Кіріспе
Балықтар тұқымдасы
Шалқарбалықтар немесе теңіз шұбарбалықтары – сүйекті шашалы балықтардың бір тұқымдасы. Бұл балықтар Liparidae тұқымдасын құрайды, ол Scorpaeniformes қатарына жатады. Арктикадан Антарктикаға дейін, арадағы мұхиттарды қоса, кеңінен таралған шалқарбалықтар тұқымдасы 30-дан астам туыс және 410-ға жуық сипатталған түрді қамтиды, бірақ сипатталмаған түрлер де көп. Шалқарбалықтардың түрлерін жағалау суларының беткейінен бастап, одан да тереңде, 700 метрден астам тереңдікте табуға болады, ал Liparididae тұқымдасының түрлері жеті мұхит шұңқырынан табылған. Дүниежүзілік балықтардың 5-ші басылымы бұл тұқымдасты Cyclopteroidea суперотбасы, Scorpaeniformes қатарының Cottoidei кішіқатарының бір бөлігі ретінде жіктейді. Басқа мамандар бұл суперотбасын мойындамайды және оның құрамындағы екі тұқымдасты – Cyclopteridae және Liparidae – скульпторлармен бірге Cottales инфрақатарына, Perciformes қатарына жатқызады. Остеологиялық талдау Bathylutichthys туысының Psychrolutidae және Cyclopteroidea құрайтын екі тұқымдас арасындағы аралық екенін көрсетті, яғни бұл екі тұқымдас Cottoidei ішінде суперотбасы ретінде толық қолдау таппайды.
Молекулалық биология
Терең теңіздегі шаянбалықтардың түрлері зерттелді және олардың терең теңіз жағдайларына бейімделуін талдау үшін басқа сүйекті балықтармен (телеостар деп те аталады) салыстырылды. Яп хадал шаянбалығы мен Мариан хадал шаянбалығының геномдарында триметиламин N оксидін (TMAO) тұрақтандыратын fmo3 генінің көптеп кездесетіні анықталды. Яп хадал шаянбалығын талдау иіс сезу рецепторларының жоғалуын және дәм рецепторларының пайда болуын көрсетті, бұл терең теңізде тамақтың жеткілікті шектеулі болуымен байланысты болуы мүмкін. Сонымен қатар, терең теңіздегі жарықтың жетіспеуіне байланысты, Яп геномында басқа телеостармен салыстырғанда жарықты сезінетін және назарлы көруге көмектесетін ақуыздарды кодтайтын кристаллин гендерінің азырақ көшірмелері бар. Кейбір түрлерде, мысалы Acantholiparis opercularis, тікенді тікендер де кездеседі. Олардың тістері кішкентай және қарапайым, доғал ұштармен. Терең теңіз түрлерінің басында айқын дамыған сезімтал тесіктер бар, бұл жануарлардың бүйірлік желі жүйесінің бөлігі. Кеуде қанаттары үлкен және шаянбалықтардың негізгі қозғалыс құралын қамтамасыз етеді, әлсіз болса да. Антарктикалық Paraliparis devriesi сияқты кейбір түрлерде кеуде қанаттарында кеңейтілген соматосенсорлық жүйе, соның ішінде дәмді сезу қабілеті бар. Шаянбалықтардың мөлшері Paraliparis australis-тен бастап Polypera simushirae-ге дейін жетеді. Соңғы түрдің салмағы 1 кг-ға дейін жете алады, бірақ көпшілігі кішкентай. Шаянбалықтар коммерциялық балық аулау үшін қызығушылық тудырмайды. Бастапқыда тереңде тіршілік ететін шаянбалық түрлерін зерттеу қиын болды, себебі олар бетке шығарылғанда жарылып кететін, бірақ зерттеушілер жануардың сүйектерін зерттеуге қол жеткізді.
Өрлеу және тіршілік ету ортасы
Шалқар балықтарының мекендеу ортасы кең түрлі. Олар бүкіл әлемдік мұхиттарда кездеседі, қалыңдығы аз жағалау аймақтарынан бастап, гадал аймағының тереңдігіне дейін таралған. Бұл балықтардың басқа тұқымдастарға қарағанда тереңдік диапазоны кеңірек. Олар қатаң түрде салқын суларда ғана кездеседі, яғни тропикалық және субтропикалық аймақтардағы түрлері терең суларда болады. Олар көптеген салқын теңіз суларында кең таралған және жоғары төзімділікке ие, мысалы, Liparis atlanticus және Liparus gibbus сияқты түрлерінде 1-түрдегі антифриз ақуыздары бар. Бұл Антарктида аймағындағы балықтардың ең көп түрлі тұқымдасы болып табылады, әдетте салыстырмалы түрде терең суларда кездеседі (Антарктиданың жағалау суларында Антарктида мұз балықтары басым). Солтүстік-батыс Атлантикадағы кішкентай инквилинді шаян балық (Liparis inquilinus) Placopecten magellanicus моллюскісінің мантия қуысының ішінде өмір сүреді. Liparis tunicatus Беринг бұғазы мен Сент-Лоуренс шығанағындағы ламинария ормандарында мекендейді. Rhodichthys туысының жалғыз түрі Норвегия теңізіне ендемик. Басқа түрлері континенттік беткейлердің лайлы немесе құмды-лайлы түбінде кездеседі.
Тереңдікті есепке алу
Көптеген шаянбалық түрлері батиальді аймақтан (темеңінен) терең емес жерлерде тіршілік етеді, бірақ бұл отбасыға ең тереңде тіршілік ететін балық түрлері де кіреді. 2008 жылдың қазанында Ұлыбритания мен Жапония командасы Жапония шұңқырының шамамен 7703 метр тереңдігінен Pseudoliparis amblystomopsis шаянбалықтарының тобын тапты. Олар сол кезде бейнежазбаға түсірілген ең тереңде тіршілік ететін балықтар еді. Бұл рекорд 2014 жылдың желтоқсанында Мариан шұңқырында түсірілген шаянбалықтың бейнежазбасымен, ал 2017 жылдың мамырында Мариан шұңқырында тағы бір шаянбалық түсірілгенде жаңа рекордтар жасалды. Бұл рекордты жасаған түрлер әлі сипатталмаған, бірақ оларға «эфирлік шаянбалық» деген ат берілді. Ең тереңде тіршілік ететін сипатталған түр – Псевдолипарис свайре, ол да Мариан шұңқырынан табылған, және ол 8178 метрге дейін тіркелген. 2023 жылы рекорд тағы да жаңаланды, Ізу-Огасавара шұңқырында белгісіз шаянбалық түрінің бейнежазбасы түсірілді. Жалпы, шаянбалықтар (әсіресе Notoliparis және Pseudoliparis туыстары) гадальді аймақтағы ең көп тараған және басым балық туысы болып табылады. Дегенмен, биохимиялық шектеулерге байланысты, бұл кез келген омыртқалы жануар үшін мүмкін болатын ең терең деңгейі болуы мүмкін. Кем дегенде, кейбір гадальді шаянбалық түрлерінің дернәсілдері ашық суда салыстырмалы түрде терең емес, 60 сантиметрден аз тереңдікте уақыт өткізетіні туралы мәліметтер бар.
Ұрық көбеюі мен өмір сүру ұзақтығы
Көбею стратегиялары қарлығаш балықтарының түрлері арасында кеңінен әртүрлі болады, бірақ көптеген терең сулық, түбінде тіршілік ететін қарлығаштар маусымдық және салыстырмалы түрде ұзақ интервалмен шағылысады деп есептеледі. Қол жеткен мәліметтерге сәйкес, барлық түрлер салыстырмалы түрде ірі жұмыртқалар (диаметрі - 15 см-ге дейін) салады және жұмыртқа саны түрге қарай өзгереді. Кейбір түрлер жұмыртқаларын суық су маржандарының, ламинарияның, тастардың немесе ксенофиофорлардың арасына салады, ал аталықтары кейде жұмыртқа массасын қорғайды. Солтүстік Тынық мұхитының Careproctus ovigerus түрінің кем дегенде біреуі ауызбен күтім жасауға бейім, яғни аталық қарлығаш дамып келе жатқан жұмыртқаларын аузында көтереді. Careproctus тұқымдасының басқа да кейбір түрлері паразиттер болып табылады, олар жұмыртқаларын патша крабтарының жамбас қуыстарына салады. Жұмыртқалар крабтың жамбасына қысым түсіреді, бұл жамбас тінінің зақымдануына немесе толығымен өлуіне әкелуі мүмкін. Дегенмен, қарлығаш дернәсілдерінің тірі қалу деңгейі краб-иесінің түрін жұмыртқаларын күту және ауамен қамтамасыз ету үшін пайдалану арқылы артады. Careproctus rhodomelas деген тағы бір түр, өмірі бойы бірнеше рет ірі жұмыртқалардың бірнеше партияларын шашатын топтық шағылысушы болып табылады. Жұмыртқадан шыққаннан кейін кейбір түрлер тез ересек мөлшеріне жетеді және шамамен бір жыл ғана өмір сүреді. Отолиттік талдау (қарлығаш балықтарының құлақ сүйегін зерттеу) оның ауыспалы мөлдір және опақты аймақтарға қалай бөлінгенін қарастыру арқылы ұзақ өмір сүру туралы көптеген мәліметтер береді. Бұл жылдық өсім туралы ақпаратты жеткізеді. Қарлығаштардың көсілу әрекеттері туралы көп мәлімет жоқ, бірақ Careproctus pallidus аталықтарының денелерін тартымды немесе агрессивті әрекет ретінде қозғалғанына сенімді. Мұндай қараңғы ортада серік табу және оған қол жеткізу қиын деп есептеледі. Сондықтан, қарлығаштар механосенсорлық бүйірлік сызық арқылы сезілетін гидродинамикалық сигналдарды қолданады.
Диета
Шалқарлы балықтардың дернәсілдері планктон, кішкентай және үлкен қосбауырлар мен екібауырлылармен қоректенеді. Бофорт теңізіндегі үш шаян балықтың дернәсілдерінің рационы 28 түрлі азықтан тұрады, олардың басым бөлігі қосбауырлар мен екібауырлылар. Шалқар балықтардың жемісін алты негізгі санатқа бөлуге болады: гаммаридтер, криль, натантиандық шабақтар, басқа да қаңқалылар, балықтар және басқалары. Охотск шағаласының (Liparis ochotensis) денесі өскен сайын тамақ қабылдауы мен дене салмағы арақатынасы өзгереді; сонымен қатар, ол маусымға қарай айтарлықтай өзгеріп отырады. Егер жергілікті ортада креветкалар мен кранонидтердің саны артса, онда ондаққұйрықтылардың саны да кемиді. Терпения шығанағында зоопланктонмен ғана қоректенетін, басқа шаянбалықтардан ерекшеленетін шаянбалықтар да кездеседі. Симушир шағаласының (Polypera simushirae) қоршап аң аулау әдістері шаянбалықтар арасында бірегей. Олар жерге жасырынып, өз жолына келетін жәндіктерді күтіп отырып, шаңқайта алады. Бұл түр үшін балық – басты жем, олардың жалпы тамақ мөлшерінің 97,7% құрайды.