Кіріспе

Грекиядағы ғылыми-зерттеу орталығы Афиныдағы британ мектебі (БСА) (Βρετανική Σχολή Αθηνών) – кеңейтілген зерттеулер институты, Британ академиясы қолдауымен құрылған сегіз британдық халықаралық зерттеу институтының бірі. Ол Грекияны барлық қырларынан зерттеуді ынталандырады. Ұлыбритания заңнамасы бойынша тіркелген білім беру қайырымдылық ұйымы болып табылады, бұл АҚШ және Грекия заңдарында коммерциялық емес ұйымға балама болып табылады. Бұдан өзге, ол Грекияның 2002 жылғы № 3028 заңымен, «Ежелгі ескерткіштерді және жалпы мәдени мұраны қорғау туралы» құжатта белгіленген 19 шетелдік археологиялық институттың бірі. Аталған заңға сәйкес, аккредиттелген 17 шетелдік институт Грекия үкіметінің рұқсатымен Грекияда жүйелі қазба жұмыстарын жүргізе алады. Мектеп 1886 жылы Грекиядағы осындай төртінші мекеме ретінде құрылды (алдыңғылары – француз, неміс және американ мектептері). Өзінің тарихының көп бөлігінде ол классикалық зерттеулер мен археология саласындағы британдық зерттеулерді қолдауға, бағыттауға және жеңілдетуге бағытталды, бірақ соңғы жылдары Грек зерттеулерінің барлық саласына назар аударды. Ол эпиграфия және қазіргі Грекия тарихы саласында маңызды үлес қосты. Грек заңнамасы бойынша ол өте нақты мағынада «шетелдік археологиялық мектеп» деп анықталады. Грекиядағы көне заттарды сақтау құқығымен қатар, ол Грекиядағы британдық ресурстарды пайдалану агенті ретінде де қызмет етеді. Тек БСА ғана британдық мекемелерге жобалар тапсыруға құқылы, және ол мұны тек Мәдениет министрінің рұқсатымен ғана істей алады. Зертхана мектептің қалған бөлімдерінен бөлек қаржыландырылады. Оның қазіргі (2019 жылғы дерек бойынша) директоры – Евангелия Кириатци, өз ғылыми қызметкерлері, өз курстарын оқытады, өз гранттарын ұсынады және өз жарияланымдарын шығарады. Дегенмен, оның басқаруы мектептің Археология комитетіне жүктелген. Фич зертханасы қазба кезінде табылған керамиканың шығу тегін анықтауға қызығушылықтың арту кезеңінде құрылды. Археологиялық әдіс бір жердегі қабаттардың тізбегін анықтады, бұл оларда табылған заттардың салыстырмалы мерзімін көрсетті; алайда, әдістің шектеулері де болды. Егер бір аймақтағы керамика екінші аймақтағы керамикаға ұқсас болса, бұл ұқсастықты қалай түсіндіруге болады? Мүмкін, басып алушылар керамиканы бір жерден екінші жерге тасып әкелген шығар? Немесе ұқсас ыдыстар сауда экспорты болды ма? Бір аймақтың керамикасы екінші аймақтағы керамика жасау үлгісі болды ма? Бұл сұрақтарға жауаптарды қазба жұмыстарын жүргізушілер берді, бірақ шығу тегін анықтау әдісі болмағандықтан, бұл шешімдер көбінесе дау тудырды. Мысалы, кейбір миной және микен керамикасы арасында көзге түсетін ұқсастықтар бар. Артур Эванс, Дункан Маккензи және олардың жақтастары микен керамикасы миной керамикасының бір түрі деп болжады. Керісінше, Карл Блеген және оның жақтастары микен керамикасының грек материгінде жасалғанын және Критке әкелінгенін растады. Осы керамиканың бір бөлігін тапқанда, ол миной керамикасы ма, әлде микен керамикасы ма, және қайсысы екенін қалай анықтауға болады? 1960 жылдары археологтар жауапты химиялық және физикалық ғылымдарға жүгінді. Геология ғылымы оларға петрологияны, яғни ыдыс-аяқ жасалатын балшықтың тау жыныстық құрамын зерттейтін ғылымды ұсынды. Микроскоп арқылы ыдыс-аяқтың жұқа бөлігін зерттегенде, оның түйіршіктеріндегі минералдар анықталады. Содан кейін ыдыстардың минералды құрамы белгілі балшықтан жасалған тау жыныстарының минералды құрамымен салыстырылады. Егер микен және миной керамикасы арасында минералды айырмашылықтар болса, оларды петрология анықтаған болар еді. Сол кезде органикалық емес материалды химиялық талдаудың жаңа әдістері де пайда болды, олар әдетте «активациялық талдау» деп жіктеледі. Жалпы әдіс екі табиғи құбылысты пайдаланады: белгілі бір энергия құрылымы бар тұрақты атомдарды қалыптастыруға бейімділік (электрондар мен нейтрондардың саны мен конфигурациясы және т.б.), және атомның оған түскен сәулелену энергиясын қайтару қабілеті. Кіріс энергиясы атомды белгілі бір жолмен «активтендіреді» немесе суперэнергияландырады, тұрақсыз конфигурацияны жасайды, содан кейін ол ыдырайды, атомға тән толқын ұзындығындағы сәулеленудегі қосымша энергияны босатады. Толқын ұзындығы мен сәулелену қарқынын осы толқын ұзындығында оқитын құрылғы элементті және оның концентрациясын анықтайды. Активацияның үш негізгі түрінің ішінде массалық спектрометр үлгіні электрондар ағынымен немесе электр тогымен бомбалайды, ол атомдарды плазмаға немесе суперэнергияланған иондар бұлтындағы электрондардың энергиясын ұлғайтуға жеткілікті температураға дейін ыдыратады. Электрондар түскенде энергияны көрінетін жарық түрінде жоғалтады. Жарықтың дифракциясы электрондық түрде оқылатын немесе пленкаға түсірілетін спектрді тудырады. Жарық жолақтары элементтерді анықтайды. Спектрометрлер археологияда сирек қолданылады, өйткені олар үлгіні жояды; шындығында, 3028 заңы артефакттарды жойғыш сынақтан өткізуге тыйым салады. Екінші түрі – нейтрондық активациялық талдау (NAA), бұл үлгіге бөлшектер үдеткішінде жасалған нейтрондар ағыны бағытталады, бұл оның кейбір атомдарына қосымша нейтрондарды қосады, тұрақсыз изотоптарды жасайды, олар бірден ыдырайды, гамма сәулеленуін шығарады. Электрондық бомбалау сияқты, шығарылатын сәулелену элементке тән толқын ұзындығында болады. Гамма фотондары спектрді оқу үшін дифракцияланады; сонымен қатар, ыдырайтын изотоптың жартылай өмірі есептеледі, ол да тән және идентификатор болып табылады. Бұл керамикалық элементтік талдауда танымал әдіс, өйткені ол үлгіні жоймайды. Ол үлгіні үдеткіш сияқты үлкен құрылымдарға жіберуді қажет етеді, көптеген зертханаларда жоқ. Үшінші әдіс – Х-сәулелі флуоресценция, флуоресценцияның бір түрі, ол атомдарды қатты күйдегі ыдыратусыз қатты денелердің элементтік құрамын талдайды. Ол әдетте керамика, металл заттар, суреттер және т.б. сияқты өнер және археологияның қатты денелерінде қолданылады. Бұл типте үлгіге Х-сәулелер немесе гамма сәулелерімен бомбалау жүргізіледі. Электрондар қатты матрицаны бұзбайтын жерде энергияланады. Ішкі орбиталардан сыртқы орбиталарға және кері қайтып келгенде, олар индукцияланған энергияны элементке тән толқын ұзындығындағы Х-сәулелер түрінде береді. Бұл сәулелер дифракцияланады және оқылады. 1960 жылы британ мектебінің директоры Синклер Худ, кейбір керамика минойлық немесе микендік екенін анықтауға тырысып, Оксфорд университетінің Археология және өнер тарихы зертханасына, олардың активациялық талдауды қолданып жүргеніне хабарласты. Зертхананың директоры мен оның орынбасары бұл мәселенің маңыздылығын соншалықты жоғары бағалады, олар Грецияға үкіметтен 20 Тебан ыдысынан үлгі алуға және тәжірибе жасауға рұқсат алу үшін дереу ұшып келді. Ыдыстар талданды, бірақ талдау нақты жауаптар бермеді. Оксфорд пен британ мектебі ыдыстарды талдау бойынша бірлесіп жұмыс істеуді жалғастырды, содан кейін 1960 жылдардың соңында Оксфорд зертханасының М.Дж. Эйткен британ мектебіне өз зертханасын құруды ұсынды. Ұсыныс британ мектебі Грекияның Мәдениет министрлігінен, Археологиялық қызметтің Бас инспекторы Спиридон Маринотостың көмегімен рұқсат алғанша құпия сақталды. Рұқсат алынғаннан кейін, британ мектебінің басқару комитеті Британ академиясынан қаржыландыру іздеді. Олар оны құрылғаннан және жабдықталғаннан кейін шығындарды өтеуге келісті. Оксфорд зертханасы бастапқы жабдықтар мен оқытуды ұсынды. Зертхананы іске қосу үшін қажетті қаржыландырудағы олқылық қалды. Фичтер, Кноссостағы стратиграфиялық мұражайды салуға көмектескендер, көмектесті. Зертхана 1974 жылы жұмыс істеуге кірісті. 1974 жылдан бері зертхана үздіксіз…

Археологиялық далалық жұмыстар

Өзінің ұзақ тарихы бойында BSA көптеген археологиялық жобаларға қатысты, оның ішінде Лакония, Боэтия, Метана (Арголид), Итака (Иония аралдары), Кея, Мелос, Китера (Кикладтар), Хиос (Солтүстік Эгей) және Крит (Айофаранго зерттеуі, Аиос Василий зерттеуі, Кноссос зерттеуі, Прайсос зерттеуі) аралдарындағы ізденістер, сондай-ақ Nea Никомедия, Ситагрой, Сервия және Ассирос (Грекия Македониясы), Лефканди (Эвбоя), Эмборио және Като Фана (Хиос), Перахора (Коринтия), Микена (Арголид), Спарта (Лакония), Филакопи (Мелос), Керос (Кикладтар), ал Критте Кноссос, Карфи, Прайсос, Дебла, Трапеза үңгірі, Аципадес Коракиас, Психро, Миртос, Петсофас және Палекастро қазбалары жүргізілді.

BSA-дағы әйелдер

Евгения Селлерс Стронг 1890 жылы, құрылғаннан кейін төрт жыл өткен соң, BSA-ға қабылданған алғашқы әйел студент болды. Агнес Конуэй 1913-1914 оқу жылында директор Алан Уэйс басшылығымен Афинадағы Британ мектебіне, Ньюнхэм колледжінде бірге оқыған досы Эвелин Радфордпен бірге қабылданды. Олар оқу жылында Балқанға жасаған саяхаты 1917 жылы «Балқан арқылы саяхат: камерамен классикалық жерлерде» деген атпен жарияланды. Агнес Конуэй 1932 жылы архитектор-археолог Джордж Хорсфилдке үйленді. BSA-ның барлығы 24 директорының ішінде үш әйел болды. Ребекка Свитман 2022 жылдың қыркүйегінде осы лауазымға тағайындалды.