Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ұсынылған тілдер туысы
Proposed language family
Алородия тілдері – Солтүстік-Шығыс Кавказ (Нах-Дагестан) тілдері мен құрылысы жойылған Хуро-Урарт тілдерін қамтитын болжамды тілдер туысы.
The Alarodian languages are a proposed language family that encompasses the Northeast Caucasian (Nakh–Dagestanian) languages and the extinct Hurro Urartian languages.
Тарих
Алародийлер термині грекше Ἀλαρόδιοι (Alarodioi) сөзінен туындаған, бұл Геродоттың айтуынша бір этностың аты, және көбінесе Урарту патшалығының халқымен байланыстырылған, бірақ қазіргі ғалымдар бұл теңестіруді күмәнді деп санайды. Жетекші ураттолог Пол Зиманский ураттиандар мен алародиандардың арасындағы байланысты жоққа шығарады. Геродотқа сәйкес, алародиандар туралы белгілісі – «олар колхиялықтар мен саспирлер сияқты қаруланған». Колхиялықтар мен саспирлер әдетте картвелилік тайпалармен және/немесе скифтермен байланысты, олардың ешқайсысы да хурро-уратты немесе Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдерінде сөйлемеген.
The term Alarodian is derived from Greek Ἀλαρόδιοι (Alarodioi), the name of an ethnic group mentioned by Herodotus which has often been equated with the people of the kingdom of Urartu, although this equation is considered doubtful by modern scholars. A leading Urartologist, Paul Zimansky, rejects a connection between the Urartians and the Alarodians. Nearly nothing is known about the Alarodians except that they "were armed like the Colchians and Saspeires," according to Herodotus. The Colchians and Saspeires are generally associated with the Kartvelians and/or Scythians, neither of whom spoke a Hurro Urartian or Northeast Caucasian language
Тарихи тұрғыдан, «алародий тілдері» термині әртүрлі көлемдегі бірнеше тілдік отбасылар туралы ұсыныстарда қолданылған. Сэйс (1880) бұл атауды уратты тілімен (кейін «ванник» деп аталған) және картвель тілдерімен (грузин, лаз, мингрель және сван) құралған шағын топқа қолданды. 1884 жылы неміс шығыстанушысы Фриц Хоммель Кавказ және Ежелгі Таяу Шығыстың индоевропалық, семит және қазіргі уақытта қолданылмайтын Ұрал-Алтай тілдік отбасыларына жатпайтын барлық тілдерін, мысалы, эламит және кассит тілдерін қосты. Кейіннен ол алародий тілдеріне Еуропаның индоевропалық тілдерге дейінгі тілдерін, мысалы, лемния, этрус және лигурия тілдерін де қосты. Карел Оштирдің (1921) алародий тілдерінің нұсқасына жоғарыда аталған барлық тілдермен қатар баск, шумер, египет, кушит және бербер тілдері де кірді. Бірақ тарихи алародий ұсынысы – әсіресе Оштирдің ең кеңейтілген нұсқасы – көптеген ғалымдар тарапынан қолдау таппады («Ce petit livre donne le vertige» – «Бұл кішкентай кітап басты ауырлатады», А. Мейле) және ақырында тоқтатылды. «Алародий тілдері» термині И.М. Диаконовпен хурро-уратты және Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдерін біріктіретін ұсынылған тілдік отбасы үшін қайта қолданылды. И.М. Диаконов пен Старостинның (1986) жұмысы «нах-дагестан» (Солтүстік-Шығыс Кавказ) және хурро-уратты тілдері арасындағы байланысты олардың протонах-дагестан тіліне жасаған реконструкцияларын салыстыру арқылы растады, бұл кейін 1994 жылы Николаевпен бірлесіп жарияланды.
Historically, the term "Alarodian languages" was employed for several language family proposals of various size. Sayce (1880) employed the name for a small group that comprised Urartian (then called "Vannic") and the Kartvelian languages (Georgian, Laz, Mingrelian, and Svan). In 1884, the German orientalist Fritz Hommel further included all languages of the Caucasus and the ancient Near East which did not belong to the Indo European, Semitic, and the now obsolete Ural–Altaic language families, e. g. Elamite, Kassite. Later, he extended the Alarodian family to include the pre Indo European languages of Europe, e. g. Lemnian, Etruscan, Ligurian. Karel Oštir's (1921) version of Alarodian included all aforementioned languages, further Basque, Sumerian, Egyptian, the Cushitic and Berber languages. The historical Alarodian proposal – especially Oštir's maximal extension – was however not well received by the majority of scholars ("Ce petit livre donne le vertige"—"This little book makes one dizzy", A. Meillet), and eventually abandoned. The term "Alarodian languages" was revived by I. M. Diakonoff for the proposed language family that unites the Hurro Urartian and Northeast Caucasian languages. Work by I. M. Diakonoff and Starostin (1986) asserted the connection between "Nakh Dagestanian" (NE Caucasian) and Hurro Urartian on the basis of comparison of their reconstruction to Proto Nakh Dagestanian, later published in 1994 with Nikolayev.
Тирсениймен ұсынылып отырған қарым-қатынас
Этрус және туысқан тирсения тілдерін қосуды алғаш рет 1990 жылы Орел мен Старостин дыбыстық сәйкестіктер негізінде ұсынған. Фаччетти этруск және хурит тілдері арасында "ерекше" изоглостар жиынтығы бар екенін айтты, ал Плиев этруск тілінде нах тілдерінің ықпалы болғанын болжады. 2006 жылы Робертсон этруск/нах дыбыстық сәйкестіктері мен сандарды реконструкциялауға негізделген тирсения тілін қосу гипотезасын одан әрі дамытты.
The inclusion of Etruscan and the related Tyrsenian languages has also been proposed, first by Orel and Starostin in 1990, on the basis of sound correspondences. Facchetti has argued that there is a "curious" set of isoglosses between Etruscan and Hurrian, while Pliev proposed instead that Etruscan had a Nakh substrate. In 2006, Robertson further developed the hypothesis for including Tyrsenian based on proposed Etruscan/Nakh sound correspondences and reconstructions for the numerals.
Қабылдау
Алародийлік гипотезаның дұрыстығы әлі де даулы болып тұр. Көптеген ғалымдар гур-урарт және Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдерінің туыстығына күмән келтіреді, немесе байланыс болуы мүмкін екенін мойндаса да, дәлелдердің жеткілікті еместігін айтады. Индоевропалық тілдерді зерттеуші Аллан Р. Бомхард, керісінше, гур-урарт және Индоевропа тілдерінің генетикалық байланысын қамтамасыз етеді (көптеген сарапшылар Солтүстік-Шығыс Кавказ және Индоевропа тілдерінің тығыз генетикалық байланысын жоққа шығарады, бұл екі гипотезаның өзара байланыссыз болуын білдіреді). Кавказ тілдерінің маманы Йоханна Николс Алародийлік теорияға қатысты күмәнін былай түсіндіреді: "Диаконов пен Старостин, сондай-ақ Николаев пен Старостин ешқайсысы да дәлелдеу жұмысын өз мойнына алмады және ұқсастықтардың саны табиғи себептермен түсіндірілуі мүмкін шектен асып кеткенін талқыламады, сонымен қатар генетикалық туыстықтың күшті дәлелі болатын ортақ морфологиялық жүйелердің мысалдарын келтірген жоқ". Дегенмен, Урал тілдерін және Индоевропа тілдерін зерттеуші Петри Каллио, Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдерінің қарым-қатынасын қарастырғанда, Алародийлік теория ең перспективалы деп санайды, тіпті Солтүстік-Шығыс және Солтүстік-Батыс Кавказ тілдерін байланыстыру әрекеттерінен де, тіпті Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдерін Индоевропа, картвел, этрус, бурушаски немесе "дене-кавказ" тілдерімен байланыстыру әрекеттерінен де артық. Бұл мәселеде (және Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдерімен немесе олардың ішіндегі қарым-қатынастарға қатысты кез келген басқа мәселелерде) прогреске кедергі келтіретін басты фактор – Прото-Солтүстік-Шығыс Кавказ тілінің реконструкциясы бойынша консенсусқа келудің қиындығы.
The validity of the Alarodian hypothesis remains fairly controversial. Many scholars doubt that the Hurro Urartian and Northeastern Caucasian languages are related, or believe that, while a connection is possible, the evidence is far from conclusive. The Indo Europeanist Allan R. Bomhard argues instead for a genetic relationship between Hurro Urartian and Indo European (most experts exclude a close genetic relationship between Northeast Caucasian and Indo European, making the two hypotheses probably exclusive). The Caucasian language specialist Johanna Nichols grounds her scepticism in the Alarodian theory in that "neither Diakonoff and Starostin, nor Nikolayev and Starostin, take on the burden of proof and discuss whether the incidence of resemblances exceeds chance expectation, nor do they present examples of the kind of shared morphological paradigmaticity that would strongly support genetic relatedness". Nevertheless, Petri Kallio, a Uralicist and Indo Europeanist, argues that from the perspective of what relationships are most likely for Northeast Caucasian, the Alarodian theory is considered the most promising, more so than the attempts to link Northeast and Northwest Caucasian, let alone attempts to link Northeast Caucasian to Indo European, Kartvelian, Etruscan, Burushaski, or "Dene Caucasian". A major obstacle to progress on the question (and any other questions about relationships with or within Northeast Caucasian) is the lack of consensus about the reconstruction of Proto Northeast Caucasian itself.