Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оттық қару механизмі – оттық немесе пышақтұйық – тарихи атыс қаруының бір түрі, онда оқ-дәрі тұтанғыш арқанның немесе жіптің жанған бөлігімен тұтандырылады, ол механизм арқылы оқ-дәрімен жанасады, ал мушкетер осы механизмді саусағымен тұтқаны немесе иінтіректі тартып белсендіреді. Бұл ату механизмі қолмен ату құралынан жақсырақ болды, себебі ол иінтірексіз болды және мушкетердің немесе көмекшінің оқ-дәріге тікелей отты қолмен тигізуі қажет болды. Оттық механизм мушкетерге шоғырлануын жоғалтпай, өзіндік отты жағуға мүмкіндік берді.
Firearm mechanism
A matchlock or firelock is a historical type of firearm wherein the gunpowder is ignited by a burning piece of flammable cord or twine that is in contact with the gunpowder through a mechanism that the musketeer activates by pulling a lever or trigger with their finger. This firing mechanism was an improvement over the hand cannon, which lacked a trigger and required the musketeer or an assistant to apply a match directly to the gunpowder by hand. The matchlock mechanism allowed the musketeer to apply the match himself without losing his concentration.
Сипаттама
Классикалық шыршалы мылтықта серпентин деп аталатын кішкентай иілген тетікшесінің соңында тұтқада баяу күйіп тұрған шырша орналастырылатын. Мылтықтың төменгі жағынан шығып, серпентинге жалғанған рычагты (немесе кейінірек үлгілердегі триггерді) тартып алғанда, тұтқа төмен түсіп, жалынып тұрған шыршаны флеш-панға түсіріп, бастауыш ұнтағын тұтандыратын. Бастауыштан шыққан жалын ойық арқылы өтіп, мылтық трубкасындағы негізгі зарядты жақтыратын. Рычагты немесе триггерді босатқанда, серпентин кері қозғалып, флеш-панды тазартатын. Қауіпсіздік үшін, мылтықты қайта толтырғанға дейін шырша алынып тасталатын. Шыршаның екі басы да әдетте жағылып тұратын, егер бір басы сөніп қалса, екіншісі қолданылуы үшін. Ерте түрлерінде тек S пішіндес серпентин флеш-панның артында немесе алдында (сонымен аталатын "серпентин құлпы") бекітілген, оның бір басы шыршаны флеш-панға жақындату үшін қолданылатын. Кейінірек мылтыққа бұрандалы трубка қосылды. Бұл мылтықты ұзақ қашықтықта әлдеқайда дәл етті, бірақ кемшіліктері де болды, ең бастысы – оқты трубкаға қағып салу қажет болғандықтан, оны қайта толтыру ұзаққа созылатын. Шыршалы мылтықтың бір түрі – "snaplock" деп аталды, онда серпентин әлсіз серіппемен атуға дайындалатын, ал батырманы басу, триггерді тарту немесе тіпті механизмге кіретін қысқа жіпті тарту арқылы іске қосылатын. Бұл типті мылтықтар әскерилерде қолданылмаған, бірақ оны дәлдік қажет болатын нысаналық қаруларда жиі пайдаланған, онда атудың дәлдігі қайталанудан маңыздырақ болған. Шыршалы мылтықтың кемшілігі – шыршаны үнемі жағып тұру қажеттігі. Бұл әсіресе жаңбырлы ауа райында қиындық тудыратын, себебі ылғалды шыршаны жағу және оны жандырып тұру қиын болды. Тағы бір кемшілік – жанған шыршаның өзі. Түнде шырша қараңғыда жарқырап, оның орнын ашып беруі мүмкін. Жағылған шыршаның ерекше иісі де мушкетердің орнын танып беруге мүмкіндік беретін. Солдаттардың жалынып тұрған шыршамен үлкен мөлшерде оқ-дәріні (мысалы, оқ-дәрі мүйіздерін толтырғанда) абайсыз ұстауы да қауіпті жағдайларға әкелуі мүмкін. Сондықтан оқ-дәріні тасымалдау және күзетуге жауапты сарбаздарға бірінші болып "Wheellock" және "Snaphance" сияқты өздігінен тұтанатын мылтықтар берілді. Шыршалы мылтықты ұзақ уақыт дайын күйде ұстау да ыңғайсыз болды, өйткені бір жыл бойы әр түнде екі басын да жағып тұру үшін шамамен бір шақырым шырша қажет болатын.
The classic matchlock gun held a burning slow match in a clamp at the end of a small curved lever known as the serpentine. Upon the pull of a lever (or in later models a trigger) protruding from the bottom of the gun and connected to the serpentine, the clamp dropped down, lowering the smoldering match into the flash pan and igniting the priming powder. The flash from the primer traveled through the touch hole, igniting the main charge of propellant in the gun barrel. On the release of the lever or trigger, the spring loaded serpentine would move in reverse to clear the pan. For obvious safety reasons, the match would be removed before reloading of the gun. Both ends of the match were usually kept alight in case one end should be accidentally extinguished. Earlier types had only an S shaped serpentine pinned to the stock either behind or in front of the flash pan (the so called "serpentine lock"), one end of which was manipulated to bring the match into the pan. A later addition to the gun was the rifled barrel. This made the gun much more accurate at longer distances but did have drawbacks, the main one being that it took much longer to reload because the bullet had to be pounded down into the barrel. A type of matchlock was developed called the snap matchlock, in which the serpentine was brought to firing position by a weak spring, and activated by pressing a button, pulling a trigger, or even pulling a short string passing into the mechanism. As the match was often extinguished after its collision with the flash pan, this type was not used by soldiers but was often used in fine target weapons where the precision of the shot was more important than the repetition. An inherent weakness of the matchlock was the necessity of keeping the match constantly lit. This was chiefly a problem in wet weather, when damp match cord was difficult to light and to keep burning. Another drawback was the burning match itself. At night, the match would glow in the darkness, possibly revealing the carrier's position. The distinctive smell of burning match cord was also a giveaway of a musketeer's position. It was also quite dangerous when soldiers were carelessly handling large quantities of gunpowder (for example, while refilling their powder horns) with lit matches present. This was one reason why soldiers in charge of transporting and guarding ammunition were amongst the first to be issued self igniting guns like the wheellock and snaphance. The matchlock was also uneconomical to keep ready for long periods of time, as keeping both ends of a match lit every night for a year required a mile of match.
Тарих
Еуропадағы ең алғашқы шұңғырлы мылтықтар 1411 жылы, ал Осман империясында 1425 жылы пайда болды. Бұл ертедегі аркебус – шұғыл оттықты ұстауға арналған иілгіш тұтқасы бар қолға ұсталатын оқ. Дегенмен, бұл ертедегі аркебуста дәстүрлі түрде қарумен байланысты матчлок механизмі болған жоқ. Матчлоктың нақты қашан қосылғаны әлі де даулы. Осман әскерінің яничар корпусы матчлок аркебустарын (tüfek) қолданғандығы туралы алғашқы жазбалар 1394 жылдан 1465 жылға дейін созылады. Годфри Гудвин яничарлардың алғаш рет матчлок аркебусын 1465 жылдан бұрын қолданбағанын айтады. Иілгіш тұтқа туралы ой XV ғасырдың ортасына жататын австриялық қолжазбада кездеседі. Матчлок механизмінің ең алғашқы бейнеленген суреті 1475 жылға дейін сақталған, ал 16 ғасырда олар кеңінен қолданыла бастады. Осы кезеңде матчлокты пайдаланудың ең жаңа тактикасы – қатар тұрып, жауға бірнеше мушкет оғын бірден жіберу болды. Бұл тактика жекелеген сарбаздардың жеке нысананы атуынан гөрі әлдеқайда тиімдірек еді. Османдық аркебустың жетілдірілген нұсқалары 1526 жылы Бабурмен Үндістанға жеткізілді. Қытайға матчлокты португалдықтар әкелгені айтылады. Қытайлықтар 16 ғасырда португалдықтардан матчлок аркебус технологиясын алды және матчлок атыс қаруын 19 ғасырға дейін қолданды. Қытайлықтар мушкеттерді «құс мылтығы» деп атады, ал түрік мушкеттері португалдықтардан бұрын Қытайға жеткен болуы мүмкін. Жапонияда 1543 жылы португалдықтар арқылы «танегасима» деп белгілі болған матчлоктың алғашқы құжатталған енгізілуі болды. Танегасима 1510 жылы португалдықтар басып алған португалдық Үндістандағы Гоа қару-жарақ қоймасында жасалған матчлоктарға негізделген сияқты. Жапондықтар техникалық тұрғыдан қаталданған болатты (мысалы, қылыштар) өндіре алса да, матчлоктарында қаталданған мыс серіппелерін пайдалануды жөн көрді. Танегасима атауы португалдық саяхатшылары бар қытай кемесі (кеме түрі) дауылдан соң зәкірленіп, аралға ішкі аймаққа кірген оқиғадан шыққан. Жапон аралының әкімі Танегасима Токитака (1528–1579) португалдықтардан екі матчлок мылтығын сатып алып, матчлоктың ұңғысын және оқ ату механизмін көшіру үшін бір шеберді жұмысқа алды. Бірнеше жыл ішінде танегасиманы жауынгерлік қолдану Жапониядағы соғыс жүргізу тәсілін түбірінен өзгертті. Көбірек жетілдірілген тұтану жүйелері пайда болғанына қарамастан, өндірістің төмен құны, қарапайымдығы және матчлоктың қолжетімділігі оны шамамен 1720 жылға дейін еуропалық армияларда қолдануға мүмкіндік берді. Соңында, ол жаяу әскердің негізгі қаруы ретінде кремнийлі мылтықпен толық ауыстырылды. Жапонияда матчлоктар 19 ғасырдың ортасына дейін әскери қолдануда болды. Қытайда 19 ғасырдың ортасында императорлық армия сарбаздары әлі де матчлок мылтықтарын қолданды. Орта ғасырдың соңында христиандық Абиссиниядағы кейбір халықтардың матчлок мылтықтарын қолданғаны туралы мәліметтер бар. Эфиопияға қазіргі заманғы мылтықтар 19 ғасырда әкелінгенімен, британдық тарихшылар қарттар мен Растың әскерлері матчлокпен қатар өзін-өзі қорғау үшін шұңғырлы мылтықтарды қолданғанын атап өтті. Цинь әулеті тұсында Тайваньдағы Хакка тайпасы матчлок мушкеттеріне ие болды. Хан халқы тайваньдық аборигендерге матчлок мушкеттерін саудалап, сатты. Қытай-француз соғысы кезінде Хакка және аборигендер француздарға қарсы Килунг науқаны мен Тамсуи шайқасында өздерінің матчлок мушкеттерін қолданды. Хакка тайпасы Тайваньға жапон шапқыншылығына қарсы тұру үшін матчлок мушкеттерін қолданды (1895 ж.), ал хан тайваньдықтары мен аборигендер жапон билігіне қарсы партизандық соғыс жүргізді.
The earliest form of matchlock in Europe appeared by 1411 and in the Ottoman Empire by 1425. This early arquebus was a hand cannon with a serpentine lever to hold matches. However this early arquebus did not have the matchlock mechanism traditionally associated with the weapon. The exact dating of the matchlock addition is disputed. The first references to the use of what may have been matchlock arquebuses (tüfek) by the Janissary corps of the Ottoman Army date them from 1394 to 1465. Godfrey Goodwin dates the first use of the matchlock arquebus by the Janissaries to no earlier than 1465. The idea of a serpentine later appeared in an Austrian manuscript dated to the mid 15th century. The first dated illustration of a matchlock mechanism dates to 1475, and by the 16th century they were universally used. During this time the latest tactic in using the matchlock was to line up and send off a volley of musket balls at the enemy. This volley would be much more effective than single soldiers trying to hit individual targets. Improved versions of the Ottoman arquebus were transported to India by Babur in 1526. The matchlock was claimed to have been introduced to China by the Portuguese. The Chinese obtained the matchlock arquebus technology from the Portuguese in the 16th century and matchlock firearms were used by the Chinese into the 19th century. The Chinese used the term "bird gun" to refer to muskets and Turkish muskets may have reached China before Portuguese ones. In Japan, the first documented introduction of the matchlock, which became known as the tanegashima, was through the Portuguese in 1543. The tanegashima seems to have been based on snap matchlocks that were produced in the armory of Goa in Portuguese India, which was captured by the Portuguese in 1510. While the Japanese were technically able to produce tempered steel (e. g. sword blades), they preferred to use work hardened brass springs in their matchlocks. The name tanegashima came from the island where a Chinese junk (a type of ship) with Portuguese adventurers on board was driven to anchor by a storm. The lord of the Japanese island Tanegashima Tokitaka (1528–1579) purchased two matchlock rifles from the Portuguese and put a swordsmith to work copying the matchlock barrel and firing mechanism. Within a few years, the use of the tanegashima in battle forever changed the way war was fought in Japan. Despite the appearance of more advanced ignition systems, such as that of the wheellock and the snaphance, the low cost of production, simplicity, and high availability of the matchlock kept it in use in European armies until about 1720. It was eventually completely replaced by the flintlock as the foot soldier's main armament. In Japan, matchlocks continued to see military use up to the mid 19th century. In China, matchlock guns were still being used by imperial army soldiers in the middle decades of the 19th century. There is evidence that matchlock rifles may have been in use among some peoples in Christian Abyssinia in the late Middle Ages. Although modern rifles were imported into Ethiopia during the 19th century, contemporary British historians noted that, along with slingshots, matchlock rifle weapons were used by the elderly for self defense and by the militaries of the Ras. Under Qing rule, the Hakka on Taiwan owned matchlock muskets. Han people traded and sold matchlock muskets to the Taiwanese aborigines. During the Sino French War, the Hakka and Aboriginals used their matchlock muskets against the French in the Keelung Campaign and Battle of Tamsui. The Hakka used their matchlock muskets to resist the Japanese invasion of Taiwan (1895) and Han Taiwanese and Aboriginals conducted an insurgency against Japanese rule.
XX ғасырдағы қолданысы
Тибеттіктер отын құлыптарын XVI ғасырдан бастап, өте жақын уақытқа дейін қолданған. ХХ ғасырдың басындағы саяхатшы Свен Хедин де Синьцзянмен шекаралас аймақта, ат үстінде отын құлыпты мылтықтармен қаруланған тибет тайпаларын кездестірді. Тибеттің көшпелі жауынгерлері Қытайдың Тибетке басып кіру кезінде аркебустарды соғысқа пайдаланған, тіпті ХХ ғасырдың екінші жартысында да. Хабарларға сүйенсек, тибеттік көшпелілер қазірге дейін қасқырлар мен басқа да жыртқыш аңдарды аулау үшін отын құлыпты мылтықтарды қолданады. Мұндай аркебустар әдетте ұзын, өткір және кері тартылатын екі тісті тіреуге ие болады.
Tibetans have used matchlocks from as early as the sixteenth century until very recently. The early 20th century explorer Sven Hedin also encountered Tibetan tribesmen on horseback armed with matchlock rifles along the Tibetan border with Xinjiang. Tibetan nomad fighters used arquebuses for warfare during the Chinese invasion of Tibet as late as the second half of the 20th century—and Tibetan nomads reportedly still use matchlock rifles to hunt wolves and other predatory animals. These matchlock arquebuses typically feature a long, sharpened retractable forked stand.
Әдебиеттік сілтемелер
Голландияда сатып алынған испандық доңғалақты мылтық Уолтер Д. Эдмондстың Ньюбери сыйлығын жеңіп алған балалар романы "Доңғалақты мылтық" кітабында маңызды рөл атқарады.
A Spanish matchlock, purchased in Holland, plays an important role in Walter D. Edmonds' Newbery Award winning children's novel The Matchlock Gun.