Кіріспе

Нысанаға энергия шоғын бағыттайтын қару түрі
бағытталған энергия қаруларының нақты қолданылуы

Бағытталған энергия қаруы (БЭҚ) – лазерлер, микротолқындар, бөлшектер сәулелері және дыбыс сәулелерін қоса алғанда, қатты оқ-дәрісіз, жоғары шоғырланған энергиямен нысанасына зиян келтіретін алысқа салынған қару. Бұл технологияның мүмкін қолданылу салаларына адамдар, зымырандар, көлік құралдары және оптикалық құрылғыларға бағытталған қарулар кіреді. АҚШ-та Пентагон, DARPA, Әуе күштері зерттеу зертханасы, АҚШ армиясының қару-жарақ зерттеу және инженерия орталығы және Әскери-теңіз зерттеу зертханасы баллистикалық зымырандарға, гипердыбыстық зымырандарға және гипердыбыстық жолтайғыш көліктерге қарсы бағытталған энергия қаруларын зерттеуде. Бұл зымыранға қарсы қорғаныс жүйелерінің 2020 жылдың ортасынан соңына дейін іске қосылуы күтілуде. Қытай, Франция, Германия, Ресей, Үндістан, Израиль және Пәкістан да әскери деңгейдегі бағытталған энергия қаруларын жасап жатыр, ал Иран мен Түркия оларды қолдануда екенін мәлімдейді. Әскери күштер арасындағы шайқаста бағытталған энергия қаруын алғаш рет қолданғаны туралы мәлімдеме 2019 жылдың тамызында Түркия Ливияда жасады, ол ALKA бағытталған энергия қаруын қолданғанын хабарлады. Он жылдықтар бойы жүргізілген зерттеулер мен әзірлемелерден кейін, бағытталған энергия қаруларының көпшілігі әлі де тәжірибелік сатыда және олардың практикалық, жоғары тиімді әскери қару ретінде қолданылатыны немесе қашан қолданылатыны әлі белгісіз.

Микротораптық

Кейбір құрылғылар микротолқынды қару ретінде сипатталады; микротолқынды жиілік көбінесе 300 МГц және 300 ГГц (толқын ұзындығы 1 метрден 1 миллиметрге дейін) аралығында анықталады, бұл радиожиіліктік (RF) диапазонға жатады. Әскерилер тарапынан жарияланған қарулардың мысалдары төменде келтірілген:

Белсенді терістеу жүйесі

Активті бас тарту жүйесі – миллиметрлік толқынды шығаратын құрал, ол адам терісіндегі суды қыздырып, денені шаршатуға әкелетін қатты ауырсынуды тудырады. Оны АҚШ Әуе күштерінің ғылыми-зерттеу зертханасы және Raytheon компаниясы тәртіпсіздіктерді басу мақсатында әзірледі. Жүйе көзге қанағаттандырылмайтын ауырсынуды тудыруға арналған болса да, көзге қайта орнатылмайтын зақым келтіруі мүмкін деген алаңдаушылықтар бар. Микротолқынды сәуленің ұзақ мерзімді әсерлері зерттелген жоқ. Сонымен қатар, ол қоршалмаған электрондық құрылғыларды бұзуға қабілетті.

Абай бүркіт

"Білгірлік бүркіт" – ұшаққа бағытталған кез келген снарядқа жоғары жиілікті микротолқындарды бағыттайтын, жерде орналасқан әуежай қорғау жүйесі. Бұл туралы 2005 жылы Raytheon компаниясы хабарлады, ал оның толқын нысандарының тиімділігі MANPADS зымырандарын жоюда жоғары тиімді екені далалық сынақтарда көрсетілді. Жүйе зымыранды анықтау және қадағалау (MDT) кіші жүйесінен, басқару және бақылау жүйесінен және сканерлеу массивінен тұрады. MDT – пассивті инфрақызыл (IR) камералардың бекітілген торы. Басқару жүйесі зымыранның ұшырылған жерін анықтайды. Сканерлеу массиві зымыранның басқару жүйесін бұзатын микротолқындарды шығарады, осылайша оны ұшақтан ауыртады. 2022 жылы Raytheon веб-сайтында "Білгірлік бүркіт" туралы ешқандай ақпарат жоқ болды.

Бофорс HPM тоқтайтын құрылғысы

Bofors HPM Blackout – бұл жоғары қуатты микротолқынды қару, ол қысқа қашықтықта кең ауқымды коммерциялық (COTS) электрондық құрылымдарды жоюға қабілетті және зиянсыз деп саналады.

EL/M-2080 Жасыл қарағай

EL/M 2080 Green Pine радарының тиімді сәулелену қуаты (ERP) оны нысанадағы зымырандарға радар энергиясының импульстарын шоғырландыру арқылы бағытталған энергия қаруына түрлендіруге болатын гипотетикалық мүмкіндік етеді.

Электронды түрде сканерленген белсенді матрица

AESA радарлары жойғыш ұшақтарға орнатылып, зымырандарға қарсы бағытталған энергиялық қару ретінде қарастырылған. Алайда, АҚШ Әуе күштерінің жоғары лауазымды офицері: "антенна мөлшерінің, қуатының және көру бұрышының шектеулі болуына байланысты олар зымырандарға қару эффектісін тудыруға тиісті емес" деп мәлімдеді. Потенциалды қаупі бар әсерлер тек 100 метрлік қашықтықта ғана пайда болады, ал бұзушылық әсерлері шамамен бір километрлік қашықтықта байқалады. Сонымен қатар, қолданыстағы зымырандарға арзан қарсы шаралар қолдану мүмкіндігі бар.

Дронға қарсы мылтық

"Дрондарға қарсы мылтық" немесе "дрондарға қарсы қару" деп жиі аталатын бұл қару – оператордың иығына тіреліп ұсталатын, мылтық сияқты ұшатын нысанаға бағытталатын және қолданылатын аккумуляторлық электромагниттік импульстік қару. Бұл қару мылтық немесе тапанша болмаса да, жеке мылтықпен ұстау тәсіліне ұқсас болғандықтан осылай аталды. Құрылғы ұшқышсыз әуе аппаратын басқаруға арналған навигациялық және тарату каналдарын жою үшін жеке электромагниттік импульстарды жібереді, соның салдарынан ұшқышсыз әуе аппараты оператормен байланысын үзеді; басқарусыз ұшқышсыз әуе аппараты содан кейін құлайды. Ресейлік "Ступор" қаруының қашықтығы екі километрді құрайды, ал қамту аймағы 20 градусқа жетеді; ол сонымен қатар ұшқышсыз әуе аппаратының камераларын да істен шығарады. "Ступор" Ресей әскерлерінің Сирия азаматтық соғысына араласу кезінде қолданылғаны хабарланды. 2022 жылы Украинаға жасалған ресейлік шабуыл кезінде Ресей мен Украина осы құрылғыларды қолданғаны туралы ақпараттар тарады. Мьянмада полиция қызметкерлеріне "маңызды тұлғаларды қорғау мақсатында" дрондарға қарсы қарулар берілді.

Лазерлік

Лазерлік қару – лазерлерге негізделген бағытталған энергия қаруы.

Бөлшектік сәуле

Бөлшектік сәулелі қарулар зарядталған немесе бейтарап бөлшектерді қолдана алады және эндоатмосфералық немесе экзоатмосфералық болуы мүмкін. Бөлшектік сәулелер теориялық тұрғыдан сәулелі қару ретінде мүмкін, бірақ практикалық қарулар әлі көрсетілген жоқ. Кейбір бөлшектік сәулелердің атмосферада өздігінен шоғырлану қабілетінің артықшылығы бар. Сәуле таралуы – бөлшектік сәулелі қарулар үшін де проблема. Мақсатқа жетуі тиіс энергия таралып кетсе, сәуленің тиімділігі төмендейді: Термиялық таралу зарядталған және бейтарап бөлшектердің сәулелерінде де кездеседі, бұл бөлшектердің термиялық қозғалыс әсерінен немесе ауа молекулаларымен соқтығысуынан пайда болады. Электрлік таралу тек зарядталған бөлшектердің сәулелерінде ғана болады, себебі бірдей зарядталған иондар бір-бірін итермелейді.

Плазма

Плазмалық қарулар плазманың сәулесін, шоғын немесе ағынын атып шығарады, ал плазма – бұл атомдық электрондар мен ядроларынан тұратын, және иондалған болса бос электрондардан, немесе қысылған болса басқа бөлшектерден құралған матерьялдың қозу күйі. MARAUDER (Магниттік үдеуге арналған сақина арқылы жоғары бағытталған энергия мен сәулеленуге қол жеткізу) Shiva Star жобасын (жоғары энергиялы конденсаторлар жиынтығы, ол қару-жарақ пен қысқа мерзімде өте көп энергияны қажет ететін басқа да құрылғыларды сынауға мүмкіндік берді) пайдаланып, плазманың тороидалын жарық жылдамдығының елеулі пайызымен үдетті. Сонымен қатар, Ресей Федерациясы түрлі плазмалық қаруларды жасап жатыр деп мәлімдейді.

Ұзақ қашықтыққа арналған акустикалық құрылғы (LRAD)

Ұзақ қашықтыққа арналған акустикалық құрылғы (LRAD) – Genasys (бұрын LRAD Corporation) компаниясы жасаған, хабарламалар мен ескерту сигналдарын қалыпты динамиктерге қарағанда ұзақ қашықтыққа немесе жоғары дыбыспен жіберуге арналған акустикалық шақыру құрылғысы, сондай-ақ, адам өліміне әкелмейтін бағытталған акустикалық энергия қаруы. LRAD жүйелері түрлі салаларда ұзақ қашықтықта байланыс үшін, сонымен қатар, адам өліміне әкелмейтін, снарядсыз көпшілікті бақылау құралы ретінде қолданылады. Олар кемелерде де қарақшылыққа қарсы шара ретінде пайдаланылады. Өндірушінің техникалық сипаттамаларына сәйкес, жүйелердің салмағы әртүрлі, ал дыбыс 2,5 кГц жиілікте 30°–60° бұрышпен шығарылады. Олардың мөлшері кішкентай, қолмен ұсталатын, адамның кеудесіне бекітілетін портативті құрылғылардан бастап, орнатуды қажет ететін үлкен модельдерге дейін жетеді. LRAD құрылғысы шығаратын дыбыс сәулесінің күші көліктер мен ғимараттардың ішіне жетіп, дыбыстың сапасын жоғары деңгейде сақтайды, сондықтан кейбір жағдайларда ауызша хабарламалар анық жеткізіледі.

Архимедтің айналары

Аңыз бойынша, Архимед Сиракузға шабуыл жасаған римдік флоттың кемелерін күн сәулесімен өртеп жіберу үшін, бейімделетін фокустық қашықтығы бар (немесе, көбінесе, ортақ нүктеге шоғырланған айналар тізбегі) айна жасаған деседі. Тарихшылар бұл шайқастың ең алғашқы есептерінде "жалықтыратын айна" туралы есімдер жоқ екенін, тек Архимедтің тапқырлығы мен от тастау тәсілі жеңіске үлкен үлес қосыпты дейді. Осы тәжірибені қайта жасауға жасалған бірнеше әрекеттер белгілі бір табысқа жетті; әсіресе, MIT студенттерінің тәжірибесі айнаға негізделген қарудың мүмкін екенін көрсетті, бірақ ол міндетті түрде тиімді болмауы да мүмкін. MythBusters бағдарламасының жүргізушілері Архимед айнасын үш рет (19, 57 және 172-ші эпизодтарда) сынап көрді, бірақ бірде-бір рет мақсатты кемеге от жағуға қол жеткізе алмады және мифті үш рет жоққа шығарды.

Роберт Уотсон-Ватт

1935 жылы Ұлыбритания Әуе министрлігі Радио зерттеу станциясының қызметкері Роберт Уотсон Уотттан "өлім сәулесі" жасау мүмкін бе деп сұрады. Ол және әріптесі Арнольд Уилкинс мұның іске аспайтынын анықтады, бірақ осының нәтижесінде ұшақтарды анықтау үшін радиолорды қолдануды ұсынды, осылайша Ұлыбританияда радарды дамыту басталды.

"Қозғалтқышты тоқтататын сәуле"

1930 жылдары мен Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі әңгімелер «моторды тоқтату сәулесі» деген идеяны тудырды. Бұл идея Германияның Фельдберг қаласындағы теледидар таратушысын сынақтан өткізу кезінде пайда болған болуы мүмкін. Автомобильдердің қозғалтқыштарынан таралатын электр шуы өріс күшін өлшеуге кедергі келтіргендіктен, күзетшілер сынақ жүргізу үшін жиырма минуттай барлық көлік қозғалысын тоқтатып тұрған. Оқиғаны баяндауда оқиғалардың ретін өзгерткен кезде, алдымен туристердің машинасы тоқтап, содан кейін оларға күту керектігін немiс солдаты айтқан «ертегі» пайда болды. Солдат қысқа уақыттан кейін оларға қозғалтқыш енді жұмыс істейтінін хабарлап, туристер келіп кетті. Мұндай әңгімелер 1938 жыл шамасында Ұлыбританияда тарады, ал соғыс кезінде британдық барлау қызметі бұл аңызды «британдық моторды тоқтату сәулесі» деп қайта жаңғыртты, немiстерді британдықтар ойлап тапқан деп есептелетін нәрсені зерттеуге бағыттап, осылайша неміс ғылыми күштерін шамадан тыс жұмылдыруға тырысты.

Екінші дүниежүзілік соғыстағы неміс тәжірибелік қарулары

1940 жылдардың басында Осістердің инженерлері нысанадағы денеде өлімге әкелетін дірілдер тудыратын дыбыстық қару жасады. Метан газын жағу камерасы екі параболалық табаққа бағытталды. Импульстік жарылыс шамамен 44 Гц жиілікпен жүзеге асты. Бұл дыбыс, табақша рефлекторлармен күшейтіліп, ортаңғы құлақ сүйектерін дірілдету және ішкі құлақтағы кохлеар сұйықтығын шайқау арқылы бас айну мен құсытуты тудырды. , дыбыс толқындары ағза тіндері мен сұйықтықтарына әсер ете алады, бүйрек, көкбауыр және бауыр сияқты қысымға төзімді органдарды қайта-қайта қысып, босату арқылы. (Жүрек, асқазан және ішек сияқты серпімді органдарға тиімді әсері болған жоқ.) Өкпе тіні тек ең жақын қашықтықта зақымданды, себебі атмосфералық ауа өте қысымға ұшырайды және қанға толы альвеолалар ғана қысымға төтеп бере алады. Іс жүзінде, қару жаудың атысына өте осал болды. Мылтық, базука және миномет снарядтары параболалық рефлекторларды оңай деформациялап, толқын күшейтуін тиімсіз етті. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңдерінде нацистік Германия технологиялық жаңалықтарға толы құпия қаруларды зерттеуге үміт артты, Wunderwaffe. Нацистер зерттеген энергияны бағыттаушы қарулардың арасында Хайнц Шмеленмайер, Ричард Ганс және Фриц Хотерманс басшылығымен жасалған рентген сәулелі қарулар болды. Олар Рейхслюфтфартминистрлігі (RLM) үшін қатты рентген синхротрон сәулелерін шығаруға арналған Rheotron деп аталатын электрондық үдеткіш құрылғысын жасады. 1930 жылдары Siemens Schuckert компаниясында Макс Стинбек ойлап тапқан, кейін американдықтар оны Бетатрон деп атады. Мақсаты – ұшақ қозғалтқыштарындағы тұтануды алдын алу және осылайша ұшаққа қарсы DEW ретінде қызмет ету, соның нәтижесінде ұшақтарды зениттік артиллерияның жете алатын қашықтығына түсіру. Rheotron 1945 жылдың 14 сәуірінде Бурггрупта американдықтар тарапынан басып алынды. Тағы бір тәсіл – Эрнст Шибольдтың 1943 жылдан бастап Асхафенбург қаласының жанындағы Гроссостхаймда жасаған «Рентгенканоны» болды. Richert Seifert & Co компаниясы Гамбургтен бөлшектерін жеткізді.

Қытай-Кеңес қақтығыстарында қолданылуы туралы хабарланды

Орталық барлау агенттігі Генри Киссинджер хатшыға 1969 жылғы Қытай-Кеңес шекара қақтығысында кеңес әскерлерінің қытай әскерлеріне қарсы лазерлік қару қолданғандығы туралы он екі хабарлама болғанын мәлімдеді, алайда Уильям Колби олардың іс жүзінде қолданылғанына күмәнданды.

Солтүстік Ирландияда "squawk box" тәжірибелік сынақтары

1973 жылы "New Scientist" журналында "squawk box" деп аталатын дыбыстық қарудың Солтүстік Ирландияда сынақ кезінде сәтті қолданылғаны туралы хабарланды. Бұл құрылғы екі сәл әртүрлі жиілікті біріктіретін, олар естілген кезде екі жиіліктің қосындысы (ультрадыбыстық) және екі жиіліктің айырмасы (инфрадыбыстық) ретінде қабылданатын болатын. Мысалы, 16 000 Гц және 16 002 Гц жиіліктерін шығаратын екі бағытталған динамиктер құлақта 32 002 Гц және 2 Гц жиіліктерін тудырады. Мақалада былай делінген: "Squawk box жоғары бағытталғандықтан, оның ең басты артықшылығы осында. Оның тиімді сәулелену кеңдігі соншалықты кішкентай, оны тәртіпсіздік кезінде жеке адамдарға бағыттауға болады. Көпшілікке ешқандай әсер етпейді, тек адамдар есінен ауып, құсып, немесе құлақтарын жауып қашқанда қорқынышқа бірігеді. Бұл құралдың іс жүзінде естілмейтіндігі "күңкіреген" психологиялық әсер тудырады деп айтылады". Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі мұндай құрылғының бар екенін жоққа шығарды. Бірақ, олардың "өте күшті дыбыс жүйесі" бар екенін мәлімдеді, оны "екі шақырымнан астам қашықтықта ауызша байланыс үшін немесе әңгімелесуді, соның салдарынан көпшілікті ұйымдастыруды мүмкін емес ететін тұрақты немесе модуляцияланған дыбыс жамылғысын шығару үшін пайдалануға болады".

Шығыс Германияның "бөлшектеу" әдістері

Шығыс Германияда 1960 жылдары саяси тұрғыдан дұрыс емес пікірлері үшін немесе мемлекет жаулық деп санайтын іс-әрекеттер жасағаны үшін адамдарды қамаудан және тексеруден қашып, халықаралық айыптаудан сақтану үшін мемлекеттік қауіпсіздік қызметі, Штази, адамдарды түрмеге жаппай қамамай, оларды әлсірететін репрессияның балама әдістерін қолданды. Осындай балама әдістердің бірі – «ыдырау» (Zersetzung) деп аталды. 1970-1980 жылдары ол ішкі «жағымсыз, жаулық» күштерді басудың басты тәсіліне айналды. Осы әдістің құрбандарының кейбіреуі қатерлі ісікке шалдығып, оларға бағытталған рентген сәулелерінің де әсер еткенін айтты. Сонымен қатар, Шығыс Германия мемлекеті құлағанда түрмелерде ешқандай себепсіз болуы түсіндірілмейтін, қуатты рентген жабдықтары табылды. 1999 жылы қазіргі Германия мемлекеті осы рентген жабдықтары қару ретінде қолданылған болуы мүмкін екенін және Штазидің қамауға алынғандарды бағытталған рентген сәулелері арқылы радиациялық улануға, осылайша рак ауруына шалдықтыруды мақсат еткен саясаты болған болуы мүмкін екенін тергеді.

Стратегиялық қорғаныс бастамасы

1980 жылдары АҚШ президенті Рональд Рейган "Жұлдызды соғыс" деген атпен танымал болған Стратегиялық қорғаныс бастамасын (СҚБ) ұсынды. Ол лазерлер, мүмкін ғарышқа орналасқан рентген сәулелі лазерлер, ұшып бара жатқан баллистикалық ракеталарды (БР) жоя алады деп болжады. 1980 жылдары әртүрлі лазерлік конференцияларда жоғары қуатты лазерлердің СҚБ-дағы рөлі туралы талқылаулар өтті, оған белгілі физиктер, соның ішінде Эдвард Теллер қатысты. СҚБ бағдарламасының нәтижесінде пайда болған бағытталған энергия жүйесінің маңызды мысалы – Лос-Аламос Ұлттық зертханасы жасаған бейтарап бөлшектер сәулесін үдеткіші. Бұл жүйе ресми түрде (Смитсонов Әуе және Ғарыш мұражайының сайтында) төмен қуатты бейтарап бөлшектер сәулесін (ББС) үдеткіші ретінде сипатталған, ол баллистикалық ракеталарға қарсы қорғаныста қолдану мүмкіндігін зерттеген СҚБ ұйымы қараған бірнеше бағытталған энергиялық қарулардың бірі болды. 1989 жылдың шілдесінде үдеткіш "Ракетадағы сәуле эксперименті" (BEAR) жобасы аясында Уайт-Сэндс зымыран полигонынан ұшырылды, 200 километр (124 миль) биіктікке жетіп, ғарышта сәтті жұмыс істеді, содан кейін қайта кіргеннен кейін зақымсыз қалпына келтірілді. Сынақтың басты мақсаты – ғарыштағы ББС таралу сипаттамаларын бағалау және ғарыш аппараттарының құрамдас бөліктеріне тигізетін әсерін анықтау. ББС-ті зерттеу жалғасып жатқанмен, осы технологияны қолданатын ешқандай қару жүйесі әзірге құрылмаған.

Challenger ғарыш айлағының ізімен жүріп жатқаны туралы мәлімдеме

Кеңес Одағы баллистикалық зымыранға қарсы, ал кейіннен іздеу және спутникке қарсы жүйе ретінде рубин және көміртегі диоксиді лазерлерін әзірлеуге күш салды. Сары Шағандағы Terra 3 кешені бірнеше рет АҚШ-тың тыңшы спутниктерін инфрақызыл диапазонда уақытша "көзі жоқ ету" үшін пайдаланылған деген хабарлар бар. 1984 жылы КСРО Terra 3 нысанында лазерлерді "Челленджер" ғарыш кемесін нысанаға алу үшін қолданған деген мәлімдеме жасалды. Сол кезде Кеңес Одағы бұл кемені барлау платформасы ретінде пайдалануы мүмкін деп алаңдады. 1984 жылдың 10 қазанында (STS 41 G) Terra 3 іздеу лазері "Челленджер" кемесі осы нысан үстінен өтіп бара жатқанда оған бағытталған деген хабарлама тарады. Алғашқы есептерде бұл "ғарыш кемесіндегі ақауларға және экипажға қиындық тудырғанына" себеп болды, сондай-ақ АҚШ оқиғаға байланысты дипломатиялық наразылық білдіргені айтылды. Салқын соғыс аяқталғаннан кейін Terra 3 нысанының төмен қуатты лазерлік сынақ алаңы екені және оның спутниктерді іздеу мүмкіндігі шектеулі екені анықталды. Қазір бұл нысан тасталып, ішінара бөлшектелген.

Гавана синдромы

Гавана синдромы – Кубаның Гавана қаласында және басқа да жерлерде АҚШ қызметкерлері баяндаған медициналық белгілердің жиынтығы. Ұлттық ғылым, инженерия және медицина академиялары бастапқыда бұл белгілердің микротолқынды энергияның әсерінен туындағанын болжады. АҚШ-тың жеті әртүрлі барлау мекемесі кейіннен шетелдік қарсыластардың қатысы жоқ деген қорытындыға келді. 2024 жылдың наурыз айында 60 Minutes бағдарламасы ресейлік мемлекеттік агенттік ГРУ-дың 29155 бөліміне қатысты шабуылдар туралы тергеу баяндамасын ұсынды және бірнеше ресейлік агенттердің "өлімге жеткізбейтін акустикалық қаруды" пайдаланғанын мәлімдеді.

Пираттыққа қарсы шаралар

LRAD-тар көбінесе коммерциялық және әскери кемелерге орнатылады. Олар бірнеше рет пираттардың шабуылдарын ескертулер жіберіп және шыдамсыз деңгейдегі дыбыс тудыру арқылы қайтару үшін қолданылған. Мысалы, 2005 жылы Seabourn Spirit круиздік кемесі Үнді мұхитында сомалилік пираттардан қорғану үшін дыбыстық қару қолданды. Бірнеше жыл өткен соң, Spirit of Adventure круиздік кемесі де LRAD-ын пайдаланып сомалилік пираттарды кері шегінуге мәжбүр етіп, өз қорғанысын жасады.