Соңғы Инка Императоры Атауальпа

Кіріспе

Соңғы инка императоры (1532–1533 жылдары) инка императоры

Атауальпа (,/æ//t//ə/'/w//ɑː//l//p//ə/), сондай-ақ Атавалпа (кечуа), Атабалика, Атауальпа, Атабалипа (1502 – 1533 жылғы шілде), Испан жаулап алуы кезінде тұтқындалып, өлім жазасына кесілгенге дейін соңғы тиімді инка императоры болды. Атауальпа император Уайна Капақтың ұлы еді, ол шамамен 1525 жылы мұрагері Нинан Куйочимен бірге шешек індетінен қайтыс болды. Атауальпа бастапқыда жаңа император ретінде өзінің жартылай бауыры Хуаскарды қабылдады, ол өз кезегінде оны империяның солтүстігіндегі Китоның губернаторы етіп тағайындады. Олардың арасындағы шаттандырылмаған бейбітшілік келесі бірнеше жылда нашарлады. 1529 жылдан 1532 жылға дейін олар инка азамат соғысында мұрагерлік үшін күресті, онда Атауальпаның әскерлері Хуаскарды жеңіп, тұтқынға алды. Атауальпаның жеңісімен бірге Франсиско Писарро бастаған испан конкистадорлары аймаққа келді. Қараша айында олар Кахамаркада шабуыл жасап Атауальпаны тұтқынға алды. Тұтқында Атауальпа босату туралы уәде алған үшін құн төледі және Хуаскардың өлімін ұйымдастырды. Құн төленгеннен кейін испандықтар Атауальпаны опасыздық, испан тәжіне қарсы қастандық жасау және Хуаскарды өлтіруде айыптады. Олар оны сотқа тартып, өртеу жазасына кесті. Алайда 1533 жылғы шілдеде крещениеден өткеннен кейін, оны дарға асты. Император титулын испан вассалдары немесе көтерілісшілердің басшылары ретінде жалғастырған мұрагерлер болды, бірақ ешқайсысы сонымен салыстырылатын билікке ие бола алмады.

Балалық шағы мен жастық шағы

Атауальпа балалық шағын Кускода әкесімен өткізді. Жасөспірім шағының басында ол ересекке өтуді белгілейтін Уарачикуй рәсімінен өтті. Атауальпа он үш жасқа келгенде, сол аймақтың екі халқы – Каранкис және Кайамби империяның солтүстігінде көтеріліс ұйымдастырды. Нинан Куючи әкесі мен ағасымен бірге инка армиясының басында солтүстік провинцияларға (Кито аймағына) қарай жорық жасады. Кускода Хуаскарды қоса алғанда, төрт губернатор қалды. Атауальпа әкесімен бірге он жылдан астам Китода болып, көтерілістерді басуға және жаңа жерлерді жаулап алуға көмектесті. Оған Халкучимак және Квиквиз сияқты тәжірибелі инка қолбасшылары көмектесті. Осы кезеңде ол мемлекеттік істерді үйреніп, соғыстағы батылдығы үшін құрметке ие болды. Тарихшылар Атауальпаны "шапшаң ойлы және зор билікке ие" адам ретінде сипаттады.

Жаулап алу алдындағы кезең

Инка империясы тарихында әрбір Сапа Инка империя аумағын кеңейту үшін жұмыс істеді. Пачакути, 9-шы Сапа Инка билік құрған кезде, ол империяны Перудің солтүстігіне дейін кеңейтті. Осы кезде Пачакути өзінің ұлы Тупак Инка Юпанкиді қазіргі Эквадор аумағын басып алуға жіберді. Инканың кеңеюі туралы жаңалық Эквадордың түрлі тайпалары мен ұлттарына жетті. Инкаға қарсы қорғаныс үшін Анд басшылықтары бір-бірімен одақтар құрды. Шамамен 1460 жылы Тупак Инка Юпанки, әкесі жіберген 200 мың жауынгерден тұратын әскерімен бірнеше айдың ішінде Оңтүстік Эквадор мен Солтүстік Перудегі Палта тайпасын оңай басып алды. Дегенмен, Инка әскері қорғаныстағы Канари тайпасының күшті қарсылығына тап болды, бұл Инкаларды настолько әсер етті, олар жеңілгеннен кейін Канари тайпасы Инка әскеріне қосылды. Солтүстік Эквадорда Инка әскері Китус пен Канари одағынан күшті қарсылыққа ұшырады. Атунтаки шайқасында оларды жеңгеннен кейін Тупак Юпанки қазіргі Кито қаласына қоныс аударушыларды жіберіп, Инка ақсүйектерінен шыққан Чалко Майтаны губернатор етіп қалдырды. Шамамен 1520 жылы Киту, Карас және Пуруха тайпалары Инка Хуайна Капаққа қарсы көтерілді. Ол өзі жетекшілік етіп, Лагуна де Яхуаркоча шайқасында қырғын жасады, көл қанға боялды. Хуан де Веласконың сөзіне сәйкес, солтүстік тайпалардың одағы құлап, Хуайна Капак Ширис патшасы Пачка Дучицелаға үйленгенде және оны монарх ретінде мойындағанда толық аяқталды. Бұл неке Инка билігін сақтаған одақтың негізі болды. 1527 жылы Хуайна Капак қайтыс болғаннан кейін, Атауальпа ағасы Хуаскар тарапынан Кито губернаторы болып тағайындалды.

Инкалар азаматтық соғысы

Хуаскар Атауальпаны өзінің билігіне ең үлкен қауіп деп санады, бірақ қайтыс болған әкесінің тілегін құрметтеу үшін оны тақтан түсірмеді. Содан кейін бес жылдық тартыссыз кезең орнады. Хуаскар осы уақытты пайдаланып, империяның солтүстігіндегі кең аумақтарды бақылаған және әкесінің жорықтары кезінде Атауальпамен соғысқан қуатты этникалық топ – канярилердің қолдауын алды. 1529 жылға қарай екі бауырдың арақатынасы нашарлады. Хроник Педро Писарроның айтуынша, Хуаскар солтүстікке әскер жіберді, олар Тумебамбада Атауальпаға шабуыл жасап, оны жеңді. Атауальпа тұтқындалып, шаскилер үшін салынған жол бойындағы баспаналардың біріне ("тамбо") қамалды, бірақ қашып кетті. Тұтқында болғанда оның бір құлағы кесілді. Содан бері ол жарақатын жасыру үшін иығына бекітілетін бас киім киді. Бірақ хроник Мигель Кабельо де Бальбоа бұл тұтқындау оқиғасының ықтимал еместігін айтты, өйткені егер Атауальпа Хуаскардың әскеріне түскен болса, олар оны дереу өлімге кесер еді. Атауальпа Китоға оралып, үлкен әскер жинады. Ол Тумебамбадағы канярилерге шабуыл жасап, олардың қорғанысын бұзды және қала мен айналасындағы жерлерді қиратты. Ол Тумбеске келді, онда Пунья аралына салдармен шабуыл жасауды жоспарлады. Теңіз операциясы кезінде Атауальпа аяғына жарақат алды және құрлыққа қайтты. Оның шегінуін пайдаланып, Пунья тұрғындары ("пунаненос") Тумбеске шабуыл жасады. Олар қаланы қиратты, оны 1532 жылдың басында испандықтар сипаттағандай қираған күйінде қалдырды. Кускодан Хуаскар әскері генерал Атоктың әскеріне шабуыл жасап, Чилопампа шайқасында Атауальпаны жеңді. Атауальпа әскерінің генералдары тез әрекет етті; олар шашыраған әскерлерін жинап, қарсы шабуыл жасап, Муллиамбатода Атокты күшпен жеңді. Олар Атокты тұтқынға алып, содан кейін азаптап өлтірді. Атауальпа әскері Квискиз бен Халкучимактың стратегиялық қабілеттерінің арқасында жеңіске жете берді. Атауальпа Кускоға баяу жылжуды бастады. Маркауамачукода орналасқанда, ол Хаука (құдай) Катекильдің оракулымен кеңесу үшін елші жіберді, ол Атауальпаның жорығының жаман аяқталуын болжады. Пайғамбарлықтан ашуланған Атауальпа қасиетті орынға барды, дін қызметкерін өлтіріп, ғибадатхананы қиратуға бұйрық берді. Осы кезеңде ол Писарро мен оның экспедициясы империяға келгенін білді. Атауальпаның бас генералдары Квискиз, Халкучимак және Руминьяуи болды. 1532 жылдың сәуір айында Квискиз және оның серіктері Атауальпа әскерін Муллихамбато, Чимборасо және Кипайпан шайқастарында жеңіске жеткізді. Кипайпан шайқасы – соғысып жатқан бауырластар арасындағы соңғы шайқас. Квискиз бен Халкучимак Хуаскардың әскерін жеңіп, оны тұтқынға алып, отбасын өлтіріп, астана Кусконы басып алды. Атауальпа Анд тауларындағы Кахамарка қаласында қалды, онда ол Писарро бастаған испандықтармен кездесті.

Huáscar saw Atahualpa as the greatest threat to his power, but did not dethrone him to respect the wishes of his late father. A tense five year peace ensued, Huáscar took advantage of that time to get the support of the Cañari, a powerful ethnic group that dominated extensive territories of the north of the empire and maintained grudges against Atahualpa, who had fought them during his father's campaigns. By 1529 the relationship between both brothers had quite deteriorated. According to the chronicler Pedro Pizarro, Huáscar sent an army to the North, which ambushed Atahualpa in Tumebamba and defeated him. Atahualpa was captured and imprisoned in a "tambo" (roadside shelters built for the Chasqui) but succeeded in escaping. During his time in captivity he was cut and lost an ear. From then on he wore a headpiece that fastened under his chin to hide the injury. But the chronicler Miguel Cabello de Balboa said that this story of capture was improbable because if Atahualpa had been captured by Huáscar's forces they would have executed him immediately. Atahualpa returned to Quito and amassed a great army. He attacked the Cañari of Tumebamba, defeating its defenses and levelling the city and the surrounding lands. He arrived in Tumbes, from which he planned an assault by rafts on the island Puná. During the naval operation, Atahualpa sustained a leg injury and returned to land. Taking advantage of his retreat, the "punaneños" (inhabitants of Puña) attacked Tumbes. They destroyed the city, leaving it in the ruined state recorded by the Spaniards in early 1532. From Cuzco the Huascarites attacked the armies of general Atoc and defeated Atahualpa in the battle of Chillopampa. The Atahualapite generals responded quickly; they gathered together their scattered troops, counter attacked and forcefully defeated Atoc in Mulliambato. They captured Atoc and later tortured and killed him. The Atahualapite forces continued to be victorious, as a result of the strategic abilities of Quizquiz and Chalcuchímac. Atahualpa began a slow advance on Cuzco. While based in Marcahuamachuco, he sent an emissary to consult the oracle of the Huaca (god) Catequil, who prophesied that Atahualpa's advance would end poorly. Furious at the prophecy, Atahualpa went to the sanctuary, killed the priest and ordered the temple to be destroyed. During this period, he first learned that Pizarro and his expedition had arrived in the empire. Atahualpa's leading generals were Quizquiz, Chalcuchímac and Rumiñawi. In April 1532, Quizquiz and his companions led the armies of Atahualpa to victory in the battles of Mullihambato, Chimborazo and Quipaipán. The Battle of Quipaipán was the final one between the warring brothers. Quizquiz and Chalcuchimac defeated Huáscar's army, captured him, killed his family and seized the capital, Cuzco. Atahualpa had remained behind in the Andean city of Cajamarca, where he encountered the Spanish, led by Pizarro.

Испандық жаулап алу

1531 жылдың қаңтар айында Франсиско Писарро бастаған испандық экспедиция Инка империясын бағындыру миссиясымен Пунья аралына қонды. Писарро 169 адам мен 69 жылқыны әкелді. Испандықтар оңтүстіске қарай жол тартты және Тумбесті басып алды. Олар Хуаскар мен Атауальпаның бір-біріне қарсы соғыс жүргізіп жатқанын естіді. Бір жарым жылдан кейін, 1532 жылдың қыркүйегінде, Испаниядан күш қосылғаннан кейін Писарро Сан-Мигель-де-Пиура қаласын құрды, содан кейін 106 жаяу әскер мен 62 атты әскермен Инка империясының ортасына қарай аттанды. Кахамаркадағы Атауальпа 80 мың сарбаздық әскерімен осы бейтаныс топтың империяға қарай жылжуын естіп, оларды тексеру үшін Инка ақсүйектерін жіберді. Ол испандықтардың қару-жарағы мен жылқыларын бағалап, екі күн испан лагерінде болды. Атауальпа 168 испандықтың өзіне және 80 мың әскеріне қауіп төндірмейтінін түсінді, сондықтан оларды қолға түсіруді үміттене отырып, Кахамаркаға барып, онымен кездесуге шақырды. Осылайша Писарро мен оның жасағы қиын жерлерді қарсылықсыз басып өтті. Олар 1532 жылдың 15 қарашасында Кахамаркаға келді. Атауальпа әскерімен Кахамарканың сыртындағы төбеде орналасты. Ол Конож ыстық суларына жақын ғимаратта тұрды, ал әскерлері оның төңірегіне шатырлар тікті. Писарро Кахамаркаға келгенде, қала көбінесе бос болды, тек бірнеше жүз аклла қыздары болды. Испандықтар басты алаңдағы ұзын ғимараттарда орналасты, ал Писарро Инкаға Эрнандо де Сото бастаған елшілік жіберді. Топ 15 атты және аудармашыдан тұрды; жақын арада де Сото Инка шабуыл жасаса, 20 атты қосымша күш ретінде жіберді. Бұл топтарға Франсиско Писарроның інісі Эрнандо Писарро басшылық етті. Испандықтар Атауальпаны Кахамаркаға шақырып, Пизарромен кездесуге шақырды, ол келесі күні онымен кездесуге келісті. Осы уақытта Писарро Инканы тұзаққа түсіру үшін дайындық жасады: испандық атты және жаяу әскері алаңның айналасындағы үш ұзын ғимаратты басып алғанда, бірнеше мушкеттер мен төрт артиллериялық құрал алаңның ортасындағы тас құрылыста орналастырылды. Жоспар Атауальпаны испандықтардың билігіне бағынуға көндіру болды, егер бұл сәтсіз болса, екі нұсқа қарастырылды: сәттілікке қол жеткізілсе, күтпеген шабуыл жасау немесе Инка күштерінің күші тым зор болса, достық қарым-қатынасты сақтау. Келесі күні Атауальпа өз лагерінен түскі уақытта шықты, алдынан салтанатты киім киген көптеген адамдар шықты; шеру баяу жылжуда, Писарро інісі Эрнандоны Инканы түн түспей Кахамаркаға кіруге шақыруға жіберді. Атауальпа кешке қалаға сегіз мырзаның арқасында кірді. Оның қасында тағы төрт мырза мен 5000-6000 адам болды, олардың киімдерінің астында кішкентай шайқас балғалары, сылқылар мен тасқа толы қалталары бар еді. "Ол жолға шыққанға дейін ыстық суларда ішкенінен және жолдағы көптеген аялдамаларда ішкенінен қатты мас болған. Олардың әрқайсысында ол жақсы ішкен еді. Тіпті төсегінде де су сұраған". Инка алаңда испандықтарды таппады, өйткені олардың барлығы ғимараттардың ішінде болды. Тек доминикандық монах Винсенте де Вальверде ғана аудармашымен бірге шықты. Вальверде айтқандары әртүрлі болғанымен, көпшілігі оның Инканы Пизарромен сөйлесуге және тамақтануға шақырғанына келіседі. Атауальпа испандықтардың өздері келгеннен бері алып кеткен барлық заттарын қайтаруды талап етті. Куәгерлердің айтуынша, Вальверде католик діні туралы сөйлеген, бірақ requerimiento сөзін айтпаған, бұл тыңдаушыдан Испания корольдігінің билігіне мойынсұнуды және христиандық сенімді қабылдауды талап ететін мәлімдеме. Атауальпаның өтініші бойынша Вальверде оған өзінің бревиарын берді, бірақ қысқаша тексергеннен кейін Инка оны жерге лақтырып жіберді; Вальверде испандарды шабуылға шақырып, Писарроға қарай асықты. Сол сәтте Писарро сигнал берді; испандық жаяу әскер мен атты әскер жасырынған жерлерінен шығып, күтпеген Инка сарбаздарына шабуыл жасап, көптерін өлтірді, ал қалғандары үрейленді. Писарро Атауальпаға қарсы шабуылға бастады, бірақ оны алып жүргендердің бәрін өлтіріп, оның төсегін аударғаннан кейін ғана ұстады. Бірде-бір испандық сарбаз қаза таппады.

In January 1531, a Spanish expedition led by Francisco Pizarro, on a mission to conquer the Inca Empire, landed on Puná Island. Pizarro brought with him 169 men and 69 horses. The Spaniards headed south and occupied Tumbes, where they heard about the civil war that Huáscar and Atahualpa were waging against each other. About a year and a half later, in September 1532, after reinforcements had arrived from Spain, Pizarro founded the city of San Miguel de Piura and then marched towards the heart of the Inca Empire with a force of 106 foot soldiers and 62 horsemen. Atahualpa, in Cajamarca with his army of 80,000 troops, heard that this party of strangers was advancing into the empire and sent an Inca noble to investigate. The noble stayed for two days in the Spanish camp, making an assessment of the Spaniards' weapons and horses. Atahualpa decided that the 168 Spaniards were not a threat to him and his 80,000 troops, so he sent word inviting them to visit Cajamarca and meet him, expecting to capture them. Pizarro and his men thus advanced unopposed through some very difficult terrain. They arrived at Cajamarca on 15 November 1532. Atahualpa and his army had camped on a hill just outside Cajamarca. He was staying in a building close to the Konoj hot springs, while his soldiers were in tents set up around him. When Pizarro arrived in Cajamarca, the town was mostly empty except for a few hundred acllas. The Spaniards were billeted in certain long buildings on the main square and Pizarro sent an embassy to the Inca, led by Hernando de Soto. The group consisted of 15 horsemen and an interpreter; shortly thereafter de Soto sent 20 more horsemen as reinforcements in case of an Inca attack. These were led by Francisco Pizarro's brother, Hernando Pizarro. The Spaniards invited Atahualpa to visit Cajamarca to meet Pizarro, which he resolved to do the following day. Meanwhile, Pizarro was preparing an ambush to trap the Inca: while the Spanish cavalry and infantry were occupying three long buildings around the square, some musketeers and four pieces of artillery were located in a stone structure in the middle of the square. The plan was to persuade Atahualpa to submit to the authority of the Spaniards and, if this failed, there were two options: a surprise attack, if success seemed possible or to keep up a friendly stance if the Inca forces appeared too powerful. The following day, Atahualpa left his camp at midday, preceded by a large number of men in ceremonial attire; as the procession advanced slowly, Pizarro sent his brother Hernando to invite the Inca to enter Cajamarca before nightfall. Atahualpa entered the town late in the afternoon in a litter carried by eighty lords; with him were four other lords in litters and hammocks and 5,000–6,000 men carrying small battle axes, slings and pouches of stones underneath their clothes. "He was very drunk from what he had imbibed in the (thermal) baths before leaving as well as what he had taken during the many stops on the road. In each of them he had drunk well. And even there on his litter he requested drink." The Inca found no Spaniards in the plaza, as they were all inside the buildings. The only man to emerge was the Dominican friar Vincente de Valverde with an interpreter. Although there are different accounts as to what Valverde said, most agree that he invited the Inca to come inside to talk and dine with Pizarro. Atahualpa instead demanded the return of every thing the Spaniards had taken since they landed. According to eyewitness accounts, Valverde spoke about the Catholic religion but did not deliver the requerimiento, a speech requiring the listener to submit to the authority of the Spanish Crown and accept the Christian faith. At Atahualpa's request, Valverde gave him his breviary but, after a brief examination, the Inca threw it to the ground; Valverde hurried back toward Pizarro, calling on the Spaniards to attack. At that moment, Pizarro gave the signal; the Spanish infantry and cavalry came out of their hiding places and charged the unsuspecting Inca retinue, killing a great number while the rest fled in panic. Pizarro led the charge on Atahualpa, but captured him only after killing all those carrying him and turning over his litter. Not a single Spanish soldier was killed.

Тұтқындық және өлім жазасы

17 қарашада испандықтар инка әскерінің лагерін тонады, онда олар алтын, күміс және зөулім тастардың көптеген қазыналарын тапты. Атауальпа олардың қымбат металдарға деген құштарлығын байқап, екі ай ішінде 7 метрлік, 5 метрлік ені және 2 метрлік биіктігі бар үлкен бөлмені бір рет алтынмен, екі рет күміспен толтыруды ұсынды. Көптеген адамдар Атауальпаның осы сыйлықты бостандығын қайтару үшін бергенін айтады, бірақ Хеминг оның өмірін сақтап қалу үшін жасағанын мәлімдейді. Ертедегі жылнамашылардың ешқайсысы испандықтардың металдарды тапсырғаннан кейін Атауальпаны босатуға міндеттенгендері туралы ештеңе жазбаған. Бірнеше ай бойы генерал Руминьяуиден күтілген шабуылдан қорқып, азаматтық саны аз испандықтар Атауальпаны үлкен жауапкершілік деп санап, оны өлімге кесуге шешім қабылдады. Писарро жасалма сот отырысын ұйымдастырып, Атауальпаны испандықтарға қарсы бүлік шығару, сенімсіздікке ұшырау және інісі Хуаскарды өлтіруде айыптады. Атауальпаға өртпен жазалау жазасы берілді. Ол қатты қорқып кетті, себебі инкалар дене өртенсе, жанның кейінгі өмірге бара алмайтынына сенетін. Бұрын Атауальпаға өзінің кітабын (breviary) ұсынған монах Винсенте де Вальверде араласып, егер ол католицизмге өтуге келіссе, монах Писарроны жазаны жеңілдетуге көндіре алатынын айтты. Атауальпа католик дініне шомылдыруға келісті. Оған Франсиско Писарроның құрметіне Франсиско Атауальпа деген есім берілді. Өлімі күні таңында испандық тұтқындар Атауальпадан оның туған жері туралы сұрады. Атауальпа инкалар Кито патшалығы деп атаған жерде, Каранкиде (қазір Ибаррадан оңтүстік-шығысқа қарай 2 км қашықтықта орналасқан) туғанын мәлімдеді. Көптеген жылнамашылар осымен келіседі, бірақ басқа да әңгімелер басқа туған жерлерді көрсетеді. Оның тілегіне сәйкес, ол 1533 жылдың 26 шілдесінде гарротемен (strangling with a garrote) өлімге кесілді. Оның киімдері мен терісінің бір бөлігі өртеліп, қалдықтары христиандық дәстүр бойынша жерленді. Атауальпаның орнын ағасы Тупак Уалпа, кейін тағы бір ағасы Манко Инка басты.

On 17 November the Spaniards sacked the Inca army camp, in which they found great treasures of gold, silver and emeralds. Noticing their lust for precious metals, Atahualpa offered to fill a large room about 22 feet (7 m) long and 17 feet (5 m) wide up to a height of 8 feet (2 m) once with gold and twice with silver within two months. It is commonly believed that Atahualpa offered this ransom to regain his freedom, but Hemming says that he did so to save his life. None of the early chroniclers mention any commitment by the Spaniards to free Atahualpa once the metals were delivered. After several months in fear of an imminent attack from general Rumiñawi, the outnumbered Spanish considered Atahualpa to be too much of a liability and decided to execute him. Pizarro staged a mock trial and found Atahualpa guilty of revolting against the Spanish, practicing idolatry and murdering Huáscar, his brother. Atahualpa was sentenced to death by burning at the stake. He was horrified, since the Inca believed that the soul would not be able to go on to the afterlife if the body were burned. Friar Vincente de Valverde, who had earlier offered his breviary to Atahualpa, intervened, telling Atahualpa that, if he agreed to convert to Catholicism, the friar could convince Pizarro to commute the sentence. Atahualpa agreed to be baptized into the Catholic faith. He was given the name Francisco Atahualpa in honor of Francisco Pizarro. On the morning of his death, Atahualpa was interrogated by his Spanish captors about his birthplace. Atahualpa declared that his birthplace was in what the Incas called the Kingdom of Quito, in a place called Caranqui (today located 2 km southeast of Ibarra, Ecuador). Most chroniclers agree, though other stories suggest various other birthplaces. In accordance with his request, he was executed by strangling with a garrote on 26 July 1533. His clothes and some of his skin were burned and his remains were given a Christian burial. Atahualpa was succeeded by his brother Túpac Huallpa and, later, by another brother, Manco Inca.

Мұра

Писарро қайтыс болғаннан кейін, Атауалпаның сүйікті қарындасы Инес Юпанки, ағасы оны Писарроға үйлендірген болатын, Ампуэро есімді испандық салт аттыға үйленді және Испанияға кетті. Олар Писарродан туған қызын алып кетіп, кейіннен императорлық жарлықпен оның заңды ұрпағы деп жария етті. Франсиска Писарро Юпанки 1537 жылдың 10 қазанында Испанияда әкесі Эрнандо Писарроға үйленді. Эрнандоның өлімінен кейін Писарро әулеті сақталды, бірақ еркек желісі тоқтап қалды. Инес Юпанкинің тікелей ұрпақтарының арасында инка патшалығының тамырлары бар кем дегенде үш адам 19-шы және 20-шы ғасырларда Латын Америкасы елдерін басқарды: Доминикан Республикасының президенті Хосе Дезидерио Вальверде, Боливия президенттері Педро Хосе Доминго де Гера және Хосе Гутьеррес Гера. Писарроның үшінші ұлы, Атауалпаның туысы Анжелина деп аталған әйелден туған, бірақ заңды деп танылмаған, Испанияға келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды. 1580 жылы қайтыс болған Каталина Капа Юпанки Антонио Коласоның ұлы Антонио Рамосқа, португалдық дворянға үйленді. Олардың қызы Франсиска де Лима, ол да португал дворяны болған Альваро де Абреу де Лимаға үйленді. Кито қаласындағы ең ірі футбол стадионы Атауалпаның құрметіне "Estadio Atahualpa" деп аталды. Мадридтегі Корольдік сарайдың фасадында Испанияны құраған ежелгі мемлекеттердің патшаларының мүсіндерімен қатар, инка императоры Атауалпа мен ацтек императоры Моктесума II-нің мүсіндері де орналасқан.

Инкарри

Атауальпаның өлімі және болашақта қайта тірілуі туралы миф жергілікті халықтар арасында кеңінен тарады, осы әңгіменің нұсқалары Чилидің оңтүстігіндегі Уиличе тайпаларының арасында да жазылған. Том Диллехай Араукания мапучелері арасында жазған сирек нұсқасында Атауальпаның Педро де Вальдивияны өлтіргені туралы айтады. Ол оның Эквадорда сақтау үшін жерленгенін мәлімдейді. Бұл жер Малки Мачай деп аталады, кечуа тілінде "мумия" деген мағынаны білдіреді, және осы жерде тас қабырғалар мен трапеция пішіндес жер асты су каналдары табылды. Эступинанның сенімін растау үшін толыққанды археологиялық зерттеулер қажет.

Танымал мәдениетте

Атауальпаның алтын қазынасын іздеу Бигглс кітабының екінші бөлімі "Кондордың саяхаты" кітабының негізін құрайды. Атауальпа Инканың Писарромен қақтығысын Питер Шаффер өзінің "Күннің патшалық аңшылығы" пьесасында бейнеледі, оны алғаш рет 1964 жылы Чичестер фестивалінде Ұлттық театр сахналады, содан кейін Лондондағы Олд Вик театрында. Атауальпа рөлін Роберт Стивенс және Дэвид Каррадин орындады, ол 1965 жылы Бродвей қойылымында "Театр әлемі" сыйлығын алды. Кристофер Пламмер 1969 жылы пьесаның кино нұсқасында Атауальпа рөлінде түсті. Tyrannosaurus Rex тобының тұңғыш альбомының соңғы әні, "Менің халқым әділ болды және шаштарында аспан болды, бірақ енді олар маңдайларында жұлдыздарды тағуға қуанышты", – "Мұңайған Атауальпа (Менің Инка махаббатым)" деп аталды. Атауальпа 2019 жылы Лоран Бинедің "Цивилизациялар" тарихи романында маңызды рөл атқарады, Атлант мұхитынан өтіп, Еуропаның көп бөлігін жаулап алады.