Кіріспе

Оттық қару механизмі – оттық немесе пышақтұйық – тарихи атыс қаруының бір түрі, онда оқ-дәрі тұтанғыш арқанның немесе жіптің жанған бөлігімен тұтандырылады, ол механизм арқылы оқ-дәрімен жанасады, ал мушкетер осы механизмді саусағымен тұтқаны немесе иінтіректі тартып белсендіреді. Бұл ату механизмі қолмен ату құралынан жақсырақ болды, себебі ол иінтірексіз болды және мушкетердің немесе көмекшінің оқ-дәріге тікелей отты қолмен тигізуі қажет болды. Оттық механизм мушкетерге шоғырлануын жоғалтпай, өзіндік отты жағуға мүмкіндік берді.

Сипаттама

Классикалық шыршалы мылтықта серпентин деп аталатын кішкентай иілген тетікшесінің соңында тұтқада баяу күйіп тұрған шырша орналастырылатын. Мылтықтың төменгі жағынан шығып, серпентинге жалғанған рычагты (немесе кейінірек үлгілердегі триггерді) тартып алғанда, тұтқа төмен түсіп, жалынып тұрған шыршаны флеш-панға түсіріп, бастауыш ұнтағын тұтандыратын. Бастауыштан шыққан жалын ойық арқылы өтіп, мылтық трубкасындағы негізгі зарядты жақтыратын. Рычагты немесе триггерді босатқанда, серпентин кері қозғалып, флеш-панды тазартатын. Қауіпсіздік үшін, мылтықты қайта толтырғанға дейін шырша алынып тасталатын. Шыршаның екі басы да әдетте жағылып тұратын, егер бір басы сөніп қалса, екіншісі қолданылуы үшін. Ерте түрлерінде тек S пішіндес серпентин флеш-панның артында немесе алдында (сонымен аталатын "серпентин құлпы") бекітілген, оның бір басы шыршаны флеш-панға жақындату үшін қолданылатын. Кейінірек мылтыққа бұрандалы трубка қосылды. Бұл мылтықты ұзақ қашықтықта әлдеқайда дәл етті, бірақ кемшіліктері де болды, ең бастысы – оқты трубкаға қағып салу қажет болғандықтан, оны қайта толтыру ұзаққа созылатын. Шыршалы мылтықтың бір түрі – "snaplock" деп аталды, онда серпентин әлсіз серіппемен атуға дайындалатын, ал батырманы басу, триггерді тарту немесе тіпті механизмге кіретін қысқа жіпті тарту арқылы іске қосылатын. Бұл типті мылтықтар әскерилерде қолданылмаған, бірақ оны дәлдік қажет болатын нысаналық қаруларда жиі пайдаланған, онда атудың дәлдігі қайталанудан маңыздырақ болған. Шыршалы мылтықтың кемшілігі – шыршаны үнемі жағып тұру қажеттігі. Бұл әсіресе жаңбырлы ауа райында қиындық тудыратын, себебі ылғалды шыршаны жағу және оны жандырып тұру қиын болды. Тағы бір кемшілік – жанған шыршаның өзі. Түнде шырша қараңғыда жарқырап, оның орнын ашып беруі мүмкін. Жағылған шыршаның ерекше иісі де мушкетердің орнын танып беруге мүмкіндік беретін. Солдаттардың жалынып тұрған шыршамен үлкен мөлшерде оқ-дәріні (мысалы, оқ-дәрі мүйіздерін толтырғанда) абайсыз ұстауы да қауіпті жағдайларға әкелуі мүмкін. Сондықтан оқ-дәріні тасымалдау және күзетуге жауапты сарбаздарға бірінші болып "Wheellock" және "Snaphance" сияқты өздігінен тұтанатын мылтықтар берілді. Шыршалы мылтықты ұзақ уақыт дайын күйде ұстау да ыңғайсыз болды, өйткені бір жыл бойы әр түнде екі басын да жағып тұру үшін шамамен бір шақырым шырша қажет болатын.

Тарих

Еуропадағы ең алғашқы шұңғырлы мылтықтар 1411 жылы, ал Осман империясында 1425 жылы пайда болды. Бұл ертедегі аркебус – шұғыл оттықты ұстауға арналған иілгіш тұтқасы бар қолға ұсталатын оқ. Дегенмен, бұл ертедегі аркебуста дәстүрлі түрде қарумен байланысты матчлок механизмі болған жоқ. Матчлоктың нақты қашан қосылғаны әлі де даулы. Осман әскерінің яничар корпусы матчлок аркебустарын (tüfek) қолданғандығы туралы алғашқы жазбалар 1394 жылдан 1465 жылға дейін созылады. Годфри Гудвин яничарлардың алғаш рет матчлок аркебусын 1465 жылдан бұрын қолданбағанын айтады. Иілгіш тұтқа туралы ой XV ғасырдың ортасына жататын австриялық қолжазбада кездеседі. Матчлок механизмінің ең алғашқы бейнеленген суреті 1475 жылға дейін сақталған, ал 16 ғасырда олар кеңінен қолданыла бастады. Осы кезеңде матчлокты пайдаланудың ең жаңа тактикасы – қатар тұрып, жауға бірнеше мушкет оғын бірден жіберу болды. Бұл тактика жекелеген сарбаздардың жеке нысананы атуынан гөрі әлдеқайда тиімдірек еді. Османдық аркебустың жетілдірілген нұсқалары 1526 жылы Бабурмен Үндістанға жеткізілді. Қытайға матчлокты португалдықтар әкелгені айтылады. Қытайлықтар 16 ғасырда португалдықтардан матчлок аркебус технологиясын алды және матчлок атыс қаруын 19 ғасырға дейін қолданды. Қытайлықтар мушкеттерді «құс мылтығы» деп атады, ал түрік мушкеттері португалдықтардан бұрын Қытайға жеткен болуы мүмкін. Жапонияда 1543 жылы португалдықтар арқылы «танегасима» деп белгілі болған матчлоктың алғашқы құжатталған енгізілуі болды. Танегасима 1510 жылы португалдықтар басып алған португалдық Үндістандағы Гоа қару-жарақ қоймасында жасалған матчлоктарға негізделген сияқты. Жапондықтар техникалық тұрғыдан қаталданған болатты (мысалы, қылыштар) өндіре алса да, матчлоктарында қаталданған мыс серіппелерін пайдалануды жөн көрді. Танегасима атауы португалдық саяхатшылары бар қытай кемесі (кеме түрі) дауылдан соң зәкірленіп, аралға ішкі аймаққа кірген оқиғадан шыққан. Жапон аралының әкімі Танегасима Токитака (1528–1579) португалдықтардан екі матчлок мылтығын сатып алып, матчлоктың ұңғысын және оқ ату механизмін көшіру үшін бір шеберді жұмысқа алды. Бірнеше жыл ішінде танегасиманы жауынгерлік қолдану Жапониядағы соғыс жүргізу тәсілін түбірінен өзгертті. Көбірек жетілдірілген тұтану жүйелері пайда болғанына қарамастан, өндірістің төмен құны, қарапайымдығы және матчлоктың қолжетімділігі оны шамамен 1720 жылға дейін еуропалық армияларда қолдануға мүмкіндік берді. Соңында, ол жаяу әскердің негізгі қаруы ретінде кремнийлі мылтықпен толық ауыстырылды. Жапонияда матчлоктар 19 ғасырдың ортасына дейін әскери қолдануда болды. Қытайда 19 ғасырдың ортасында императорлық армия сарбаздары әлі де матчлок мылтықтарын қолданды. Орта ғасырдың соңында христиандық Абиссиниядағы кейбір халықтардың матчлок мылтықтарын қолданғаны туралы мәліметтер бар. Эфиопияға қазіргі заманғы мылтықтар 19 ғасырда әкелінгенімен, британдық тарихшылар қарттар мен Растың әскерлері матчлокпен қатар өзін-өзі қорғау үшін шұңғырлы мылтықтарды қолданғанын атап өтті. Цинь әулеті тұсында Тайваньдағы Хакка тайпасы матчлок мушкеттеріне ие болды. Хан халқы тайваньдық аборигендерге матчлок мушкеттерін саудалап, сатты. Қытай-француз соғысы кезінде Хакка және аборигендер француздарға қарсы Килунг науқаны мен Тамсуи шайқасында өздерінің матчлок мушкеттерін қолданды. Хакка тайпасы Тайваньға жапон шапқыншылығына қарсы тұру үшін матчлок мушкеттерін қолданды (1895 ж.), ал хан тайваньдықтары мен аборигендер жапон билігіне қарсы партизандық соғыс жүргізді.

XX ғасырдағы қолданысы

Тибеттіктер отын құлыптарын XVI ғасырдан бастап, өте жақын уақытқа дейін қолданған. ХХ ғасырдың басындағы саяхатшы Свен Хедин де Синьцзянмен шекаралас аймақта, ат үстінде отын құлыпты мылтықтармен қаруланған тибет тайпаларын кездестірді. Тибеттің көшпелі жауынгерлері Қытайдың Тибетке басып кіру кезінде аркебустарды соғысқа пайдаланған, тіпті ХХ ғасырдың екінші жартысында да. Хабарларға сүйенсек, тибеттік көшпелілер қазірге дейін қасқырлар мен басқа да жыртқыш аңдарды аулау үшін отын құлыпты мылтықтарды қолданады. Мұндай аркебустар әдетте ұзын, өткір және кері тартылатын екі тісті тіреуге ие болады.

Әдебиеттік сілтемелер

Голландияда сатып алынған испандық доңғалақты мылтық Уолтер Д. Эдмондстың Ньюбери сыйлығын жеңіп алған балалар романы "Доңғалақты мылтық" кітабында маңызды рөл атқарады.