Кіріспе

Майкл Джордж Фрэнсис Вентрис (12 шілде 1922 – 6 қыркүйек 1956) – британдық сәулетші, классицист және тіл білімі маманы, ежелгі микендік грек жазуы Linear B-ді жазып оқуға қатысты мәнді ашқан адам. Тілдерді оқыған Вентрис өмір бойы, жасөспірім кезінен бастап осы мәселені жеке қызығушылығы ретінде зерттеген. Жаңа ғылыми сала құрғаннан кейін, Вентрис Джон Чадвикпен бірлесіп жазған «Микен грегіндегі құжаттар» жарыққа шығуға бірнеше апта қалғанда көлік апатында қаза тапты.

Ерте өмір және білім

Вентрис дәстүрлі әскер отбасында дүниеге келген. Оның әкесінің әкесі, Фрэнсис Вентрис, Қытайдағы британдық күштердің қолбасшысы және генерал-майор болған. Оның әкесі, Эдвард Фрэнсис Верекер Вентрис, денсаулығының нашарлауына байланысты ерте зейнеткерлікке шыққан Үндістан армиясының подполковнигі еді. Эдвард Вентрис Анна Доротея (Дора) Янасқа үйленді, оның әкесі еврей және поляк тегінен шыққан бай отбасынан еді. Майкл Вентрис – олардың жалғыз баласы. Отбасы полковник Вентристің денсаулығына жағдай жасау үшін сегіз жыл Швейцарияға көшті. Жас Майкл Гштадтағы мектепке барды, онда сабақтар француз және неміс тілдерінде жүргізілді. Ол көп ұзамай екі тілді де еркін меңгеріп, сонымен қатар швейцариялық неміс тілін де жақсы білді. Ол тілді бірнеше апта ішінде үйрене алатын, ондаған тілді еркін меңгерді. Анасы оған жиі поляк тілінде сөйлейтін, ал ол сегіз жасқа келгенде осы тілде еркін сөйлей бастады. Осы кезде ол Адольф Эрманның «Иероглифтер» атты кітабын неміс тілінде оқыды. 1931 жылы Вентрис отбасы үйлеріне қайтып келді. 1931 жылдан 1935 жылға дейін Вентрис Бромлидегі (Кент) Бикли Хилл мектебінде оқыды. Оның ата-анасы 1935 жылы ажырасты. Осы кезде ол Стоу мектебінде оқуға стипендия алды. Стоуда ол латын және ежелгі грек тілдерін оқыды. Оның өнерді қолдауына қаражат поляк жерлерінен түсті.

Жас ересек

Вентристің әкесі 1938 жылы қайтыс болды, ал анасы Дора мұрагерлік басқарушы болды. 1939 жылы Польшаға неміс әскері басып кірген кезде Дора жеке табысын жоғалтты, ал 1940 жылы әкесі қайтыс болды. Вентрис анасы клиникалық депрессиядан және барбитураттарға шарықтап қайтыс болды. Ол ешқашан оның туралы сөйлемеді, керісінше, не істеуге шешім қабылдаса да, өзінің қуатты және белсенді мінез-құлқымен көзге түсті, бұл қасиет оған көптеген достар әкелді. Отбасының досы, орыс мүсіншісі Наум Габо Вентристі қанатына алды. Кейін Вентрис Габоның өзі үшін ең жақын туыс екенін айтты. Ол орыс тілін Габоның үйінде оқуды бастаған болуы мүмкін. Вентрис мансап ретінде архитектураны таңдап, Архитектуралық қауымдастықтың Архитектура мектебіне қабылданды. Ол жерде ол болашақ әйелі Лоис Нокс Нивенмен танысты, ол Бетти деп аталды, ұшқыш Лоис Батлердің қызы және Де-Хэвиленд Ұшақ Компаниясының төрағасы Алан Сэмюэл Батлердің келіні. Ол да архитектураны оқыған студент, оның әлеуметтік жағдайы Вентриспен ұқсас болды: оның отбасы жақсы жағдайда болды, ол Еуропаға саяхаттаған және архитектураға қызығушылық танытқан. Ол сонымен қатар танымал және өте әдемі болды. Вентрис архитектуралық білімін аяқтамады, 1942 жылы әскерге шақырылды. Ол Корольдік Әуе Күштерін (RAF) таңдады. Оның пікірінше, ұшқыш емес, навигатор болуы дұрыс болды, сондықтан ол Ұлыбритания мен Канадада кеңейтілген оқудан өтті, 1944 жылдың басында біліктілік алып, офицерлік шенге ие болды. Оқу кезінде ол бірнеше апта бойы қарқынды түрде орыс тілін оқыды, бірақ оның мақсаты белгісіз. Ол No. 76 эскадрилья RAF құрамындағы Handley Page Halifax ұшағымен Германияны бомбалауға қатысты, бастапқыда RAF Breighton және кейін RAF Holme on Spalding Moor базаларында, екеуі де Шығыс Йоркширде орналасқан. Соғыс аяқталғаннан кейін ол Германиядағы қызметінің қалған бөлігін өткерді, оған орыс тілін білуі себеп болды. Оның міндеттері нақты емес. Достары оның барлық нәрсені жария етуден сақтануының заңдық себептері бар деп болжады. Осыдан бері ондаған жылдар өтсе де, мұндай тапсырмаларға қатысқандығын растайтын ешқандай дәлел табылмады. Сондай-ақ, ол Чэдвик сияқты, ешқандай кодты бұзу бөлімінің құрамына кіргендігіне ешқандай дәлел жоқ, тіпті жұртшылық оның Linear B-мен жұмысындағы гениалдығы мен табысының осы түсіндірмесін оңай қабылдаса да.

Сәулетші және палеограф

Соғыстан кейін ол Швецияда қысқа уақыт жұмыс істеді, ғалымдармен қарым-қатынас жасау үшін жеткілікті швед тілін үйренді. Ол Лоиспен бірге тұрып, сәулетші болып жұмыс істеді. Ол Білім министрлігі үшін мектептер жобалады. Ол және оның әйелі жеке өздерінің отбасылық үйін, 19 North End, Hampstead-ты жобалады. Вентрис пен оның әйелінің екі баласы болды: Никки (1942–1984) ұлы және Тесса (1946 жылы туған) қызы. Вентрис Linear B-ны зерттеуді жалғастырды және 1952 жылы оның грек тілінің ежелгі түрі екенін ашты.

Шифрлау

ХХ ғасырдың басында Артур Эванс атты археолог Крит аралындағы Кносс ежелгі орнының қазбаларын жүргізе бастады. Ол екі белгісіз жазу түрінде жазылған көптеген саз тақташаларды тапты: Linear A және Linear B. Эванс келесі онжылдықтарда оларды шифрлауға тырысты, бірақ көп табысқа жете алмады. 1936 жылы Эванс Лондондағы Корольдік академияның үйі – Берлингтон Хауста Крит археологиясына арналған көрме ұйымдастырды. Бұл Афинадағы Британ археология мектебінің 50 жылдық мерейтойы болды, олар Кносс орнының иелері және басқарушылары еді. Эванс бұл орынды және өзінің Вилла Ариадне үйін оларға бірнеше жыл бұрын сыйлаған болатын. Стоу мектебінің оқушылары 85 жастағы Эванстың өткізген лекциясы мен экскурсиясына қатысты. Ол кезде 14 жастағы Вентрис болған және Эванстың таяқпен жүргенін есіне түсірді, бұл, мүмкін, Эванс өмір бойы көру қабілетінің нашарлығымен және түнгі соқырлықпен күресу үшін қолданған Prodger атты таяқ болды. Эванс аудиторияға белгісіз жазулар жазылған тақташаларды көрсетті. Лекциядан кейін өткен сұхбат кезінде Вентрис Linear B әлі де шифрланбағанын мәлімдеді және оны шифрлауға бел буды. 1940 жылы 18 жасар Вентрис «Американ археология журналында» «Миной тіліне кіріспе» деген мақала жариялады. Вентристің алғашқы теориясы этруск және Linear B тілдерінің байланысты болуы мүмкін екенін және бұл шифрлаудың кілті болуы мүмкін дегенді көрсетті. Бұл дұрыс болмаса да, ол 1950 жылдардың басына дейін осы бағытта зерттеулер жүргізді. Эванс қайтыс болғаннан кейін, Элис Кобер Linear B жазуларындағы кейбір сөздердің аяқтарының латын немесе грек тілдеріндегідей өзгеретінін байқады – бұл, мүмкін, жалғаулар болды. Осы негізде Вентрис тақташалардағы символдарды дауыссыздар мен дауыстылармен байланыстыратын кестелер жасады. Бұл дауыссыздар мен дауыстылар қандай екені әлі де белгісіз болғанмен, Вентрис негізгі тілдің құрылымы туралы жеткілікті білім алды, соның арқасында тәжірибелер жасауға кірісті. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін американдық археолог Карл Блеген Грекия материгіндегі Пилос қаласындағы микендік сарайда Linear B жазылған тағы 600-ға жуық тақташа тапты. Археолог Элисон Френцтің осы тақташалардың фотосуреттері Вентриске Linear B жазуын кейіннен шифрлауға көмектесті. 1948 жылы сэр Джон Майрес академиктер тобын Linear B материалдарын көшіруге көмектесуге шақырды. Олардың арасында доктор Кобер мен Вентрис болды. Олар одан әрі ынтымақтаспаса да, Кобердің жұмысы Вентристің Linear B бойынша теорияларын құру үшін қажетті негізгі түсінікті қамтамасыз етті. Грекия материгінде табылған Linear B тақташаларын салыстырып, кейбір символдар тобы тек крит мәтіндерінде ғана кездесетінін байқаған Вентрис, бұл аралдағы жер-су атаулары екендігі туралы болжам жасады. Бұл дұрыс болып шықты. Осы символдарды білген Вентрис мәтіннің көп бөлігін ашып, Linear B-нің негізгі тілі – сілләбикалық жазу екенін және ол грек тілі екенін анықтады. 1952 жылдың 1 шілдесінде Вентрис өзінің алдын ала нәтижелерін BBC радиосында жариялады, оны Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Блетчли Паркте кодтарды бұзуға қатысқан Кембридж университетінің классигі Джон Чэдвик естіді. Екеуі Linear B-нің шифрлануын зерттеуде бірлесе жұмыс істей бастады. 1953 жылы Грекия материгіндегі ежелгі Микена және ежелгі Пилоста тағы да Linear B тақташалары табылды, олардың бірінде (PY Ta 641) Linear B символдарымен қатар пиктографиялық үш аяқты қазан бейнеленген, оны Вентрис пен Чэдвик «ti ri po de» деп аударды, үш аяқ – грек сөзі. Бұл басқа классикалық ғалымдармен кең ауқымды халықаралық ынтымақтастыққа әкелді және 1953-1956 жылдар аралығында Вентрис пен Чэдвик бірлескен мақалалар жариялады. Бұл Эванстың Миной тарихы туралы теориясын жоққа шығарды, өйткені Крит өркениеті, кем дегенде, Linear B тақташаларымен байланысты кейінгі кезеңдерде Микен Грециясының бір бөлігі болғанын көрсетті.

Өлім және мұра

Вентрис 1955 жылы «Микен палеографиясына қосқан үлесі» үшін OBE орденімен марапатталды. Үйге қайтып бара жатқанда, ол Хертфордширдегі Хэтфилдте тұрған жүк көлігіне соқтығысып, сол жерде қаза тапты. Жүк көлігі жол жиегіндегі тоқтау орнында тұрған. Сот сарапшысының қорытындысы – жазатайым оқиға салдарынан болған өлім. Бірақ достары мен әріптестері оқиғаның мән-жайын талқылады. Біреулері жүк көлігінің жүргізушісі шамдарын қосуды ұмытып кеткен болуы мүмкін деп ойлады. (Жүргізуші мұны жоққа шығарды.) Тағы біреулері жүрек талмасына шалдыққан болуы мүмкін деді. (Оның ұлы Никки қырық жасында жүрек талмасынан қайтыс болды.) Кімдері болса, соңғы кезде көңілі құлазып, депрессияға ұшырағандықтан, өзін-өзі өлтірген болуы мүмкін деген де болжам жасады. 1959 жылы Вентриске Британ академиясының Кенион медалі бұрынғы еңбегі үшін табысталды. Бастапқыда, 1960 жылдарға дейін шифрды ашуға қатысты ғалымдар арасында күмән болды. Бүгінде микендік грек тіліне жасалған атрибуция ғалымдар тарапынан толығымен қабылданады. «Ағылшын мұрасы» атты ұйым Вентрис тұрған үйінің қабырғасына еске алу тақтасын орнатты, ол Хэмпстедтегі Солтүстік аяғында орналасқан. Сондай-ақ, Грекияның Крит аралының астанасы Ираклиондағы бір көшеге оның құрметіне ат қойылды. 1970 жылы IAU Айдың қабырғасындағы Вентрис кратеріне оның есімін берді.