Ағаш өңдеу құралы: Жоңқа (Ağash öńdeu qúralı: Jońqa)

Кіріспе

Ағашпен жұмыс істеу құралы

Қолмен жұмыс істеуге арналған ұңғы – бұл ағашқа пішін беру құралы, ол бұлшықет күшімен кескіш пышақты ағаш бетімен жылжытуға мүмкіндік береді. Кейбір роторлық электр ұңғылары – мотормен жұмыс істейтін электр құралдары, олар ірі жұмыстар үшін қолданылады, бірақ ұсақ жұмыстарға, мысалы, миниатюралық қол ұңғысын қолдануға жарамсыз. Жалпы, барлық ұңғылар ағаш немесе тікелей ағаш кесіндісін тегістеу, қалыңдығын азайту және бетін тегіс ету үшін қолданылады. Ұңғылау сонымен қатар, пішіндеуге тым үлкен жұмыс дайындамаларында көлденең, тік немесе көлбеу тегіс беттер жасау үшін де қолданылады, онда бүкіл конструкцияның сақталуы үшін бірдей тегіс бет қажет. Ұңғылардың арнайы түрлері буындарды немесе әшекейлік қалыптарды кесуге арналған. Қолмен жұмыс істеуге арналған ұңғылар әдетте кескіш жиектерінен (мысалы, өткір металл пластинасы) және ағаш бетінде жылжығанда салыстырмалы түрде біркелкі жоңқаларды алып, ағаш бетіндегі ең биік нүктелерге тіреліп, кескіш жиегіне тұрақты бұрышпен қамтамасыз ететін берік корпустан тұрады. Ұңғының төменгі бетінен шығып тұратын кескіш ағаш жоңқаларын кесіп алады. Ұзын, жалпақ табан кескіштің нашар беттің ең биік бөліктерін ғана алып тастауына көмектеседі, ал бірнеше рет өткеннен кейін бет тегіс болады. Тегістеу үшін ұзын бойлық өлшемдері бар тақталар үшін ұзын табандары бар ұңғылар артықшылықты болып табылады. Ұзын табан тақтаның бетінің немесе жиегінің үлкен бөлігімен жанасады, бұл беттің тегіс болуына немесе жиектің түзу болуына әкеледі. Керісінше, кішкентай ұңғыны пайдалану жергілікті төмендіктерді немесе биіктіктерді сақтауға мүмкіндік береді. Көптеген ұңғыларды бір немесе екі қолмен ұстап ағашқа итеруге болады, бірақ жапон ұңғыларын денеге қарай тарту керек, итеруге болмайды. Ағаш өңдеу машиналары, қолмен жұмыс істеуге арналған ұңғылармен ұқсас функцияларды орындайды, мысалы, тігуші және қалыңдық ұңғысы (қалыңдатқыш); бұл арнайы электр құралдарының жұмысын көптеген ғасырлар бойы қолмен және білікті жұмыспен орындауға болады. Қабық ағашты өлшемді ағашқа дейін азайту кезінде үлкен электр моторы немесе ішкі жану қозғалтқышы тақтайдың барлық төрт жағында біркелкі, тегіс бет жасау үшін артық ағаштың белгілі бір пайызын алып тастайтын қалыңдық ұңғысын қозғалтады, ал ерекше ағаштарда кесілген жиектерді де тегістейді.

A hand plane is a tool for shaping wood using muscle power to force the cutting blade over the wood surface. Some rotary power planers are motorized power tools used for the same types of larger tasks, but are unsuitable for fine scale planing, where a miniature hand plane is used. Generally, all planes are used to flatten, reduce the thickness of, and impart a smooth surface to a rough piece of lumber or timber. Planing is also used to produce horizontal, vertical, or inclined flat surfaces on workpieces usually too large for shaping, where the integrity of the whole requires the same smooth surface. Special types of planes are designed to cut joints or decorative mouldings. Hand planes are generally the combination of a cutting edge, such as a sharpened metal plate, attached to a firm body, that when moved over a wood surface, take up relatively uniform shavings, by nature of the body riding on the 'high spots' in the wood, and also by providing a relatively constant angle to the cutting edge, render the planed surface very smooth. A cutter that extends below the bottom surface, or sole, of the plane slices off shavings of wood. A large, flat sole on a plane guides the cutter to remove only the highest parts of an imperfect surface, until, after several passes, the surface is flat and smooth. When used for flattening, bench planes with longer soles are preferred for boards with longer longitudinal dimensions. A longer sole registers against a greater portion of the board's face or edge surface which leads to a more consistently flat surface or straighter edge. Conversely, using a smaller plane allows for more localized low or high spots to remain. Though most planes are pushed across a piece of wood, holding it with one or both hands, Japanese planes are pulled toward the body, not pushed away. Woodworking machinery that perform a similar function as hand planes include the jointer and the thickness planer, also called a thicknesser; the job these specialty power tools can still be done by hand planers and skilled manual labor as it was for many centuries. When rough lumber is reduced to dimensional lumber, a large electric motor or internal combustion engine will drive a thickness planer that removes a certain percentage of excess wood to create a uniform, smooth surface on all four sides of the board and in specialty woods, may also plane the cut edges.

Тарих

Қол ұшақтары – ежелгі құрал, мыңдаған жылдар бұрын пайда болған. Алғашқы ұшақтар ағаштан жасалып, корпусының ортасына тіктөртбұрышты ойық немесе тесік кесілген. Кесу жапырағы немесе пышақ ағаш тікпемен бекітілген. Тікпе тесікке қағылып, кішкентай балғамен, ағаш қалдығымен немесе қолдың өкшесімен реттелген. Осындай ұшақтар ежелгі қоныстарды қазғанда, сондай-ақ ортағасырлық Еуропа мен Азиядағы ағаш өңдеу суреттерінде табылды. Ағаш өңдеуге арналған ең ерте үлгілер Помпейде табылды, бірақ басқа римдік үлгілер Ұлыбритания мен Германияда да табылған. Римдік ұшақтар негізгі функциясы бойынша қазіргі заманғы ұшақтарға ұқсас, көпшілігінде темірден жасалған қаптамасы бар, ал ағаштан жасалған ядросы жоғары, төменгі, алдыңғы және артқы жағында орналасқан, ал темір пышақ тікпемен бекітілген. Кёльнде табылған бір үлгіде ағаш ядросы жоқ, тұтас қоладан жасалған корпусы бар. Англияның Ньюстед қаласында қалыптарды кесуге арналған римдік пышақ табылды. Осы үлгілерге дейінгі тарих нақты емес, бірақ Мысыр қабірлерінен табылған жиһаз бен басқа да ағаш бұйымдарының беттері қыртыс немесе сыпыру құралымен мұқият тегістелгенін көрсетеді. Алғашқы ұшақтар кесу әрекетін жақсырақ бақылау үшін, ағаштан жасалған блоктармен кескіштерге бекітілген деген болжам бар. 1860 жылдардың ортасында Леонард Бейли құйма темірден жасалған қол ұшақтарын шығара бастады, олардың патенттері кейіннен Стэнли Руль & Левел, қазір Стэнли Уоркс компаниясы сатып алды. Бейлидің бастапқы дизайны Стэнли Руль мен Левелдегі Джюстус Траут және басқалармен одан әрі дамытылды. Бейли мен Бедрок дизайндары бүгін шығарылатын көптеген металл қол ұшақтарының негізі болды. Бейли дизайны әлі де Стэнли Уоркс компаниясымен өндіріледі. 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде кеме жасау еңбегін азайту үшін пневматикалық қол ұшағы құралы жасалды. Ауамен жұмыс істейтін кескіш 8000-15000 айналымда айналып, бір адамның қолмен жұмыс істейтін 15 адамның жұмысын атқаруына мүмкіндік берді. Қазіргі заманғы қол ұшақтары ағаштан, иілгіш темірден немесе қоладан жасалады, бұл құрал ауыр және тот баспайды.

Hand planes are ancient, originating thousands of years ago. Early planes were made from wood with a rectangular slot or mortise cut across the center of the body. The cutting blade or iron was held in place with a wooden wedge. The wedge was tapped into the mortise and adjusted with a small mallet, a piece of scrap wood or with the heel of the user's hand. Planes of this type have been found in excavations of old sites as well as drawings of woodworking from medieval Europe and Asia. The earliest known examples of the woodworking plane have been found in Pompeii although other Roman examples have been unearthed in Britain and Germany. The Roman planes resemble modern planes in essential function, most having iron wrapping a wooden core top, bottom, front and rear, and an iron blade secured with a wedge. One example found in Cologne has a body made entirely of bronze without a wooden core. A Roman plane iron used for cutting moldings was found in Newstead, England. Histories prior to these examples are not clear although furniture pieces and other woodwork found in Egyptian tombs show surfaces carefully smoothed with some manner of cutting edge or scraping tool. There are suggestions that the earliest planes were simply wooden blocks fastened to the soles of adzes to effect greater control of the cutting action. In the mid 1860s, Leonard Bailey began producing a line of cast iron bodied hand planes, the patents for which were later purchased by Stanley Rule & Level, now Stanley Works. The original Bailey designs were further evolved and added to by Justus Traut and others at Stanley Rule & Level. The Bailey and Bedrock designs became the basis for most modern metal hand plane designs manufactured today. The Bailey design is still manufactured by Stanley Works. In 1918 an air powered handheld planing tool was developed to reduce shipbuilding labor during World War I. The air driven cutter spun at 8000 to 15000 rpm and allowed one man to do the planing work of up to fifteen men who used manual tools. Modern hand planes are made from wood, ductile iron or bronze which produces a tool that is heavier and will not rust.

Түрлері

Көптеген ұшақтар (өлшемі бойынша) блоктық ұшақ, тегістеу ұшағы және қосылатын ұшақ санаттарына жатады. Арнайы ұшақтарға иықтық ұшақ, маршрутизатор ұшағы, дөңгелекті ұшақ және кескіш ұшақ кіреді. Электр қуатымен жұмыс істейтін қол ұшақтары (көбінесе электр ұшақтары деп аталады) қол ұсталатын ұшақтар отбасына қосылды. "Жазықтықтар" кескіш жиегі төмен қарап, сынықтарды тоқтату құрылғысына бекітілгендігімен сипатталады. Көптеген металл жазықтықтардың, сондай-ақ кейбір үлкен ағаш жазықтықтардың артқы тұтқасы болады, ол "төте" деп аталады. "Блоктық ұшақтар" сынықтарды тоқтату құрылғысының болмауымен және кескіш темірдің жиегі жоғары қарап орналасуымен ерекшеленеді. Блоктық ұшақ – бір қолмен ұстауға ыңғайлы, тақтаның кесілген шетіндегі ағаш талшықтарына қарсы жұмыс істеуге арналған кішкентай құрал. Ол сонымен қатар ағаштан түйіндерді алып тастау, кішкентай бөлшектерді тегістеу және жиектерді бейімдеу сияқты жалпы мақсаттағы жұмыстар үшін де жарамды. Жазықтықтардың әртүрлі түрлері әртүрлі міндеттерді орындау үшін жасалған, ал жазықтықтың атауы мен мөлшері оның қолданылуына байланысты анықталады. Бейли темір жазықтықтары ұзындығына қарай нөмірленген. Бұл жүйе модельдің барлық түрлерінде, өндірушіге қарамастан сақталған. No. 1 жазықтықтың ұзындығы бес дюймнан сәл ғана асады. Типик тегістеу жазықтығы (шамамен тоғыз дюйм) әдетте No. 4 болып табылады, ал шамамен он төрт дюймдік жазықтықтар No. 5, алдыңғы жақтағы он сегіз дюймдік жазықтық – No. 6, ал жиектеу жазықтықтарының ұзындығы жиырма екіден жиырма төрт дюймға дейін No. 7 немесе 8 болып белгіленеді. No. 4½ сияқты белгі No. 4 ұзындығындағы, бірақ сәл енірек жазықтықты көрсетеді. 5½ сияқты белгі No. 5 ұзындығындағы, бірақ сәл енірек (іс жүзінде No. 6 немесе No. 7 еніндегі) жазықтықты көрсетеді, ал 5¼ сияқты белгі No. 5 ұзындығындағы, бірақ сәл тар (іс жүзінде No. 3 еніндегі) жазықтықты көрсетеді. Жоғарыда аталған "Bedrock" нұсқалары негізгі нөмірге 600 қосылуымен көрсетіледі (бірақ "601" ешқашан шығарылмаған, алайда мұндай жазықтықты мамандандырылған сатушылардан табуға болады; 602-ден 608-ге дейін, бөлшектерімен қоса, жасалған).

Most planes fall within the categories (by size) of block plane, smoothing plane, and jointing plane. Specialty planes include the shoulder plane, router plane, bullnose plane, and chisel plane, among others. Electrically powered hand planers (loosely referred to as power planes) have joined the hand held plane family. "Bench planes" are characterized by having their cutting bevel facing down and attached to a chipbreaker. Most metal bench planes, and some larger wooden ones, are designed with a rear handle known as a tote. "Block planes" are characterized by the absence of a chipbreaker and the cutting iron bedded with the bevel up. The block plane is a smaller tool that can be held with one hand which excels at working against the grain on a cut end of a board. It is also good for general purpose work such as taking down a knot in the wood, smoothing small pieces, and chamfering edges. Different types of bench planes are designed to perform different tasks, with the name and size of the plane being defined by the use. Bailey iron bench planes were designated by number respective to the length of the plane. This has carried over through the type, regardless of manufacturer. A No. 1 plane is but little more than five inches long. A typical smoothing plane (approx. nine inches) is usually a No. 4, jack planes at about fourteen inches are No. 5, an eighteen inch fore plane will be a No. 6, and the jointer planes at twenty two to twenty four inches in length are No. 7 or 8 respectively. A designation, such as No. 4½ indicates a plane of No. 4 length but slightly wider. A designation, such as 5 1/2 indicates the length of a No. 5 but slightly wider (actually, the width of a No. 6 or a No. 7), while a designation, such as 5 1/4 indicates the length of a No. 5 but slightly narrower (actually, the width of a No. 3). "Bedrock" versions of the above are simply 600 added to the base number (although no "601" was ever produced, such plane is indeed available from specialist dealers; 602 through 608, including all the fractionals, were made).

Қолдану

Ағашты бүйірлік талшықтары бойымен жону, кескіш пышақтың жиегі алға жылжығанда ағаш бетінен жоғары көтерілетін жұқа жоңқаларды қалдыруы керек, нәтижесінде тегіс бет пайда болады, бірақ кейде жарықтар пайда болуы мүмкін. Бұл, негізінен, жұмыс істеп жатқан ағаш бөлігінің бүйірлік талшықтарына қатысты, талшықтармен немесе талшыққа қарсы кесу мәселесі. Талшықтардың бағытын жұмыс дайындамасының жиегіне немесе бүйіріне қарап анықтауға болады. Ағаш талшықтары жонылып жатқан бетке қарай бағытталғандай көрінеді. Талшықтар жұмыс бетімен кездескенде, ол бағытты көрсететін жебе ұшы сияқты болады. Кейбір өте әсем және қиын ағаштарда талшықтар көп бағытта өседі, сондықтан талшыққа қарсы жұмыс істеу сөзсіз. Мұндай жағдайда өте өткір және дұрыс реттелген пышақ қажет. Талшыққа қарсы жонылғанда, ағаш талшықтары кескіш пышақпен көтеріліп, бетінің тегіс болмауына, "жарықтарға" себеп болады. Талшыққа көлденең жону кейде "көлденең" немесе "жанама" жону деп аталады. Тақтаның соңғы талшықтарын жону үшін басқа техникалар және көбінесе соңғы талшықтарды өңдеуге арналған арнайы жоныш қолданылады. Блоктық және басқа да бұрышты пышақты жоныштар соңғы талшықтардың қиын табиғатын жонуда тиімді болып табылады. Мұндай жоныштар әдетте "төменгі бұрышта", әдетте 12 градус бұрышта орналасқан пышақты пайдалануға арналған.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Гребер, Йозеф М. (1956, қайта басылған 1987) Хобельдің тарихы. Тас дәуірінен бастап 19 ғасырдың басында ағаш өңдеу фабрикаларының пайда болуына дейін, Цюрих, қайта басылған Ганновер: Verlag Th. Schäfer. Гребер, Йозеф М., Сет В. Бурчард аударған (1991) Тас дәуірінен бастап 19 ғасырдың басындағы ағаш өңдеу фабрикаларының дамуына дейінгі ағаш өңдеу ұшағының тарихы. Олбани, Нью-Йорк: Ерте Америка индустриясы қауымдастығы. Хак, Гарретт (1997) Қол ұшағы туралы кітап. Ходли, Р. Брюс (2000) Ағашты түсіну: Ағаш технологиясы бойынша шебердің нұсқаулығы. Расселл, Дэвид Р., Роберт Лезэйджбен бірге және Джеймс Остиннің фотосуреттерімен, Питер Хакетттің көмегімен каталогтау (2010) Ескі ағаш өңдеу құралдары: олардың шеберлігі ерте заманнан бастап 20 ғасырға дейін. Кембридж: Джон Адамсон. Салама, Р. А. (1989) Ағаш өңдеу құралдарының сөздігі. Тодд, Р., Аллен, Д., Алтинг, Л., Өндіріс процестерінің анықтамалық нұсқаулығы, 124-бет, 1994. Уотсон, Олдрен А. (1982) Қол құралдары: олардың қолданылуы және жұмыс істеуі. Уилан, Джон М. (1993) Ағаш ұшағы: оның тарихы, пішіні және функциясы. Мендхэм, Нью-Джерси: Astragal Press.