отырғаны анықталды. "Хогвартс мұрасы" кітабында оңтүстік қанаттың бірінші қабатының үстіндегі қамалдың қабырғасында карта бар. "Revelio" сиқырлы сөзін қолданғанда, "Бұл карта Аргиллширді бейнелейді, ол Шотландиядағы Гебрид аралдарының орналасқан аймағы, Гебрид аждаһаларының туған жері" деген жазуды көруге болады.