Джейн Эллен Харрисон: Британ ғалымы, тіл білгісі және феминисткасы

Кіріспе

Британдық классикалық ғалым, тіл білімі маманы және феминист (1850–1928)

Джейн Эллен Харрисон (9 қыркүйек 1850 – 15 сәуір 1928) – британдық классикалық ғалым және тіл білімі маманы. Карл Керени мен Уолтер Буркертпен бірге Харрисон ежелгі грек діні мен мифологиясын зерттеудегі қазіргі заманғы ғылымның негізін қалаушылардың бірі. Ол 19 ғасырдағы археологиялық жаңалықтарды ежелгі грек дінін түсіндіруге пайдаланып, қазіргі стандартқа айналдырды. Ол Англияда "кәсіби ғалым" лауазымын алған алғашқы әйел ретінде де танылды. Харрисон әйелдердің сайлау құқығын қолдады, бірақ өзінің дауыс беруге ниеті жоқ екенін айтты. Элен Вордсворт Крофтс, кейіннен сэр Фрэнсис Дарвиннің екінші әйелі, Джейн Харрисонның Ньюнхэмде оқыған кезінен бастап және 1898 жылдан 1928 жылы қайтыс болғанға дейін ең жақын досы болды.

Өмір және мансап

Харрисон 1850 жылдың 9 қыркүйегінде Йоркширдегі Котингем қаласында Чарльз бен Элизабет Харрисон отбасында дүниеге келді. Анасы бала туғаннан кейінгі қызбадан қайтыс болды. Мэри Бирд Харрисонды «Англияда толыққанды кәсіби мағынада ғалым атанған алғашқы әйел – амбициялы, толық уақыт жұмыс істейтін, жалақы алатын, университетте зерттеу жұмыстарын жүргізетін және дәріс оқитын әйел» деп сипаттады. 1880-1897 жылдар аралығында Харрисон британдық мұражайда сэр Чарльз Ньютон басшылығымен грек өнері мен археологиясын зерттеді. Содан кейін Харрисон мұражайда және мектептерде (көбінесе жеке ұлдар мектептерінде) дәріс оқып, өзін асырады. Оның лекциялары кеңінен танымал болды, ал 1600-ға жуық адам Гласгоудағы афиналық қабір тастары туралы лекциясына қатысты. Ол Италия мен Германияға сапар шегіп, прагалық ғалым Вильгельм Клейнмен танысты. Клейн оны Грекиядағы археологиялық сапарларына қатысуға шақырған Вильгельм Дёрпфельдке таныстырды. Оның алғашқы кітабы «Өнер мен әдебиеттегі Одиссея» 1882 жылы жарық көрді. 1888 жылы ол Оскар Уайльд редакциялаған «The Woman's World» журналында «Сапфоның суреттері» туралы жариялай бастады. Ол Максим Коллиньонның «Mythologie figurée de la Grèce» (1883) еңбегін аударды, сондай-ақ сол жылы Маргарет Верралдың «Паузания, Мифология және ежелгі Афина ескерткіштері» таңдамаларына жеке түсініктемелер берді. Осы екі маңызды еңбегі үшін Харрисонға Дархэм (1897) және Абердин (1895) университеттерінен құрметті дипломдар табыс етілді. Харрисон ғалым Р.А. Нилге күйеуге келуге келісім берген еді, бірақ ол 1901 жылы аппендициттен кенеттен қайтыс болды. Харрисон «Кембридж ритуалистері» деп белгілі топтың орталық тұлғасына айналды. 1903 жылы оның «Грек дінін зерттеуге кіріспе» атты кітабы жарық көрді. Харрисон Фрэнсис Макдональд Корнфордқа (1874–1943) жақын болды, ал ол 1909 жылы үйленгенде, ол қатты ренжіді. Содан кейін ол Хоуп Миррлизбен жаңа достық қарым-қатынас орнатты, оны «рухани қызы» деп атады. 1922 жылы Харрисон Ньюнхемдегі жұмысынан зейнеткерлікке шығып, кейін Парижге көшіп, Миррлизбен бірге тұрды. Олар екеуі 1925 жылы Лондонға оралды, онда ол өзінің естеліктерін Леонард пен Вирджиния Вульфтің «The Hogarth Press» басылымы арқылы жариялады. Ол 77 жасында Блумсберидегі үйінде қайтыс болды. Ол Шығыс Финчлидегі Сент-Мэрилебон зиратында жерленді. Харрисон дінсіз болды. Харрисон, кем дегенде идеологиялық тұрғыдан, умеренный суфражист болды. Әйелдердің дауыс беру құқығын қорғау үшін наразылық білдірудің орнына, Харрисон антропологиядағы білімін қолданып, әйелдердің дауыс беру құқығын қорғады. Суфражистерге қарсы сынға жауап ретінде Харрисон осы умеренный идеологияны көрсетті: «[Әйелдер қозғалысы] ер адамның ерлік құқығын иемденуге тырысу емес; бұл тіпті әйелдердің әйелдік құқығын растауға және нығайтуға тырысу емес; бұл жай ғана әйелдің өмірінде, ер адамның өмірінде сияқты, ерлік пен әйелдікке қарағанда үлкен нәрсе үшін кеңістік пен бостандық табу туралы талап». (84–85, «Альфа және Омега»). Осы мақсатта Харрисонның ұраны Теренстің «homo sum; humani nihil mihi alienum est» («Мен адаммын; адам болып табылатын ештеңе мен үшін жат емес») сөзі болды.

Harrison was born in Cottingham, Yorkshire on 9 September 1850 to Charles and Elizabeth Harrison. Her mother died of puerperal fever Mary Beard described Harrison as ' the first woman in England to become an academic, in the fully professional sense – an ambitious, full time, salaried, university researcher and lecturer'. Between 1880 and 1897, Harrison studied Greek art and archaeology at the British Museum under Sir Charles Newton. Harrison then supported herself lecturing at the museum and at schools (mostly private boy's schools). Her lectures became widely popular and 1,600 people ended up attending her Glasgow lecture on Athenian gravestones. She travelled to Italy and Germany, where she met the scholar from Prague, Wilhelm Klein. Klein introduced her to Wilhelm Dörpfeld who invited her to participate in his archaeological tours in Greece. Her early book The Odyssey in Art and Literature then appeared in 1882. In 1888, she began to publish in the periodical that Oscar Wilde was editing called The Woman's World on "The Pictures of Sappho". She ended up translating Mythologie figurée de la Grèce (1883) by Maxime Collignon as well as providing personal commentary to selections of Pausanias, Mythology & Monuments of Ancient Athens by Margaret Verrall in the same year. These two major works caused Harrison to be awarded honorary degrees from the universities of Durham (1897) and Aberdeen (1895). Harrison was engaged to marry the scholar R. A. Neil, but he died suddenly of appendicitis in 1901 before they could marry. Harrison became the central figure of the group known as the Cambridge Ritualists. In 1903, her book Prolegomena on the Study of Greek Religion appeared. Harrison became close to Francis MacDonald Cornford (1874–1943), and when he married in 1909 she became extremely upset. She then made a new friendship with Hope Mirrlees, whom she referred to as her "spiritual daughter". Harrison retired from Newnham in 1922 and then moved to Paris to live with Mirrlees. She and Mirrlees returned to London in 1925 where she was able to publish her memoirs through Leonard and Virginia Woolf's press, The Hogarth Press. She died at age 77 at her home in Bloomsbury. She was buried in St Marylebone Cemetery, East Finchley. Harrison was an atheist. Harrison was, at least ideologically, a moderate suffragist. Rather than support women's suffrage by protesting, Harrison applied her scholarship in anthropology to defend women's right to vote. In responding to an anti suffragist critic, Harrison demonstrates this moderate ideology:[The Women's Movement] is not an attempt to arrogate man's prerogative of manhood; it is not even an attempt to assert and emphasize women's privilege of womanhood; it is simply the demand that in the life of woman, as in the life of man, space and liberty shall be found for a thing bigger than either manhood or womanhood – for humanity. (84–85, Alpha and Omega)

To this end, Harrison's motto was Terence's homo sum; humani nihil mihi alienum est ("I am a human being; nothing that is human do I account alien.")

Шәкіртақы

Харрисон ресми түрде Челтенхэм әйелдер колледжінде оқуын бастады, онда ол сертификат алды, ал 1874 жылы Кембридж университетінің Ньюнхэм колледжінде классикалық білімін жалғастырды. Оның ерте жұмыстары Харрисонға екі құрметті докторлық атақ берді: 1895 жылы Абердин университетінен заң докторы (LLD), ал 1897 жылы Дурхам университетінен әдебиет докторы (DLitt). Бұл мойынсой Харрисонға 1898 жылы Ньюнхэм колледжінде лекция оқушы ретінде қайта оралуға мүмкіндік берді, және оның лауазымы 1922 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін үзбей жаңаланды. 1895 жылы Реджинальд Стюарт Пул қайтыс болғаннан кейін ол Лондон университетінің колледжіндегі Классикалық өнер және археология профессоры лауазымына үміткер болды. Тағайындау комиссиясы Харрисонды осы лауазымға ұсынғанмен, Флиндерс Петри Эрнест Гарднердің пайдасына бұл шешімді тоқтатып қойды. Петри Харрисон дін саласындағы сарапшы болғанымен, Гарднердің білімі деңгейіне жете алмайтынын айтты, сондықтан Гарднер жұмысқа орналасты және 30 жыл бойы Петримен тығыз байланыста жұмыс істеді. Ол ритуалдан оған шабыттанған мифке көшу қажеттігін айтты: «Теологияда фактілерді табу, ақиқатты тұжырымдау ритуалға қарағанда қиын». Осылайша ол кітабын афиналық фестивальдердің ең танымалдарының талдауымен бастады: Антестерия, Thargelia, Plynteria, әйелдер фестивальдері, онда ол көптеген ежелгі салттарды анықтады – Skirophoria, Stenia және Haloa.

Мәдени эволюция (немесе әлеуметтік дарвинизм)

Харрисон Чарльз Дарвиннің еңбектерінің мәдени қолданысына сілтеме жасап, оларға түсініктеме берді. Харрисон мен оның буыны антрополог Эдвард Бернет Тайлорға (өзі Дарвин мен эволюциялық идеялардың ықпалында болған) мәдени эволюцияның жаңа тақырыптары үшін сүйенді, әсіресе оның 1871 жылғы «Примитивті мәдениет: мифология, философия, дін, тіл, өнер және әдет-ғұрыптардың дамуы туралы зерттеулер» еңбегіне. Діннің пайда болуына қатысты әлеуметтік дарвинизмдік талдаудан кейін Харрисон діни сенімнің зиясыздыққа және догматизмге қарсы екенін айтады, бірақ дін мен мистиканың мәдени қажеттілігін қорғады. «Дарвинизмнің дін зерттеуіне тигізген әсері» (1909) атты эссесінде Харрисон мынадай қорытындыға келді:

Діннің бүгінгі күнге дейін жасаған әрбір догмасы, мүмкін, жалған, бірақ оған қарамастан, діни немесе мистикалық рух кейбір нәрселерді қабылдаудың жалғыз жолы болуы мүмкін, ал олардың маңызы зор. Бұл мистикалық түсініктердің мазмұнын бұрмалап, дұрыс емес жеткізуге болмайды, оларды айту мен зиялық талдаудың орнына сезіну және өмір сүру қажет; бірақ олар бір жолмен де болса өмірге шындық және қажетті. (176, Альфа және Омега)

Кейінгі өмірі

Бірінші дүниежүзілік соғыс Харрисонның өмірінде терең үзіліс жасады. Харрисон соғыстан кейін Италияға немесе Грекияға қайта бармады: ол көбінесе бұрынғы жарияланымдарын қайта жөндеумен немесе тұжырымдамаларын жазумен айналысты, сондай-ақ бейбітшілдік көзқарастары оны жекеледі. 1922 жылы зейнетке шыққаннан кейін Харрисон қысқа мерзімге Парижде тұрды, бірақ денсаулығы нашарлағанда Лондонға оралды. Өмірінің соңғы екі жылында Харрисон Блумсберидің шетінде, 11 Мекленбург алаңында тұрды.

Әдебиетте

"Төбешікке ене білген бөлме" (1929) атты еңбегінде Вирджиния Вульф әйел авторлардан басқа, Харрисоннан да сөз қозғап, шабыттанады. Эсседе Харрисон тек әріптерінің басындағы әріптерімен, ұзын тысықтармен бөлінеді, ал Вульф алғаш рет Харрисонды "танымал ғалым, мүмкін J. H. өзі ме?" деп таныстырады. Сыншы Камиль Паглиа (Паглианың 1990 жылғы "Sexual Personae (passim)" кітабына және Паглианың "Sex, Art and American Culture: New Essays" (1993) жинағындағы "Жыртқыш облигациялар мен корпоративтік рейдтер: қасқыр сағатындағы академия" атты ұзын эссесіне қараңыз) Харрисонның өзінің жұмысына тигізген әсері туралы жазды. Паглиа Харрисонның мансабын екінші толқын феминистерінің назарынан тыс қалғанын айтады, олар Харрисонның тұжырымдарына қарсы екенін және академияда ерлердің үстемдігі туралы өздерінің пікірлерін нығайту үшін Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі белгілі әйел ғалымдардың мансабын жояды деп санайды. Тина Пассман 1993 жылы "Қоғамнан шығып, салаға ену: матрикультура, лесбияндық перспектива және феминистік классика" атты мақаласында Харрисонға академияда көрсетілмейтінін талқылап, оны саланың ішінде лесбияндық перспективаның танылмауымен байланыстырды. Мэри Бердтің көптеген эсселері мен Харрисонның өміріне арналған кітабы ("Джейн Харрисонның өнертабысы", Гарвард университетінің баспасы, 2000), сондай-ақ Харрисонның басқа да бірнеше өмірбаяны Харрисонның жетістіктерін бағалауды арттырып, ол жұмыс істеген жағдайды одан да жақсы түсінуге мүмкіндік берді.