Кіріспе
Грек христиан шіркеуінің тарихшысы Константинопольдік Сократ (380 – 439 жылдан кейін), сондай-ақ Сократ Сколастикус деп белгілі, 5-ші ғасырдағы грек христиан шіркеуінің тарихшысы, Созомен мен Теодореттің құрдасы. Ол 305-тен 439 жылдарға дейінгі кезеңдегі ежелгі христиандықтың тарихын баяндайтын "Шіркеу тарихы" (Historia Ecclesiastica, Ἐκκλησιαστική Ἱστορία) атты еңбектің авторы.
Socrates of Constantinople ( 380 – after 439), also known as Socrates Scholasticus , was a 5th century Greek Christian church historian, a contemporary of Sozomen and Theodoret. He is the author of a Historia Ecclesiastica ("Church History", Ἐκκλησιαστική Ἱστορία) which covers the history of late ancient Christianity during the years 305 to 439.
Өмір
Ол Константинопольде дүниеге келген. Ежелгі заманнан бері оның өмірі туралы, оның Historia Ecclesiastica еңбегіндегі қысқаша хабарлардан басқа ештеңе белгілі емес. Бұл еңбек, Евсевий Кесариялықтың үлгісінен ауытқып, шіркеу істерінде императордың орнына баса назар аударған және діни тарихпен қатар әлемдік тарихты да жазған. Сократтың ұстаздары, оның кіріспесінде айтылғандай, Александриядан Константинопольге келген грамматиктер Хелладий мен Аммоний болды. Олар 391 жылы Александриядағы Серапеумның қирауымен аяқталған наразылыққа қатысқан. Константинопольдік Сократтың кейіннен софист Тройлдың оқуларынан пайда тапқаны дәлелденбеген. Сократтың қызметі туралы нақты мәлімет жоқ, бірақ оның еңбектерінен ол дін қызметкері емес, қарапайым адам болған деген қорытынды жасауға болады. Өмірінің соңғы жылдарында ол Пафлагония және Кипр сияқты жерлерге саяхат жасаған.
"История экклезиастика"
Бұл тарих 305 жылдан 439 жылға дейін қамтиды, ал сарапшылар оның 439 жылы немесе одан кейін жазылғанын, әрі император Феодосий II тірі кезінде, яғни 450 жылға дейін аяқталғанын айтады. Тарихтың мақсаты – Кесариялық Евсевийдің еңбегін жалғастыру (1.1). Онда Константиннің дәуірінен бастап автордың заманына дейінгі шіркеу тарихы қарапайым грек тілінде баяндалады. Діни келіспеушіліктер бірінші орында тұрады, себебі шіркеу бейбіт болғанда шіркеу тарихшысының айтары ештеңе болмайды (7.48.7). 5-кітапқа жазған алғы сөзінде Сократ ариандық және саяси оқиғаларды да жазумен қатар шіркеу туралы жазуды қорғайды. Сократтың баяндауы көп жағынан салмақты. Ол шіркеу және үкіметтегі көрнекті тұлғаларды сипаттағанда, шамадан тыс мақтауға орын бермейді, тіпті Евсевийді «Константиннің өмірінде» император Константинге артық мақтау айтқаны үшін сынап-қана қоймайды. «Екклезиастикалық тарих» – Александриялық математик және философ Гипатия туралы ақпараттың сирек көздерінің бірі. Ол Александрия патриархы Кириллдің бұйрығымен жасалған қастандық салдарынан қаза тапқан. Сократ Гипатияның өлімін толығымен саяси себептермен байланыстырады және оның неоплатонизмінің өліміне қатысы болуы мүмкін екенін айтпайды, керісінше, ол жергілікті префект Орестің Кириллға қарсы саяси күресінде қолдауы үшін өлтірілгенін көрсетеді. Сократ бұл топтың әрекеттерін қатаң айыптап, «Әрине, христиандық рухтан бұл қырғынға, ұрысқа және осындай іс-әрекеттерге рұқсат беруден артық ештеңе алыс болуы мүмкін емес» дейді. Сократтың новациандық болғаны жиі айтылады, бірақ бұл оның новациандықтар туралы көп мәлімет беруіне және олар туралы ариандықтар мен басқа топтар туралы айтқандай, жақсы пікір білдіруіне негізделген. Ол өзінің шіркеуге жататынын айтады. Сократ өзінің еңбегін жазуға шабыттандырғанын екінші кітаптың кіріспесінде «Құдайдың қасиетті адамы» деп аталған Теодорға қарызды екенін мәлімдейді, сондықтан ол монах немесе жоғары дәрежелі дін қызметкері болған сияқты көрінеді. Заманауи тарихшылар Созомен мен Теодорет Сократпен бірге алтыншы ғасырдағы жинақтамаға енген, бұл олардың айырмашылықтарын жақында ғана анықтауға мүмкіндік берді. Хартмут Леппин «Константин Ұлынан Феодосий II-ге» (Геттинген, 1996 ж.) еңбегінде христиан императорларының жекелеген бейнелерін бір-бірінен ажыратып, салыстырды.
Басылымдар мен аудармалар
"Екклезиастикалық тарихты" алғаш рет грек тілінде Роберт Этьен "Региус кодексі" 1443 (Париж, 1544) негізінде өңдеген; Иоганн Кристофорсонның латын тіліне аудармасы (1612 ж.) оның әртүрлі нұсқалары үшін маңызды. Дегенмен, негізгі ерте заманғы басылымды Генри Валезиус (Генри Валуа) (Париж, 1668) жасады, ол Codex Regius, Codex Vaticanus және Codex Florentinus қолданды, сондай-ақ Теодор Лектордың жанама дәстүрін пайдаланды (Codex Leonis Alladi). Мәтін Patrologia Graeca, 67-томда (documentacatholicaomnia.eu сайтында) жарияланды. Мәтіннің жаңа сындық басылымын Г. С. Хансен өңдеді және Die Griechischen Christlichen Schriftsteller (Берлин: Akademie Verlag) 1995 сериясында шығарды. А. С. Зеностың ағылшын тіліндегі аудармасы "Никейлік және Никейден кейінгі әкелер" еңбегінің екінші томында жарық көрді. Филип Шафф пен Генри Уоллес редакциялаған. (Баффало, Нью-Йорк: Christian Literature Publishing Co., 1890 ж.) (Интернеттегі нұсқалар: newadvent.org, ccel.org, munseys.com). Жақында (2004-2007 жж.) Пьер Маравалдың "Sources Chrétiennes" жинағында Сократтың тарихы төрт тілде (грек/латын және француз) томдық жинақта жарияланды.