Жануар терісі саудасы тарихы және қазіргі жағдайы

Жануар терісі саудасы – әлемдік индустрия. Теplікке арналған терілер тарихы, қазіргі дағдарысы, құқық қорғаушылар наразылығы туралы ақпарат.

28 мин оқу

100%

Дереккөз: Fur trade — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Жануарлар терісін сатып алу және сатумен айналысатын дүниежүзілік индустрия.

Тері саудасы – жануарлар терісін сатып алу және сатумен айналысатын дүниежүзілік индустрия. Әлемдік тері нарығының қалыптасуынан бері, солтүстік, поляр және салқын белдеуде тіршілік ететін сүтқоректі жануарлардың терісі ең құндысы саналды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл сауда Сібірді, Солтүстік Американың солтүстігін, Оңтүстік Шетланд және Оңтүстік Сандвич аралдарын зерттеуге және отарлауға түрткіс болды. Бүгінде тері саудасының маңызы төмендеді; ол тері фермаларында өндірілген терілерге және реттелген терілі аңдарды аулауға негізделген, бірақ даулы мәселеге айналды. Жануарлар құқықтарын қорғайтын ұйымдар тері саудасына қарсы шығып, жануарлар қатыгездікпен өлтіріліп, кейде тірідей терісінен айырылатынын мәлімдейді. Тері кейбір киімдерде синтетикалық өнімдермен алмастырылды, мысалы, паркалардың капюшондарындағы жиектер.

Ресейдің тері саудасы

Еуропалық колониялар Американы жаулағанға дейін Ресей Батыс Еуропа мен Азияның бір бөлігін терімен қамтамасыз ететін маңызды өнім беруші болды. Оның саудасы ерте орта ғасырларда (500–1000 жж.) Балтық және Қара теңіздері маңындағы сауда посттары арқылы дамыды. Басты сауда нарығы Германияның Лейпциг қаласы еді. Киев Русі Ресейдің тері саудасының алғашқы жеткізушісі болды. Алғашқыда Ресей негізінен мартен, бобр, қасқыр, түлкі, сор және қоян терілерінен тұратын шикі терілерді экспорттады. 16-18 ғасырларда ресейліктер Сибирьде қоныстанды, ол арктикалық түлкі, жыртқыш мысық, сабель, теңіз есіті және құндыз (ермин) сияқты көптеген сүтқоректілердің терісіне бай аймақ еді. Қытайда бірінші рет қолданылған және кейін Солтүстік Америкада ізделген теңіз есітінің бағалы терісін табу үшін Ресей империясы Солтүстік Америкаға, әсіресе Аляскаға кеңейді. 17 ғасырдан 19 ғасырдың екінші жартысына дейін Ресей әлемдегі ең ірі тері жеткізушісі болды. Тері саудасы Сибирь, Ресейдің Шығыс жағалауы және Ресейдің Американы отарлауының дамуында маңызды рөл атқарды. Сауданың Сібір экономикасы үшін маңызды екенін мойындау үшін, сабель Уралдағы Свердловск облысының және Сібірдегі Новосибирск, Тюмень және Иркутск облыстарының аймақтық символы болып табылады. Еуропаның Солтүстік Америкамен, оның кең орманды және жабайы жануарлармен, әсіресе бобрмен байланысы 17 ғасырда континенттің Еуропаның тері шапандары, тері кесу және киім саудасы үшін тері жеткізушісіне айналуына әкелді. Тери жылы киім жасау үшін қолданылды, бұл жылыту үшін көмірді таратуды ұйымдастыруға дейін өте маңызды мәселе еді. Португалия мен Испания 15 ғасырдан кейін тері саудасында маңызды рөл атқарды.

Сібірдің терісімен сауда

Х ғасырдан бастап Новгородтың саудагерлері мен боярлары “портяждан тыс” жерлердегі тері ресурстарын игерді. Бұл Еуразияның солтүстік-батыс бөлігіне қақпа есебіндегі Ақкөлдің суайырығы болатын. Олар Волга және Вычегда өзендері бойында сауда бекеттерін құрып, коми халқынан тері салықтарын жинады. Новгород, ірі тері сауда орталығы, Ханза одағының ең шығыс сауда бекеті ретінде гүлденді. Новгородтықтар шығысқа және солтүстікке қарай кеңейіп, Печора өзені аңғарындағы печоралықтармен және Орал маңындағы югралықтармен қарым-қатынас жасады. Бұл екі тайпа да комилерге қарағанда қарсылық көрсетті, оныншы және он бірінші ғасырларда көптеген орыс салық жинаушыларын өлтірді. XV ғасырдың аясында Мәскеу княздығының күші артып, “орыс жерлерін біріктіру” процесі басталғанда, Мәскеу мемлекеті солтүстіктегі Новгородтықтармен тері саудасы үшін бәсекелесе бастады. Ақырында Новгород автономиясын жоғалтып, кең аумағымен бірге Мәскеу билігіне қосылды. Сонымен қатар, Мәскеу көптеген жергілікті тайпаларды бағындыра бастады. Бір стратегия ретінде коми және югра тайпалары арасындағы антагонизмді пайдаланып, бір тайпаның адамын екінші тайпаға қарсы әскерге шақыруды көздеді. Сібірдегі жергілікті тайпаларға қарсы жорықтар 1483 және 1499 жылдары кең ауқымда басталғанға дейін маңызсыз болды. Новгородтықтар мен жергілікті тұрғындардан басқа, мәскеуліктерге шығыстағы түркі хандықтарымен де күресуге тура келді. 1552 жылы Ресейдің барлық патшасы Иван IV Қазан хандығына шабуыл жасап, Волгадан Урал тауларына дейінгі аумақты бағындыру арқылы Сібірдегі Ресейдің үстемдігін қамтамасыз етуге маңызды қадам жасады. Осы кезде “Обдор, Конда және барлық Сібір жерлерінің билеушісі” деген аталым Мәскеудегі патшаның құрамына енді. Дегенмен, 1558 жылдан кейін Иван IV Строганов Григорий Аникеевичті (1533-1577 ж.ш.) Кама бойындағы жерлерді отарлауға және ондағы коми халқын бағындырып, жеке бастыққа айналдыруға жіберген кезде қиындықтар туды. Строгановтар отбасы 1573 жылы өз жерлерін басып алған Сибір ханымен қақтығысқа түсті. Иван Строгановтарға жаңа қонысты татарлардан қорғау үшін казактарды жалдауды бұйырды. 1581 жылдан бастап Ермек Тимофеевич бастаған казак отряды көптеген шайқастарда күш сынасты, олар 1584 жылы татарлардың жеңісімен аяқталды және аймақтағы орыс билігінің уақытша тоқтауына әкелді. 1584 жылы Иванның ұлы Федор Ермектің бағындырған жерлерін қайтару үшін әскери басшыларды (воеводаларды) және әскерді жіберіп, Сибір хандығының жерін ресми түрде аннексиялады. Орыс империясының кеңеюімен Сібірде татарлармен де ұсақ-кенескер шайқастар болды. Орыс жаулап алушылары Сібірдің жергілікті халқын өзінен кем санап, оларды оңай пайдалануға болатын қарапайым халық ретінде қарастырды. Олар Сібірге тереңірек енген сайын, саудагерлер Зимовье деп аталатын бекіністер мен қысқы тұрақтарды салса, жергілікті тайпалардан тері салықтарын жинады. 1620 жылға қарай Ресейдің жері Орал тауларынан шығысқа қарай Енисей аңғарына және оңтүстіктегі Алтай тауларына дейін, шамамен 1,25 миллион шаршы километрді құрады. Тери Ресейдің XVI және XVII ғасырлардағы ең ірі байлығына айналды. Батыс Еуропаның жетістіктерін ұстап тұру үшін үлкен капитал қажет болды, Ресейде алтын мен күміс кеніштері болмады, бірақ оның “мұздай алтын” деп аталатын терілері болды, ол Ресейге қатты валюта әкелді. Ресей үкіметі тері саудасынан екі салық арқылы табыс табады: жергілікті тұрғындардан алынатын ясак салығы және тері аулау мен сатудан алынатын 10% “Мемлекеттік ондық салық”. Еуропаның орман ресурстары тым көп ауланып, тері тапшы болғандықтан, Батыс Еуропада, әсіресе сабель және соқыр тышқан терілеріне үлкен сұраныс болды. Тери саудасы Ресейге қорғасын, қалайы, қымбат металдар, мата, атыс қарулары және күкірт сияқты тапшы тауарларды Еуропадан сатып алуға мүмкіндік берді. Ресей сонымен қатар жібек, мата, дәмдеуіштер және құрғақ жемістер үшін Осман Түркиясымен және Таяу Шығыстағы басқа елдермен тері саудасын жүргізді. Халықаралық нарықтағы сабель, қара түлкі және соқыр тышқан терілерінің жоғары бағасы көптеген ресейліктердің Сібірге тәуелсіз аңшылар ретінде көшуіне себеп болды. 1585 жылдан 1680 жылға дейін әр жыл сайын Сібірден ондаған мыңдаған сабель және басқа да құнды терілер алынды. Ресей мемлекетінің тері алудың негізгі жолы – сібірліктерден “ясак” деп аталатын тері салығын алу болды. Ясак әдетте әрбір он бес жасқа толған еркек тайпа мүшесінен ресейлік шенеуніктерге тапсыруға тиіс сабель терілерінің белгілі бір санынан тұрды. Шенеуніктер ясақты мәжбүрлеу және тайпа басшыларын немесе олардың отбасы мүшелерін кепілге алу арқылы күштеп жинады. Бастапқыда ресейліктер жергілікті тұрғындармен ыдырайтын ыдыс, шабуыр және моншақ сияқты тауарларды бағалы сабельдерге алмастыруға разы болды, бірақ теріге деген сұраныстың артуы зорлық-зомбылыққа және күш қолдануға әкелді. Ясак жүйесінің ең үлкен мәселесі – ресейлік басшылардың жемқорлыққа бейімділігі болды, өйткені олар жалақы алған жоқ. Олар өздері үшін тері алудың заңсыз жолдарына жүгінді, оның ішінде кедендік шенеуніктерді паралап, ясақты жеке жинауға рұқсат алу, жергілікті тұрғындарды бірнеше рет ясақ төлеуге мәжбүрлеу немесе тәуелсіз аңшылардан салық алу. Ресейлік тері аңшылары, “промышленниктер” деп аталатын, 10-15 адамнан тұратын екі типті топта аң аулады, олар “ватага” деп аталды. Біріншісі – қандас туыстар немесе жақын емес адамдардан құралған тәуелсіз топ, олар аң ауы экспедициясының шығындарын тең бөлісті; екіншісі – сауда компаниялары жұмысқа алған аңшылардан құралған топ, олар компаниялардың толық қаржыландыруымен экспедицияларға қатысты. Тәуелсіз ватага мүшелері тері аулаумен байланысты барлық қажетті жұмыстарды бірлесіп жасады, оның ішінде қақпандар жасау және орнату, бекіністер мен лагерьлер салу, отын және астық жинау және балық аулау. Барлық терілер ортақ қорға түсті, оны топ ресейлік шенеуніктер ондық салықты алып қойғаннан кейін тең бөлісті. Екінші жағынан, сауда компаниясы жалдамалы аңшыларға көлік, тамақ және жабдықтар үшін ақша берді, ал аң ауы аяқталғаннан кейін жұмыс беруші терілердің үштен екі бөлігін алды, ал қалғаны сатылды және кірісі жалдамалы жұмысшылар арасында тең бөлінді. Жазда промышленниктер астық пен балықты жинап қою үшін жазғы лагерь құрды және көптегендері қосымша ақша табу үшін ауыл шаруашылығымен айналысты. Жаздың соңында немесе күздің басында ватагалар аң аулау алқаптарынан кетіп, аумақты қарап шығып, қысқы лагерь құрды. Топтың әрбір мүшесі кемінде 10 қақпан қойды және ватагалар қақпандарды күтуге жауапты екі-үш адамнан тұратын кіші топтарға бөлінді. Промышленниктер қақпандарды күнделікті тексеріп, қажет болған жағдайда қайта орнатып немесе әйнек қойды. Промышленниктер пассивті және белсенді аң аулау стратегияларын қолданды. Пассивті тәсіл қақпан қоюды қамтыды, ал белсенді тәсіл аңшы иттерін және садақ-жебелерді пайдалануды қамтыды. Кейде аңшылар сабельдің іздерін олардың қуыстарына дейін іздеп, олардың айналысында торлар орнатып, сабельдің пайда болуын күтті. Аң ауру маусымы қазан немесе қараша айындағы алғашқы қармен басталды және көктемге дейін жалғасты. Экспедициялар әдетте екі-үш жылға созылды, бірақ кейде одан да ұзаққа созылды. Ұзақ аң ауру маусымы және Ресейге қайтудың қиындығы мен қымбаттығына байланысты 1650-1660 жылдардан бастап көптеген промышленниктер Сібірде тұрып қалуға және қоныстануға шешім қабылдады. 1620 жылдан 1680 жылға дейін Сібірде барлығы 15 983 аңшы жұмыс істеді.

From as early as the 10th century, merchants and boyars of the city state of Novgorod had exploited the fur resources "beyond the portage", a watershed at the White Lake that represents the door to the entire northwestern part of Eurasia. They began by establishing trading posts along the Volga and Vychegda river networks and requiring the Komi people to give them furs as tribute. Novgorod, the chief fur trade center prospered as the easternmost trading post of the Hanseatic League. Novgorodians expanded farther east and north, coming into contact with the Pechora people of the Pechora River valley and the Yugra people residing near the Urals. Both of these native tribes offered more resistance than the Komi, killing many Russian tribute collectors throughout the tenth and eleventh centuries. As the Grand Principality of Moscow increased in power over the course of the 15th century and proceeded with the "gathering of the Russian lands", the Muscovite state began to rival the Novgorodians in the north for the Russian fur trade; ultimately, Novgorod would lose its autonomy and be absorbed by the authorities in Moscow along with its vast hinterland. At the same time, Moscow began subjugating many native tribes. One strategy involved exploiting antagonisms between tribes, notably the Komi and Yugra, by recruiting men of one tribe to fight in an army against the other tribe. Campaigns against native tribes in Siberia remained insignificant until they began on a much larger scale in 1483 and 1499. Besides the Novgorodians and the indigenes, the Muscovites also had to contend with the various Muslim Tatar khanates to their east. In 1552, Ivan IV, the tsar of all Russia, took a significant step towards securing Russian hegemony in Siberia when he sent a large army to attack the Khanate of Kazan and ended up obtaining the territory from the Volga to the Ural Mountains. At this point the phrase, "ruler of Obdor, Konda, and all Siberian lands" became part of the title of the tsar in Moscow. Even so, problems ensued after 1558 when Ivan IV sent Строганов, Григорий Аникеевич (c. 1533–1577) to colonize land on the Kama and to subjugate and enserf the Komi living there. The Stroganov family soon came into conflict in 1573 with the khan of Sibir whose land they encroached on. Ivan told the Stroganovs to hire Cossack mercenaries to protect the new settlement from the Tatars. From c. 1581 the band of Cossacks led by Yermak Timofeyevich fought many battles that eventually culminated in a Tartar victory in 1584 and the temporary end to Russian occupation in the area. In 1584, Ivan's son Feodor sent military governors (voivodas) and soldiers to reclaim Yermak conquests and officially to annex the land held by the Khanate of Sibir. Similar skirmishes with Tartars took place across Siberia as Russian expansion continued. Russian conquerors treated the natives of Siberia as easily exploited subjects who were inferior to them. As they penetrated deeper into Siberia, traders built outposts or winter lodges called Зимовье where they lived and collected fur tribute from native tribes. By 1620 Russia dominated the land from the Urals eastward to the Yenisey valley and to the Altai Mountains in the south, comprising about 1.25 million square miles of land. Furs would become Russia's largest source of wealth during the sixteenth and seventeenth centuries. Keeping up with the advances of Western Europe required significant capital and Russia did not have sources of gold and silver, but it did have furs, which became known as "soft gold" and provided Russia with hard currency. The Russian government received income from the fur trade through two taxes, the yasak (or iasak) tax on natives and the 10% "Sovereign Tithing Tax" imposed on both the catch and sale of fur pelts. Fur was in great demand in Western Europe, especially sable and marten, since European forest resources had been over hunted and furs had become extremely scarce. Fur trading allowed Russia to purchase from Europe goods that it lacked, like lead, tin, precious metals, textiles, firearms, and sulphur. Russia also traded furs with Ottoman Turkey and other countries in the Middle East in exchange for silk, textiles, spices, and dried fruit. The high prices that sable, black fox, and marten furs could generate in international markets spurred a "fur fever" in which many Russians moved to Siberia as independent trappers. From 1585 to 1680, tens of thousands of sable and other valuable pelts were obtained in Siberia each year. The primary way for the Russian state to obtain furs was by exacting a fur tribute from the Siberian natives, called a yasak. Yasak was usually a fixed number of sable pelts which every male tribe member who was at least fifteen years old had to supply to Russian officials. Officials enforced yasak through coercion and by taking hostages, usually the tribe chiefs or members of the chief's family. At first, Russians were content to trade with the natives, exchanging goods like pots, axes, and beads for the prized sables that the natives did not value, but greater demand for furs led to violence and force becoming the primary means of obtaining the furs. The largest problem with the yasak system was that Russian governors were prone to corruption because they received no salary. They resorted to illegal means of getting furs for themselves, including bribing customs officials to allow them to personally collect yasak, extorting natives by exacting yasak multiple times over, or requiring tribute from independent trappers. Russian fur trappers, called promyshlenniki, hunted in one of two types of bands of 10–15 men, called Ватага. The first was an independent band of blood relatives or unrelated people who contributed an equal share of the hunting expedition expenses; the second was a band of hired hunters who participated in expeditions fully funded by the trading companies which employed them. Members of an independent vataga cooperated and shared all necessary work associated with fur trapping, including making and setting traps, building forts and camps, stockpiling firewood and grain, and fishing. All fur pelts went into a common pool that the band divided equally among themselves after Russian officials exacted the tithing tax. On the other hand, a trading company provided hired fur trappers with the money needed for transportation, food, and supplies, and once the hunt was finished, the employer received two thirds of the pelts and the remaining ones were sold and the proceeds divided evenly among the hired laborers. During the summer, promyshlenniki would set up a summer camp to stockpile grain and fish, and many engaged in agricultural work for extra money. During late summer or early fall the vatagi left their hunting grounds, surveyed the area, and set up a winter camp. Each member of the group set at least 10 traps and the vatagi divided into smaller groups of two to three men who cooperated to maintain certain traps. Promyshlenniki checked traps daily, resetting them or replacing bait whenever necessary. The promyshlenniki employed both passive and active hunting strategies. The passive approach involved setting traps, while the active approach involved the use of hunting dogs and of bows and arrows. Occasionally, hunters also followed sable tracks to their burrows, around which they placed nets, and waited for the sable to emerge. The hunting season began around the time of the first snow in October or November and continued until early spring. Hunting expeditions lasted two to three years on average but occasionally longer. Because of the long hunting season and the fact that passage back to Russia was difficult and costly, beginning around the 1650s–1660s, many promyshlenniki chose to stay and settle in Siberia. From 1620 to 1680, a total of 15,983 trappers operated in Siberia.

Солтүстік Америкадағы тері саудасы

Солтүстік Американың тері саудасы 1500 жылдары еуропалықтар мен алғашқы халықтар арасында басталды (Қараңыз: Ерте француз тері саудасы) және еуропалықтар мен қазіргі АҚШ пен Канаданың жергілікті халықтары арасындағы байланыс тарихының алғашқы кезеңінің маңызды бөлігі болды. 1578 жылы Ньюфаундлендте 350 еуропалық балық аулау кемесі болды. Теңізшілер металл құралдарды (әсіресе пышақтарды) жергілікті тұрғындардың тозған терілеріне айырбастап сауда жасауды бастады. Алғашқы сұранысқа ие болған терілер бобёр мен теңіз суыры, сондай-ақ кейде бұғы, аю, ермель және скунс болды. Тері маталар – жергілікті өңделген бобёр терілерінен тігілген көрпелер еді. Бұл терілер француз тілінде «кастор грас», ал ағылшын тілінде «коат бобвер» деп аталды және жаңа дамыған шапан жасау өнеркәсібі үшін ерекше пайдалы екені тез анықталды. Кейбір тарихшылар «кастор грас» терминін түсіндіруге тырысып, «коат бобвер» ұзақ кигендіктен адам майына толы болған деп болжайды (көптеген сыртқы түктері тозығып, құнды астыңғы жұнын ашып тастаған), және осының салдарынан шапаншылар үшін тартымды болған. Бірақ бұл күмәнді көрінеді, себебі май жүннің пішінін жақсартпайды, керісінше кедергі келтіреді. 1580 жылдары бобёр «жүні» француз шапаншыларының негізгі шикізаты болды. Шапан жасаушылар оны Англияда да көп ұзамай қолдана бастады, әсіресе гугеноттар Франциядан өздерінің шеберліктері мен талғамдарымен келгеннен кейін.

Алғашқы ұйым

Капитан Шовин Жаңа Францияда тері саудасын басқаруға алғашқы ұйымдасқан әрекет жасады. 1599 жылы ол Генрих IV-тен монополия алып, Сагуэнай өзенінің сағасына жақын Тадусак қаласында колония құруға тырысты. Француз саяхатшылары, мысалы, Самуэль де Шамплен, Этьен Брюле, Радисон, Ла Салле және Ле Сюер сияқты француз экспедиторлары континент арқылы жол іздеп жүргенде, америкалықтармен қарым-қатынас орнатып, еуропалықтар «жалпы» деп санайтын заттар үшін тері саудасын кеңейтуді жалғастырды. Қысқы жануар терілері жылу үшін бағаланды, әсіресе еуропалықтарда қымбат мәртебелі белгі болған бобёр жүнінен жасалған қалпақтар үшін. Бобёр жүнінен жасалған қалпақтарға сұраныс соншалықты жоғары болды, сондықтан Еуропа мен Еуропалық Ресейде бобёрлар пайдалану арқылы жоғалып кетті. 1613 жылы Даллас Карит және Адриан Блок мохаук және мохикан тайпаларымен тері саудасы қарым-қатынасын орнату үшін экспедициялар ұйымдастырды. 1614 жылы голландтар тері саудасынан мол пайда табу үшін кемелерін жіберді. Жаңа Амстердам порты арқылы Жаңа Нидерландтың тері саудасы негізінен Гудзон өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан Оранж фортындағы (қазіргі Олбани) сауда қоймасына байланысты болды. Көптеген терілер Канададан шыққан деп есептеледі, оларды солтүстікке колония үкіметі монополиядан құтылуды қалаған кәсіпкерлер контрабандалық жолмен әкелді. Англия Американың тері саудасына Франция мен Голландия Республикасына қарағанда кешірек кірді, бірақ ағылшын колониялары құрылғаннан кейін, даму компаниялары терілердің колонистерге ана еліне құндылықтарды қайтарудың ең жақсы тәсілін ұсынғанын білді. 1610 жылдан кейін Вирджиниядан терілер жіберілді, ал Плимут колониясы 1620 және 1630 жылдары Лондон агенттеріне көп мөлшерде бобёр жіберді. Лондондық саудагерлер Сент-Лоуренс өзені аңғарында Францияның тері саудасын басып алуға тырысты. Англия мен Франция соғыстарының бірін пайдаланып, сэр Дэвид Кирк 1629 жылы Квебекті басып алып, сол жылы шыққан терілерді Лондонға әкелді. 1630 жылдары Сент-Лоуренс өзені аймағында басқа ағылшын саудагерлері де терілерге сауда жасады, бірақ бұлар ресми түрде тыйым салынды. Мұндай күш-жігер Франция Канададағы өздерінің қатысуын күшейткен кезде тоқтады. Солтүстік Америкадағы тері саудасының көп бөлігі 17 және 18 ғасырларда Жаңа Францияда 100 серіктес компаниясы тұтқанындағы тері монополиясы аясында дамыған Канадалық тері тасымалдау желісімен басым болды, содан кейін 1664 жылы Француз Батыс Үнді компаниясы, батысқа қарай шекаралық бекіністер желісі арқылы тері аулау мен тасымалдауды біртіндеп кеңейтіп, ақырында 1700 жылдардың ортасына қарай Батыс Канададағы қазіргі Виннипегке дейін жетті. Бұл арада Жаңа Англияның тері саудасы да кеңейді, тек ішкі аймақта ғана емес, сонымен қатар жағалау бойымен Фанди шығанағы аймағына дейін солтүстікке қарай. Лондонның сапалы теріге қолжетімділігі Жаңа Амстердамды басып алумен айтарлықтай артты, содан кейін бұл колонияның (қазіргі Нью-Йорк) тері саудасы 1667 жылғы Бреда келісімінің арқасында ағылшын қолына түсті. 1668 жылы ағылшын тері саудасы жаңа кезеңге кірді. Екі француз азаматы Пьер Эспир Радиссон мен Медар де Грозельер 1659 - 1660 жылдары Көлінің батысында үлкен табысқа қол жеткізді, бірақ Канадаға оралғаннан кейін олардың терілерінің көпшілігі билік органдарымен тәркіленді. Олардың сауда сапары оларды ең жақсы тері елі солтүстік пен батыста екеніне және Гудзон шығанағына жүзуші кемелерге ең жақсы жетуге болатынына сендірді. Канададағы олардың жағдайынан Франция өздерінің жобаларына қолдау көрсетпейтінін білді. Екі адам Жаңа Англияға барды, онда олар Гудзон шығанағына жетуге кем дегенде екі рет тырысты, бірақ екеуі де сәтсіз болды. Алайда олардың идеялары ағылшын билігінің құлағына жетіп, 1665 жылы Радиссон мен Грозельер Лондонға баруға көндірілді. Кейбір сәтсіздіктерден кейін, бірнеше ағылшын инвесторлары Гудзон шығанағына тағы бір әрекетті қолдады. 1668 жылы екі кеме жіберілді. Бірінде Радиссон кемесімен кері бұрылуға тура келді, ал екіншісінде Грозельерс кемесі шығанаққа кірді. Ол 1669 жылдың қазан айында Лондонға қайтып оралғанға дейін, жергілікті тұрғындармен сауда жасап, бобёр терілерін жинады. Қуанышы шексіз инвесторлар патшаның жарғысын сұрап, келесі жылы оны алды. Бұл жарғы Хадсон шығанағы компаниясын құрды және оған Хадсон шығанағына құятын барлық өзендермен сауда-саттық жүргізу монополиясын берді. 1670 жылдан бастап Хадсон шығанағы компаниясы әр жылы шығанаққа екі-үш сауда кемесін жіберді. Олар терілерді (негізінен бобёр) әкеліп сатты, кейде жеке келісімшарт бойынша, бірақ көбінесе ашық аукцион арқылы. Бобёр негізінен ағылшын қалпақ жасау саудасы үшін сатып алынды, ал құнды терілер Нидерландқа және Германияға жіберілді. Сонымен қатар, Оңтүстік колонияларда шамамен 1670 жылдан бастап бұғы терісі саудасы қалыптасты, экспорт орталығы Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласы болды. Еуропалықтардың терілерді еуропалық өндіріс заттарына алмастыратыны туралы хабар жергілікті аңшылар арасында тарады, олар туған елдерінде жоғары бағаланатын. Каролина саудагерлері балта бастары, пышақтар, тегірлер, балық аулау ілмектері, түрлі түс пен түрдегі маталар, жүн көрпелер, лен жейделер, қазандықтар, әшекейлер, шыны мұнаралар, мылтықтар, оқ-дәрілер және ұнтақтарды «теріге» шаққан бағамен алмастыру үшін жинады. Оңтүстік колониялардағы сауда посттары алкогольдің көптеген түрлерін (әсіресе бренді мен ромды) де саудаға енгізді. Еуропалық саудагерлер Солтүстік Америка құрлығына ағылып келіп, алмасудан үлкен пайда тапты. Мысалы, металл балта басы бір бобёр терісіне (сонымен қатар «бобёр көрпесі» деп те аталады) алмастырылды. Сол тері Англияда ондаған балта басын сатып алуға жететін, бұл тері саудасын еуропалықтар үшін өте пайдалы етті. Жергілікті тұрғындар темір балта басын қолмен жасалған тас балта басын ауыстыру үшін пайдаланды, бұл олар үшін еңбекке талап ететін процесс болды, сондықтан олар да саудадан үлкен пайда көріп, олардың өмірін жеңілдетті. Колонистер алкогольдің жергілікті тұрғындарға тигізетін зиянды әсерін байқады, ал басшылар оның сатылуы мен саудасына қарсылық көрсетті. 1763 жылғы Корольдік жарғы Франциямен жеңіліске ұшырағаннан кейін Канаданы британдықтар басып алғаннан кейін, Канададағы үндістерге еуропалықтардың алкоголь сатуына тыйым салды. Франциядан Канаданы британдықтар басып алғаннан кейін, Солтүстік Америкадағы тері саудасының бақылауы біраз уақытқа британдық үкіметтің қолына көшті, содан кейін АҚШ құрылып, 19 ғасырда Еуропаға жіберілетін терілердің маңызды көзіне айналды, сондай-ақ көп бөлігі жайылмаған Ресей Америкасы да осы кезеңде маңызды тері көзіне айналды. 1830 жылдардан бастап тері саудасы айтарлықтай төмендеді, себебі Еуропа мен Америкадағы көзқарастар мен сән өзгерді, бұл бобёр терісінен жасалған қалпақтар сияқты белгілі бір киім-кешектерге көп көңіл бөлмейтін болды, бұл тері саудасының өсуіне және 17 және 18 ғасырларда кеңеюіне себеп болды, бірақ жаңа тенденциялар да, бұрынғы сәнге оралу да тері саудасын қазірге дейін ағын мен толқынмен өзгертті.

Captain Chauvin made the first organized attempt to control the fur trade in New France. In 1599 he acquired a monopoly from Henry IV and tried to establish a colony near the mouth of the Saguenay River at Tadoussac. French explorers, like Samuel de Champlain, voyageurs, and Coureur des bois, such as Étienne Brûlé, Radisson, La Salle, and Le Sueur, while seeking routes through the continent, established relationships with Amerindians and continued to expand the trade of fur pelts for items considered 'common' by the Europeans. Mammal winter pelts were prized for warmth, particularly animal pelts for beaver wool felt hats, which were an expensive status symbol in Europe. The demand for beaver wool felt hats was such that the beaver in Europe and European Russia had largely disappeared through exploitation. In 1613 Dallas Carite and Adriaen Block headed expeditions to establish fur trade relationships with the Mohawk and Mohican. By 1614 the Dutch were sending vessels to secure large economic returns from fur trading. The fur trade of New Netherland, through the port of New Amsterdam, depended largely on the trading depot at Fort Orange (now Albany) on the upper Hudson River. Much of the fur is believed to have originated in Canada, smuggled south by entrepreneurs who wished to avoid the colony's government imposed monopoly there. England was slower to enter the American fur trade than France and the Dutch Republic, but as soon as English colonies were established, development companies learned that furs provided the best way for the colonists to remit value back to the mother country. Furs were being dispatched from Virginia soon after 1610, and the Plymouth Colony was sending substantial amounts of beaver to its London agents through the 1620s and 1630s. London merchants tried to take over France's fur trade in the St Lawrence River valley. Taking advantage of one of England's wars with France, Sir David Kirke captured Quebec in 1629 and brought the year's produce of furs back to London. Other English merchants also traded for furs around the Saint Lawrence River region in the 1630s, but these were officially discouraged. Such efforts ceased as France strengthened its presence in Canada. Much of the fur trade in North America during the 17th and 18th centuries was dominated by the Canadian fur shipping network that developed in New France under the fur monopoly held first by the Company of One Hundred Associates, then followed in 1664 by the French West India Company, steadily expanding fur trapping and shipping across a network of frontier forts further west that eventually went all the way to modern day Winnipeg in Western Canada by the mid 1700s, coming into direct contact and opposition with the English fur trappers stationed out of York Factory at Hudson Bay. Meanwhile, the New England fur trade expanded as well, not only inland, but northward along the coast into the Bay of Fundy region. London's access to high quality furs was greatly increased with the takeover of New Amsterdam, whereupon the fur trade of that colony (now called New York) fell into English hands with the 1667 Treaty of Breda. In 1668 the English fur trade entered a new phase. Two French citizens, Pierre Esprit Radisson and Médard des Groseilliers, had traded with great success west of Lake Superior in 1659–60, but upon their return to Canada, most of their furs were seized by the authorities. Their trading voyage had convinced them that the best fur country was far to the north and west, and could best be reached by ships sailing into Hudson Bay. Their treatment in Canada suggested that they would not find support from France for their scheme. The pair went to New England, where they found local financial support for at least two attempts to reach Hudson Bay, both unsuccessful. Their ideas had reached the ears of English authorities, however, and in 1665 Radisson and Groseilliers were persuaded to go to London. After some setbacks, a number of English investors were found to back another attempt for Hudson Bay. Two ships were sent out in 1668. One, with Radisson aboard, had to turn back, but the other, the Nonsuch, with Groseilliers, did penetrate the bay. There she was able to trade with the indigenes, collecting a fine cargo of beaver skins before the expedition returned to London in October 1669. The delighted investors sought a royal charter, which they obtained the next year. This charter established the Hudson's Bay Company and granted it a monopoly to trade into all the rivers that emptied into Hudson Bay. From 1670 onwards, the Hudson's Bay Company sent two or three trading ships into the bay every year. They brought back furs (mainly beaver) and sold them, sometimes by private treaty but usually by public auction. The beaver was bought mainly for the English hat making trade, while the fine furs went to the Netherlands and Germany. Meanwhile, in the Southern colonies, a deerskin trade was established around 1670, based at the export hub of Charleston, South Carolina. Word spread among Native hunters that the Europeans would exchange pelts for the European manufactured goods that were highly desired in native communities. Carolinan traders stocked axe heads, knives, awls, fish hooks, cloth of various type and color, woolen blankets, linen shirts, kettles, jewelry, glass beads, muskets, ammunition and powder to exchange on a 'per pelt' basis. Colonial trading posts in the southern colonies also introduced many types of alcohol (especially brandy and rum) for trade. European traders flocked to the North American continent and made huge profits from the exchange. A metal axe head, for example, was exchanged for one beaver pelt (also called a 'beaver blanket'). The same pelt could fetch enough to buy dozens of axe heads in England, making the fur trade extremely profitable for the Europeans. The Natives used the iron axe heads to replace stone axe heads which they had made by hand in a labor intensive process, so they derived substantial benefits from the trade as well. The colonists began to see the ill effects of alcohol on Natives, and the chiefs objected to its sale and trade. The Royal Proclamation of 1763 prohibited sale by European settlers of alcohol to the Indians in Canada, following the British takeover of the territory after it defeated France in the Seven Years' War (known as the French and Indian War in North America). Following the British take over of Canada from France, the control of the fur trade in North America became consolidated under the British government for a time, until the United States was created and became a major source for furs being shipped to Europe as well in the nineteenth century, along with the largely unsettled territory of Russian America, which became a significant source of furs also during that period. The fur trade began to significantly decline starting in the 1830s, following changing attitudes and fashions in Europe and America which no longer centered around certain articles of clothing as much such as beaver skin hats, which had fueled the growing demand for furs, driving the creation and expansion of the fur trade in the 17th and 18th centuries, although new trends as well as occasional revivals of prior fashions would cause the fur trade to ebb and flow right up to the present.

Әлеуметтік-экономикалық байланыстар

Көп жағдайда тері саудасының саяси артықшылықтары экономикалық аспектілерден маңыздырақ болды. Сауда – түрлі мәдениеттер арасында одақтар құру мен жақсы қарым-қатынастарды сақтаудың бір жолы еді. Тері саудагерлері капиталға және әлеуметтік мәртебеге ие адамдар болатын. Көбінесе жас жігіттер Солтүстік Америкаға тері саудасына қатысу үшін келгенде үйленбеген болар еді; олар өз мәдениеттеріндегі ұқсас мәртебеге ие жоғары тұрған үнді әйелдерімен некелесіп немесе бірге тұратын. Тері аңшылары мен басқа жұмысшылар көбінесе төменгі мәртебелі әйелдермен қарым-қатынас құратын. Олардың көптеген аралас нәсілді ұрпақтары өздерінің мәдениетін дамытты, қазір Канадада метис деп аталады, ол кезде тері аң аулау және шекарадағы басқа да іс-әрекеттерге негізделген. Кейбір жағдайларда, жергілікті американдықтар мен еуропалық американдық мәдениеттері аралас нәсілді ұрпақтарды қабылдамады. Егер жергілікті американдықтар әкеден туыстық жүйесі бар тайпа болса, олар ақ әкеден туған балаларды ақ деп есептейтін, бұл гиподесценттік жіктеудің бір түрі, бірақ анасы мен тайпа оларға күтім жасауы мүмкін. Еуропалықтар жергілікті әйелдердің балаларын әкесіне қарамастан жергілікті деп жіктеуге бейімді, бұл құлдардың балаларын жіктеуге ұқсас. Канаданың Қызыл өзен аймағындағы метистер соншалықты көп болғандықтан, олар креол тілі мен мәдениетін дамытты. 20-шы ғасырдың соңынан бері метистер Канадада алғашқы ұлттардың этникалық тобы ретінде танылды. Расааралық қарым-қатынастар нәсілдік екі деңгейлі топқа әкелді, онда тері саудагерлері мен басшылардың ұрпақтары кейбір канадалық әлеуметтік, саяси және экономикалық айналымдарда беделге ие болды. Төменгі таптың ұрпақтары аң аулау, тері аң аулау және шаруашылыққа негізделген бөлек метис мәдениетінің көп бөлігін құрады. Саудадағы байлықтың маңыздылығына байланысты, әртүрлі еуропалық американдық үкіметтер тері саудасын бақылау үшін әртүрлі жергілікті қоғамдармен бәсекелесті. Жергілікті американдықтар соғыс кезінде қай тарапты қолдау керектігін шешетінде, оларға ең жақсы сауда тауарларын адал түрде қамтамасыз еткен адамдарға қарап қарар еді. Сауда саяси маңызға ие болғандықтан, еуропалықтар оны реттеуге тырысты (көбінесе сәтсіз), осылайша зәбір-золымдықтардың алдын алуға үміттенеді. Арамза саудагерлер кейде сауда кезінде жергілікті тұрғындарға спирттік ішімдіктер ұсынып, алдап-арбап ақша табатын. 1834 жылы үлкен «Америкалық тері компаниясы» монополиясын құрған Джон Джейкоб Астор тері саудасынан бас тартты. Ол терілі жануарлардың азайып бара жатқанын және нарықтың өзгеретінін түсінді, өйткені бобёр шапқыштары сәннен шықты. Еуропалықтардың қоныстануы кеңейгені жергілікті қауымдарды ең жақсы аң аулау жерлерінен ығыстырды. Еуропалықтардың теріге деген сұранысы сән үрдістерінің өзгеруіне байланысты азайды. Тери саудасы жергілікті американдықтардың өмір салтын өзгертті. Олар еуропалық тауарларды алуды жалғастыру үшін, сондай-ақ қарыздарын өтеу үшін еуропалық қоныс аударушыларға жер сатуға мәжбүр болды. Мәжбүрлі сатуға наразылық болашақ соғыстарға себеп болды. АҚШ тәуелсіздік алғаннан кейін, ол 1790 жылдың 22 шілдесінде алғаш рет қабылданған «Үнділермен қарым-қатынас туралы заңға» сәйкес, жергілікті американдықтармен сауда-саттықты реттеді. Үндістер істері жөніндегі бюро Үндістан аумағында сауда-саттық жүргізуге лицензиялар берді. 1834 жылы бұл жер Миссисипи өзенінің батысындағы АҚШ-тың көп бөлігі деп анықталды, онда Мексикадан келген тау аңшылары мен саудагерлер еркін жұмыс істеді. Алғашқы саяхатшылар тобы көбінесе тері саудасы экспедициялары болды, олардың көпшілігі еуропалықтардың Солтүстік Американың белгілі бір аймақтарына жеткенінің алғашқы тіркелген жағдайларын белгіледі. Мысалы, Абрахам Вуд тері саудасымен айналысатын топтарды Оңтүстік Аппалачи тауларына экспедицияларға жіберіп, осы процесте Жаңа өзенді ашты. Саймон Фрейзер Британдық Колумбиядағы Фрейзер өзенінің көп бөлігін зерттеген тері саудагері болды.

Often, the political benefits of the fur trade became more important than the economic aspects. Trade was a way to forge alliances and maintain good relations between different cultures. The fur traders were men with capital and social standing. Often younger men were single when they went to North America to enter the fur trade; they made marriages or cohabited with high ranking Indian women of similar status in their own cultures. Fur trappers and other workers usually had relationships with lower ranking women. Many of their mixed race descendants developed their own culture, now called Métis in Canada, based then on fur trapping and other activities on the frontier. In some cases both Native American and European American cultures excluded the mixed race descendants. If the Native Americans were a tribe with a patrilineal kinship system, they considered children born to a white father to be white, in a type of hypodescent classification, although the Native mother and tribe might care for them. The Europeans tended to classify children of Native women as Native, regardless of the father, similar to the hypodescent of their classification of the children of slaves. The Métis in the Canadian Red River region were so numerous that they developed a creole language and culture. Since the late 20th century, the Métis have been recognized in Canada as a First Nations ethnic group. The interracial relationships resulted in a two tier mixed race class, in which descendants of fur traders and chiefs achieved prominence in some Canadian social, political, and economic circles. Lower class descendants formed the majority of the separate Métis culture based on hunting, trapping and farming. Because of the wealth at stake, different European American governments competed with various native societies for control of the fur trade. Native Americans sometimes based decisions of which side to support in times of war in relation to which people had provided them with the best trade goods in an honest manner. Because trade was so politically important, the Europeans tried to regulate it in hopes (often futile) of preventing abuse. Unscrupulous traders sometimes cheated natives by plying them with alcohol during the transaction, which subsequently aroused resentment and often resulted in violence. In 1834 John Jacob Astor, who had created the huge monopoly of the American Fur Company, withdrew from the fur trade. He could see the decline in fur animals and realized the market was changing, as beaver hats went out of style. Expanding European settlement displaced native communities from the best hunting grounds. European demand for furs subsided as fashion trends shifted. The Native Americans' lifestyles were altered by the trade. To continue obtaining European goods on which they had become dependent and to pay off their debts, they often resorted to selling land to the European settlers. Their resentment of the forced sales contributed to future wars. After the United States became independent, it regulated trading with Native Americans by the Indian Intercourse Act, first passed on July 22, 1790. The Bureau of Indian Affairs issued licenses to trade in the Indian Territory. In 1834 this was defined as most of the United States west of the Mississippi River, where mountain men and traders from Mexico freely operated. Early exploration parties were often fur trading expeditions, many of which marked the first recorded instances of Europeans' reaching particular regions of North America. For example, Abraham Wood sent fur trading parties on exploring expeditions into the southern Appalachian Mountains, discovering the New River in the process. Simon Fraser was a fur trader who explored much of the Fraser River in British Columbia.

Экономикалық антропологиядағы рөлі

Экономикалық тарихшылар мен антропологтар тері саудасының Солтүстік Американың алғашқы экономикасындағы маңызды рөлін зерттеді, бірақ олар жергілікті экономикалық үлгілерді сипаттау үшін теориялық негізде келісе алмады. Джон К. Филлипс пен Дж. В. Смурр тері саудасын империялық билік үшін күреспен байланыстырды, тері саудасы кеңейуге ынталандырушы және үстемдікті сақтау әдісі ретінде қызмет етті деп мәлімдеді. Авторлар жеке адамдардың тәжірибесін елемей, оның "саяси және экономикалық маңыздылығын" көрсететін, әлемдік деңгейдегі байланыстарды іздестірді. Э. Э. Рич экономикалық саланы бір деңгейге түсіріп, континентті ашудағы ұлттық мемлекеттің рөліне емес, сауда компаниялары мен олардың адамдарының Канаданың көптеген аумақтарын "ашыған" рөліне назар аударды. Ричтің басқа жұмысы осы салаға үстемдік еткен немесе кейбіреулер сенетіндей, оны бүлдірген формалистік/субстантивистік пікірталастың өзегіне жетеді. Гарольд Иннис сияқты тарихшылар, әсіресе Канада тарихында, неоклассикалық экономикалық принциптер батыс емес қоғамдарға батыс қоғамдарына әсер етеді деп сеніп, ұзақ уақыттан бері формалистік ұстанымға ие болды. Алайда, 1950 жылдардан бастап Карл Поланьи сияқты субстантивистер бұл идеяларға қарсы шығып, оның орнына примитивті қоғамдар дәстүрлі батыс нарықтық саудаға балама жолмен айналыса алады деп дәлелдеді; атап айтқанда, сыйлық саудасы және басқарылатын сауда. Рич бұл дәлелдерді ықпалды мақаласында көтеріп, онда үндістердің "еуропалық ұғымдарды немесе еуропалық тәсілдің негізгі құндылықтарын қабылдауға қатаң қарсылық танытқаны" және "ағылшын экономикалық ережелері үнді саудасына қолданылмайтыны" айтылған. Үндістер жақсы саудагерлер болғанмен, олардың меншіктік туралы түсінігі мүлдем басқаша болды, бұл олардың еуропалық сауда серіктестерін шатастырды. Кейіннен Абрахам Ротштейн бұл аргументтерді Поланьидің теориялық негіздемесіне сәйкес келтіріп, "балық пен Лондон базарларында басқарылатын сауда жұмыс істеді" деп мәлімдеді. Артур Ж. Рей екі ықпалды еңбегімен тері саудасының экономикалық зерттеу бағытын тұрақты түрде өзгертті, олар Иннис пен Ротштейннің экстремалдары арасында модификацияланған формалистік позицияны ұсынды. "Бұл сауда жүйесін, - деп түсіндірді Рей, - "сый саудасы" немесе "басқарылатын сауда" немесе "базар саудасы" деп нақты атауға болмайды, өйткені ол осы формалардың барлық элементтерін қамтиды". Үндістер әртүрлі себептермен саудамен айналысқан. Оларды формалистер мен субстантивистер істегендей қарапайым экономикалық немесе мәдени дихотомияларға дейін азайту, ашылғаннан гөрі көбірек жасырындыратын жемісті қарапайымдастыру болды. Оның үстіне, Рей Гудзон шығанағы компаниясының архивтеріндегі сауда шоттары мен есеп кітаптарын шеберлікпен сапалық талдаулар үшін қолданды және осы саланың әдістемелік шекараларын кеңейтті. Рейдің ұстанымынан кейін Брюс М. Уайт жергілікті халықтардың жаңа экономикалық қатынастарды қолданыстағы мәдени үлгілерге сәйкес келетін күрделі тәсілдерінің толығырақ суретін жасауға көмектесті. Ричард Уайт формалист/субстантивист пікірталасының "ескі, қазір шаршап қалған" екенін мойындаған кезде, субстантивисттік ұстанымды жандандыруға тырысты. Рейдің қарапайым қарапайымдыққа қарсы ескерткен орташа ұстанымын қайталап, Уайт формализмге қарсы қарапайым дәлел ұсынды: "Тұрмыс бизнес емес еді, ал мұндай қарапайымдық өткенді бұрмалайды". Уайт тері саудасы "орталық жердің" бір бөлігін алып отырғанын, онда еуропалықтар мен үндістер мәдени айырмашылықтарын қамтамасыз етуге тырысқан. Бұл тері саудасы жағдайында француздар тері саудасына үндістердің берген саяси және мәдени мағыналарынан үйренуге мәжбүр болды дегенді білдірді. Бұл жерде билік емес, ынтымақтастық басым болды.

Economic historians and anthropologists have studied the fur trade's important role in early North American economies, but they have been unable to agree on a theoretical framework to describe native economic patterns. John C. Phillips and J. W. Smurr tied the fur trade to an imperial struggle for power, positing that the fur trade served both as an incentive for expanding and as a method for maintaining dominance. Dismissing the experience of individuals, the authors searched for connections on a global stage that revealed its "high political and economic importance." E. E. Rich brought the economic purview down a level, focusing on the role of trading companies and their men as the ones who "opened up" much of Canada's territories, instead of on the role of the nation state in opening up the continent. Rich's other work gets to the heart of the formalist/substantivist debate that dominated the field or, as some came to believe, muddied it. Historians such as Harold Innis had long taken the formalist position, especially in Canadian history, believing that neoclassical economic principles affect non Western societies just as they do Western ones. Starting in the 1950s, however, substantivists such as Karl Polanyi challenged these ideas, arguing instead that primitive societies could engage in alternatives to traditional Western market trade; namely, gift trade and administered trade. Rich picked up these arguments in an influential article in which he contended that Indians had "a persistent reluctance to accept European notions or the basic values of the European approach" and that "English economic rules did not apply to the Indian trade." Indians were savvy traders, but they had a fundamentally different conception of property, which confounded their European trade partners. Abraham Rotstein subsequently fit these arguments explicitly into Polanyi's theoretical framework, claiming that "administered trade was in operation at the Bay and market trade in London." Arthur J. Ray permanently changed the direction of economic studies of the fur trade with two influential works that presented a modified formalist position in between the extremes of Innis and Rotstein. "This trading system," Ray explained, "is impossible to label neatly as ‘gift trade', or ‘administered trade', or ‘market trade', since it embodies elements of all these forms." Indians engaged in trade for a variety of reasons. Reducing them to simple economic or cultural dichotomies, as the formalists and substantivists had done, was a fruitless simplification that obscured more than it revealed. Moreover, Ray used trade accounts and account books in the Hudson's Bay Company's archives for masterful qualitative analyses and pushed the boundaries of the field's methodology. Following Ray's position, Bruce M. White also helped to create a more nuanced picture of the complex ways in which native populations fit new economic relationships into existing cultural patterns. Richard White, while admitting that the formalist/substantivist debate was "old, and now tired," attempted to reinvigorate the substantivist position. Echoing Ray's moderate position that cautioned against easy simplifications, White advanced a simple argument against formalism: "Life was not a business, and such simplifications only distort the past." White argued instead that the fur trade occupied part of a "middle ground" in which Europeans and Indians sought to accommodate their cultural differences. In the case of the fur trade, this meant that the French were forced to learn from the political and cultural meanings with which Indians imbued the fur trade. Cooperation, not domination, prevailed.

Қазіргі

Канаданың Тері Институтының мәліметінше, Канадада шамамен 60 000 белсенді аң аулаушы бар (аң аулау лицензиялары негізінде), олардың шамамен 25 000-ы – жергілікті халық өкілдері. Күнделікті жұмыс істейтін тері өндірушілердің көп бөлігі отандық тауар өндірушілер. Ең ірі күңкіс және түлкі өндірушісі – Новая Шотландия провинциясы, ол 2012 жылы шамамен 150 миллион долларлық кіріс алып, провинцияның барлық ауыл шаруашылығы өнімінің төрттен бір бөлігін құрады. 2000 жылы АҚШ-та 351 күңкіс фермасы болды. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, АҚШ-та 176 573 аң аулаушы тіркелді, олардың көп бөлігі орталық-батыс штаттарында шоғырланған. Калифорния штаты 2015 жылы коммерциялық және ойын-сауық мақсатында аң аулауға алғашқы (және жалғыз) тыйым салды. Солтүстік Америкалық Тері Аукционы (NAFA) жылына төрт рет өтеді және әлемнің түкпір-түкпірінен сатып алушыларды тартады. Солтүстік-Шығыс Балық және Жабайы Табиғат Агенттіктерінің қауымдастығы мәліметінше, қазіргі уақытта АҚШ және Канадада шамамен 270 000 отбасының табысының бір бөлігі тері аулау есебінен түседі.

Теңіздегі тері саудасы

Теңіз терісі саудасы — мұхит түкпіршіктері мен басқа да жануарлардың терісін алуға бағытталған, кемелерге негізделген сауда жүйесі. Бұл терілер көбінесе Қытайда шай, жібек, фарфор және басқа қытай тауарларына сатылатын, содан кейін Еуропа мен АҚШ-қа сатылатын. Теңіз терісі саудасын бастаушылар — ресейліктер. Олар Камчаткадан шығысқа қарай Алеут аралдары арқылы Алясканың оңтүстік жағалауына дейін жұмыс істеді. Британдықтар мен американдықтар 1780 жылдары Британдық Колумбияның қазіргі жағалауына белсенді кірді. Сауда 19 ғасырдың басында өркендеді, ал 1810 жылдары ұзақ құлдырау кезеңі басталды. Теңіз суырының саны азайғаннан кейін, теңіз терісі саудасы жаңа нарықтар мен тауарларды қамтиды, бірақ Солтүстік-Батыс жағалауы мен Қытайға баса назар аударды. Ол 19 ғасырдың ортасына дейін жалғасты. Ресейлер бүкіл дәуір бойы қазіргі Алясканың жағалауының көп бөлігін бақылап отырды. Алясканың оңтүстік жағалауында британдық және американдық сауда кемелері арасында қызыл тісті бәсекелестік болды. Британдықтар оңтүстік аймақта алғашқы болып жұмыс істеді, бірақ 1790 жылдан 1830 жылға дейін үстемдік құрған американдықтармен бәсекелесе алмады. Британдық Гудзон шығанағы компаниясы 1820 жылдары американдықтарды ығыстыру мақсатымен жағалау саудасына кірді, және бұл 1840 жылға қарай іске асырылды. Сауданың соңғы кезеңінде теңіз терісі саудасын негізінен британдық Гудзон шығанағы компаниясы мен орыс-американ компаниясы жүргізді. "Теңіз терісі саудасы" терминін тарихшылар жағалаудағы, кемелерге негізделген тері саудасын құрлықтағы тері саудасынан (мысалы, Солтүстік-Батыс компаниясы мен Америка тері компаниясы) ажырату үшін қолданды. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл сауда осылай аталмаған, көбінесе "Солтүстік-Батыс жағалау саудасы" немесе "Солтүстік-Батыс саудасы" деп аталған. "Солтүстік-Батыс" термині бүгінгідей біріктіріліп жазылмайтын. Теңіз терісі саудасы Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауын Тынық мұхитының солтүстігіне бағытталған, кең, жаһандық және капитализмге негізделген, бірақ көбінесе отаршылдыққа негізделмеген жаңа халықаралық сауда желісіне енгізді. Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауын, Қытайды, Гавай аралдарын (Батыс әлемі жақында ғана ашқан), Еуропа мен АҚШ-ты (әсіресе Жаңа Англияны) байланыстыратын үшбұрышты сауда желісі қалыптасты. Сауда Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы жергілікті халықтарға, әсіресе алеуттарға, тлингиттерге, хайдаларға, нуу-ча-нулттарға және чинуктарға үлкен әсер етті. Солтүстік-Батыс жағалауындағы жергілікті тұрғындар арасында байлықтың өсуімен қатар, соғыстардың күшеюі, құрбандық беру рәсімдері, құлдыққа сату, эпидемиялық ауруларға байланысты халықтың азаюы және тотемдер мен дәстүрлі дворяндық белгілерінің маңыздылығы артты. Алайда, жергілікті мәдениет жойылған жоқ, керісінше, қарқынды өзгерістерге ұшырап, гүлденді. Чинук жаргоны теңіз терісі саудасы дәуірінде пайда болды және Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы мәдениеттің ерекше бір бөлігі болып табылады. Гавайидің жергілікті қоғамы да Батыстан келген байлық пен технологияның кенеттен күшеюінен, сондай-ақ індеттік аурулардан әсер көрді. Сауданың Қытай мен Еуропаға әсері аз болды. Жаңа Англия үшін теңіз терісі саудасы және оның мол пайдасы аймақты жандандырып, Жаңа Англияның аграрлық қоғамнан индустриялық қоғамға айналуына ықпал етті. Теңіз терісі саудасынан түскен байлық өнеркәсіптік дамуға, әсіресе тоқыма өндірісіне жұмсалды. Жаңа Англияның тоқыма өнеркәсібі өз кезегінде АҚШ-тағы құлдыққа үлкен әсер етті, мақтаға сұранысты арттырып, терең Оңтүстікте мақта плантациялары жүйесінің кеңеюіне мүмкіндік берді. Ең көп пайда әкелетін терілер — теңіз суырының терілері, әсіресе солтүстік теңіз суыры, Enhydra lutris kenyoni, Колумбия өзенінен оңтүстікке және Кук шығанағынан солтүстікке дейінгі жағалау суларында мекендеген. Калифорнияның оңтүстік бөлігінде өсетін E. l. nereis теңіз суырының терісінің құны төмен болғандықтан, пайдасы да аз болды. Солтүстік теңіз суыры жергілікті жерлерден жойылып кеткеннен кейін, теңіз терісі саудагерлері Калифорнияға көшіп, оңтүстік теңіз суыры да жойылуға жақын болды. Британдық және американдық теңіз терісі саудагерлері терілерін Қытайдың Гуанчжоу (Кантон) портына алып барды, онда олар қалыптасқан Кантон жүйесінде жұмыс істеді. Ресей Америкасынан келген терілер көбінесе 1727 жылғы Кяхта келісімі бойынша Ресей саудасына ашылған Кяхта сауда қаласы арқылы Қытайға сатылды.

The maritime fur trade was a ship based fur trade system that focused on acquiring furs of sea otters and other animals from the indigenous peoples of the Pacific Northwest Coast and natives of Alaska. The furs were mostly traded in China for tea, silks, porcelain, and other Chinese goods, which were then sold in Europe and the United States. The maritime fur trade was pioneered by the Russians, working east from Kamchatka along the Aleutian Islands to the southern coast of Alaska. British and Americans entered during the 1780s, focusing on what is now the coast of British Columbia. The trade boomed around the turn of the 19th century. A long period of decline began in the 1810s. As the sea otter population was depleted, the maritime fur trade diversified and was transformed, tapping new markets and commodities while continuing to focus on the Northwest Coast and China. It lasted until the middle to late 19th century. Russians controlled most of the coast of what is now Alaska during the entire era. The coast south of Alaska saw fierce competition between, and among, British and American trading vessels. The British were the first to operate in the southern sector, but were unable to compete against the Americans who dominated from the 1790s to the 1830s. The British Hudson's Bay Company entered the coast trade in the 1820s with the intention of driving the Americans away. This was accomplished by about 1840. In its late period the maritime fur trade was largely conducted by the British Hudson's Bay Company and the Russian American Company. The term "maritime fur trade" was coined by historians to distinguish the coastal, ship based fur trade from the continental, land based fur trade of, for example, the North West Company and the American Fur Company. Historically, the maritime fur trade was not known by that name, rather it was usually called the "North West Coast trade" or "North West Trade". The term "North West" was rarely spelled as the single word "Northwest", as is common today. The maritime fur trade brought the Pacific Northwest coast into a vast, new international trade network, centered on the north Pacific Ocean, global in scope, and based on capitalism but not, for the most part, on colonialism. A triangular trade network emerged linking the Pacific Northwest coast, China, the Hawaiian Islands (only recently discovered by the Western world), Europe, and the United States (especially New England). The trade had a major effect on the indigenous people of the Pacific Northwest coast, especially the Aleut, Tlingit, Haida, Nuu chah nulth, and Chinook peoples. There was a rapid increase of wealth among the Northwest Coast natives, along with increased warfare, potlatching, slaving, depopulation due to epidemic disease, and enhanced importance of totems and traditional nobility crests. The indigenous culture was not however overwhelmed, it rather flourished, while simultaneously undergoing rapid change. The use of Chinook Jargon arose during the maritime fur trading era and remains a distinctive aspect of Pacific Northwest culture. Native Hawaiian society was similarly affected by the sudden influx of Western wealth and technology, as well as epidemic diseases. The trade's effect on China and Europe was minimal. For New England, the maritime fur trade and the significant profits it made helped revitalize the region, contributing to the transformation of New England from an agrarian to an industrial society. The wealth generated by the maritime fur trade was invested in industrial development, especially textile manufacturing. The New England textile industry in turn had a large effect on slavery in the United States, increasing the demand for cotton and helping make possible the rapid expansion of the cotton plantation system across the Deep South. The most profitable furs were those of sea otters, especially the northern sea otter, Enhydra lutris kenyoni, which inhabited the coastal waters between the Columbia River to the south and Cook Inlet to the north. The fur of the Californian southern sea otter, E. l. nereis, was less highly prized and thus less profitable. After the northern sea otter was hunted to local extinction, maritime fur traders shifted to California until the southern sea otter was likewise nearly extinct. The British and American maritime fur traders took their furs to the Chinese port of Guangzhou (Canton), where they worked within the established Canton System. Furs from Russian America were mostly sold to China via the Mongolian trading town of Kyakhta, which had been opened to Russian trade by the 1727 Treaty of Kyakhta.

Жалпы зерттеулер

Читтенден, Хайрам Мартин. Алыс батыстың американдық тері саудасы: Миссури алқабы мен Роки тауларының алғашқы сауда бекеттерінің және ерте тері компанияларының тарихы, сондай-ақ Санта-Фемен құрлық саудасы. 2 томдық. (1902) Толық мәтіні онлайн қолжетімді.

Вурхис, Эрнест. Француз үкіметі мен ағылшын тері сауда компанияларының тарихи бекіністері мен сауда посттары. 1930 (карталары бар электрондық кітап).

Өмірбаяндары

Берри, Дон. "Алаяқтардың көпшілігі: Рокки тауларының тері компаниясының бейресми тарихы". Нью-Йорк: Харпер, 1961 жыл. Хафен, Лерой, ред. "Тау адамы және алыс батыстың тері саудасы". 10 томдық. Глендейл, Калифорния: А. Х. Кларк Ко., 1965–72 жылдар. Лавандер, Дэвид. "Бенттің бекінісі". Гарден-Сити, Нью-Йорк: Даблдей, 1954 жыл. Лавандер, Дэвид. "Даладағы жұдырық". Гарден-Сити, Нью-Йорк: Даблдей, 1964 жыл. Оглсби, Ричард. "Мануэль Лиза және Миссури тері саудасының ашылуы". Норман, Оклахома: Оклахома университетінің баспасы, 1963 жыл. Утли, Роберт. "Қауіпті және қиын өмір: Тау адамы және Тынық мұхитына жолдар". Нью-Йорк: Генри Холт және компания, 1997 жыл.

Экономикалық зерттеулер

Аллер, Бернар. Pelleteries, manchons et chapeaux de castor: les fourrures nord américaines à Paris 1500–1632, Квебек, Éditions du Septentrion, 1999, 295 б.
Блэк, Лидия. Аляскадағы орыстар, 1732–1867 (2004)
Кронон, Уильям. Жердегі өзгерістер: Үндістер, отарлаушылар және Жаңа Англияның экологиясы. Нью-Йорк: Hill and Wang, 1983.
Гибсон, Джеймс Р. Суырсүз терілер, Бостон кемелері және Қытай тауарлары: Солтүстік-батыс жағалауының тері саудасы, 1785–1841. Сиэтл: Вашингтон университетінің баспасы, 1992.
Рей, Артур Дж. Канадалық тері саудасы индустриялық дәуірде (1990)
Рей, Артур Дж. және Дональд Б. Фриман. "Бізге дұрыс өлшем беріңіз": 1763 жылға дейін үндістер мен Гадсон шығанағы компаниясы арасындағы қарым-қатынастардың экономикалық талдауы. Торонто: Торонто университетінің баспасы, 1978.
Ротштейн, Абрахам. "Карл Поланьидің нарықтан тыс сауда тұжырымдамасы". Экономикалық тарих журналы 30:1 (наурыз, 1970): 117–126.
Винковецкий, Илья. Ресей Америкасы: континенттік империяның теңіздегі отарлауы, 1804–1867 (2011)
Уайт, Ричард. Орталық аймақ: Ұлы көлдер аймағындағы үндістер, империялар және республикалар, 1650–1815. Кембридж; Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы, 1991.
Уайт, Ричард. Тәуелділіктің тамыры: Шоктау, Пауни және Навахо тайпалары арасындағы тіршілік, қоршаған орта және әлеуметтік өзгерістер. Линкольн, Небраска: Небраска университетінің баспасы, 1983.

Әлеуметтік тарих: Американың түпкүлкілері

Браун, Дженифер С. Х. және Элизабет Виберт, редакторлар. Сөздерден тыс оқу: Түпкілікті тарихтың контекстері. Питерборо, Онтарио; Орчард Парк, Нью-Йорк: Broadview Press, 1996 жыл. Фрэнсис, Дэниел және Тоби Моранц. "Күнтіктердегі серіктестер: Шығыс Джеймс шығанағындағы тері саудасының тарихы", 1600–1870 ж. Кингстон; Монреаль: МакГилл Квинс университетінің баспасы, 1983. Холм, Билл және Томас Воган, редакторлар. Жұмсақ алтын: Американың солтүстік-батыс жағалауындағы тері саудасы және мәдени алмасу. Портленд, Орегон: Орегон тарихи қоғамының баспасы, 1990. Крек, Шепард III. Экологиялық үнділік: Миф және тарих. Нью-Йорк; Лондон: W. W. Norton & Company, 1999 жыл. Крех, Шепард III, редактор. Үндістер, жануарлар және тері саудасы: "Ойын сақтаушылар" туралы сын. Афина: Джорджия университетінің баспасы, 1981. Мартин, Келвин. Ойынның қамқоршылары: Үндістер мен жануарлар арасындағы қарым-қатынас және тері саудасы. Беркли; Лос-Анджелес; Лондон: Калифорния университетінің баспасы, 1978. Маллой, Мэри. Тері саудасының естеліктері: Солтүстік-Батыс жағалауының үнді өнері және американдық теңізшілер жинаған артефакттар, 1788–1844. Кембридж, Массачусетс: Пибоди мұражайының баспасы, 2000. Рей, Артур Дж. Тері саудасындағы үндістер: Хадсон шығанағының оңтүстік-батысындағы жерлерде аң аулаушы, аңшы және делдал ретіндегі рөлі, 1660–1870. Торонто; Буффало; Лондон: Торонто университетінің баспасы, 1974. Виберт, Елизавета. Саудагерлердің әңгімелері: Колумбия алқабындағы мәдени кездесулер туралы баяндамалар, 1807–1846. Норман: Оклахома университетінің баспасы, 1997.

Әлеуметтік тарих: әйелдер, метистер, саяхатшылар

Браун, Дженифер С. Х. Қандағы бейтаныстар: Индия еліндегі тері саудасы компанияларының отбасылары. Ванкувер; Лондон: Британдық Колумбия университетінің баспасы, 1980. Браун, Дженифер С. Х. және Жаклин Петерсон, редакторлар. Жаңа халықтар: Солтүстік Америкада метис болу және метис ретінде қалыптасу. Виннипег: Манитоба университетінің баспасы, 1985. Жиро, Марсель. Канада батысындағы метистер. Джордж Вудкок аударған. Эдмонтон: Альберта университетінің баспасы, 1986. Гитлин, Джей. Буржуазиялық шекара: француз қалалары, француз саудагерлері және американдық кеңею. Йель университетінің баспасы, 2010. Никс, Джон. "ХБК-дағы Оркнейліктер, 1780–1821." "Ескі жолдар мен жаңа бағыттар: Солтүстік Америкадағы үшінші тері саудасы конференциясының материалдары." Кэрол М. Джадд пен Артур Дж. Рей редакциялаған, 102–126. Торонто: Торонто университетінің баспасы, 1980. Подручный, Каролин. Саяхатшылар әлемін жасау: Солтүстік Америка тері саудасындағы саяхатшылар мен саудагерлер. Линкольн: Небраска университетінің баспасы, 2006. Подручный, Каролин. "Құбыжықтар мен Виндиголар: француз-канадтық саяхатшылардың ауызша дәстүріндегі каннибализм монстрлары туралы әңгімелер." Этнотарих 51:4 (2004): 677–700. Слипер Смит, Сьюзан. Үнді әйелдері мен француз еркектері: Батыс Ұлы көлдердегі мәдени кездесуді қайта қарастыру. Амхерст: Массачусетс университетінің баспасы, 2001. Ван Кирк, Сильвия. Көптеген нәзік байланыстар: тері саудасы қоғамындағы әйелдер, 1670–1870. Виннипег: Уотсон және Дьюер, 1999.

Өңірлік тарих

Аллен, Джон Л. "Америкалық батыстың тууы". Джон Л. Аллен редакциялаған "Кең құрлық" кітабында. Толық көлем: 3 "Солтүстік Американы зерттеу", Джон Л. Аллен редакциялаған, 132–189 беттер. Линкольн: Небраска университетінің баспасы, 1997. Браунд, Кэтрин Э. Холланд. Бұғы терілері мен дуффельдер: Англо-Америкамен крик үндістерінің саудасы, 1685–1815 жж. Линкольн: Небраска университетінің баспасы, 2008. Фарагер, Джон Мак. "Америкалықтар, мексикалықтар, метистер: Солтүстік Америка шекараларын салыстыруға қатысты қоғамдық тәсіл". Уильям Кронон, Джордж Майлз және Джей Гитлин редакциялаған "Ашық аспан астында: Американың батыс тарихын қайта қарастыру" кітабында, 90–109 беттер. Нью-Йорк; Лондон: W. W. Norton & Company, 1992. Гибсон, Джеймс Р. Сусар терісі, Бостон кемелері және қытай тауарлары: Солтүстік-батыс жағалауының тері саудасы, 1785–1841 жж. Сиэтл: Вашингтон университетінің баспасы, 1992. Гибсон, Морган Аррелл. "Жұмақтағы янкилер: Тынық мұхиты бассейні шекарасы". Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы, 1993. Кит, Ллойд және Джон С. Джексон. Тері саудасының тәуекелі: Солтүстік-Батыс компаниясы Тынық мұхиты жағалауында, 1800–1820 жж. (Пуллман: Вашингтон штаты университетінің баспасы, 2016). xiv, 336 бет. Маллой, Мэри. Солтүстік-батыс жағалауындағы "Бостондықтар": Америка теңіз тері саудасы, 1788–1844 жж. Кингстон, Онтарио; Фэрбанкс, Аляска: The Limestone Press, 1998. Панагопулос, Жани Линн. "Уақыт саудагерлері". River Road Publications, 1993. Ронда, Джеймс П. Астория және Империя. Линкольн; Лондон: Небраска университетінің баспасы, 1990. Вебер, Дэвид. Таос терішілері: Қиыр оңтүстік-батыстағы тері саудасы, 1540–1846 жж. Норман: Оклахома университетінің баспасы, 1971. Уишарт, Дэвид Дж. Америка батысының тері саудасы, 1807–1840: географиялық жинақтама. Линкольн: Небраска университетінің баспасы, 1979.

Солтүстік Американың тері саудасы конференцияларының құжаттары

Солтүстік Американың тері саудасы конференцияларынан алынған материалдар, шамамен әр бес жылда бір рет өткізіліп тұрады, тері саудасының алуан түрлі салаларын қамтитын көптеген мақалаларды ұсынады және 1965 жылдан бергі тарихнамалық шолу ретінде қарастырылуы мүмкін. Олар төменде хронологиялық ретпен тізілген. 1978 жылы өткен үшінші конференция ерекше атауға лайық; ал 2006 жылы Сент-Луис қаласында өткен тоғызыншы конференцияның материалдары әлі жарияланбаған. Морган, Дейл Лоуэлл, ред. Тери саудасының мәселелері: 1965 жылғы Солтүстік Америка тери саудасы конференциясының таңдамалы мақалалары. Сент-Пол: Миннесота тарихи қоғамы, 1967 жыл. Болус, Малвина. Адамдар мен терілер: Таңдамалы мақалалар. Виннипег: Peguis Publishers, 1972 жыл. Джадд, Кэрол М. және Артур Дж. Рей, ред. Ескі жолдар мен жаңа бағыттар: Үшінші Солтүстік Америка тери саудасы конференциясының материалдары. Торонто: Торонто университетінің баспасы, 1980 жыл. Триггер, Брюс Г., Моранц, Тоби Элейн және Луиза Дешене. Le Castor Fait Tout: Бесінші Солтүстік Америка тери саудасы конференциясының таңдамалы мақалалары, 1985 жыл. Монреаль: The Society, 1987 жыл. Браун, Дженифер С. Х., Эклз, У. Дж., және Дональд П. Хелдман. Тери саудасы тағы да қарастырылды: Солтүстік Американың алтыншы тери саудасы конференциясының таңдамалы мақалалары, МакКинәк аралы, Мичиган, 1991 жыл. Шығыс Лансинг: Мичиган мемлекеттік университетінің баспасы, 1994 жыл. Фиске, Джо Энн, Слипер Смит, Сьюзан және Уильям Викен, ред. Тери саудасының жаңа бейнелері: Солтүстік Американың жетінші тери саудасы конференциясының таңдамалы материалдары, Галифакс, Новая Шотландия, 1995 жыл. Шығыс Лансинг: Мичиган мемлекеттік университетінің баспасы, 1998 жыл. Джонстон, Луиза, ред. Ұлттық халықтар және тери саудасы: Солтүстік Американың тери саудасы жөніндегі 8-ші конференциясының хаттамасы, Акуэсан. Корнуолл, Онтарио: Akwesasne Notes Pub., 2001 жыл.