Кіріспе

Прототілдің сөйленген аймағы Тарихи лингвистикада прототілдің отаны немесе Urheimat (немісше ur – "алғашқы", Heimat – "мекен") – бұл оның түрлі ұрпақ тілдерге бөлінуі алдында сөйленген аймақ. Прототіл – генетикалық тұрғыдан байланысты тілдер тобының қайта құрылған немесе тарихи жағынан куәландырылған ата-тілі. Тілдер отбасының жасына байланысты оның отаны дерлік нақты болуы мүмкін (тарихи немесе жақын тарихи көші-қондар жағдайында) немесе өте белгісіз болуы мүмкін (ежелгі тарихтың терең кезеңдерінде). Ішкі лингвистикалық деректерден өзге, тарихқа дейінгі отанының қайта құрылуы археология және археогенетика сияқты түрлі ғылымдарды пайдаланады.

Әдістер

Тіл отбасының отанын анықтаудың бірнеше әдістері бар. Бір әдіс прототілде қалпына келтірілетін сөздікке негізделген. Бұл сөздік – әсіресе флора мен фауна терминдері – прототілдің географиялық және экологиялық ортасы туралы ақпарат бере алады. Прототілдің уақыт тереңдігін бағалау, климаттың және флора мен фаунаның таралған аймақтарының тарихи алдындағы өзгерістерін ескеру үшін қажет. Тағы бір әдіс тілдік көші-қон теориясына (алғаш Эдвард Сапир ұсынған) негізделген, ол тіл отбасының соңғы отаны ең жоғары тілдік әртүрлілікке ие аймақта болуы мүмкін деп мәлімдейді. Бұл тіл отбасының ішкі жіктелуі туралы қалыптасқан көзқарасқа сүйенеді. Тілдік отанды анықтауға қатысты әртүрлі болжамдар, жоғары деңгейдегі жіктелуге байланысты, өте әртүрлі ұсыныстарға алып келуі мүмкін (мысалы, Исидор Дьеннің австронезия тілдерінің таралу орталығы ретінде Жаңа Гвинеяны ұсынуы). Тілдік көші-қон теориясының шектеулері бар, себебі ол тілдік әртүрліліктің үнемі, үлкен үзілістерсіз дамуын болжайды. Оның нәтижелері, мысалы, осы әртүрлілік жаңа көші-қондардың салдарынан жойылған жағдайда, бұрмалануы мүмкін.

Тілдік байланыс және креолизация

Үргеймдік ұғымы тек ағаш моделімен анықталған прототілді сөйлейтін халықтарға ғана қатысты. Бұл әрқашан осылай бола бермейді. Мысалы, тілдік отбасылар кездесетін жерлерде, тілде сөйлейтін топ пен сол тілдің үргеймдігі арасындағы қарым-қатынас "миграция процестері, тіл ауысуы және топтық сіңіру тіл білімі мамандары мен этнографтармен құжатталған" топтарда күрделенеді, ал бұл топтар өздері "ұқыпсыз және өзгергіш". Сонымен, Нило-Сахара және Афроазиялық отбасыларына жататын тілдердің батыс Эфиопиядағы жанасу аймағында Нило-Сахара тілінде сөйлейтін Ньягатом және Афроазиялық тілінде сөйлейтін Даасанахтың бір-бірімен тығыз байланысты, бірақ көршілес Афроазиялық тілдерде сөйлейтін халықтардан генетикалық тұрғыдан ерекшеленетіні байқалды. Бұл Даасанахтың, Ньягатом сияқты, бастапқыда Нило-Сахара тілінде сөйлегенін көрсетеді, ал Даасанахтың ата-бабалары 19 ғасырда Афроазиялық тілді қабылдаған. Креол тілдері – кейде туыс емес тілдердің қоспасы. Ұқсастық генетикалық тектен емес, креол тілінің қалыптасу процесінен туындайды. Мысалы, креол тілінде маңызды инфлекциялық морфологияның, бір буынды сөздердегі дыбыс биіктігінің немесе семантикалық тұрғыдан түсініксіз сөздердің жасалуының болмауы мүмкін, тіпті бұл ерекшеліктер креол тілі пайда болған тілдердің барлық ата-ана тілдерінде кездескен болса да.

Изоляттар

Кейбір тілдер тілдік изоляторлар болып табылады. Яғни, олардың нақты қабылданған тілдік отбасылық байланысы жоқ, туыстық ағашта түйіндері жоқ, демек, белгілі Urheimat-ы жоқ. Мысалы, Солтүстік Испания мен Оңтүстік-Батыс Францияның баск тілі. Дегенмен, барлық тілдердің эволюцияға ұшырайтыны ғылыми факт. Белгісіз Urheimat әлі де Proto Basque сияқты гипотезалануы мүмкін және археологиялық және тарихи деректермен қолдау таба алады. Кейде бастапқыда оқшау деп есептелген тілдің туыстары табылады. Мысалы, этрус тілі, ол толыққанды түсінілмесе де, рет тілімен және лемния тілімен байланысты деп саналады. Бір отбасы да оқшау болуы мүмкін. Папуа-Жаңа Гвинеяның австронезиялық емес жергілікті тілдері мен Австралияның жергілікті тілдерінің жағдайында, бұл тілдердің басқа отбасылармен байланысы бар екенін көрсететін ешқандай жарияланған лингвистикалық гипотеза жоқ, оны нақты дәлелдер де қолдамайды. Дегенмен, белгісіз Urheimat меңзеледі. Бүкіл үнді-еуропалық тілдік отбасының өзі – тілдік изолятор: одан арғы байланыстар белгісіз. Бұл ақпараттың жетіспеуі кейбір кәсіби тіл білімі мамандарын қосымша гипотетикалық түйіндерді (ностратикалық) және сөйлеушілердің қосымша отандарын құрудан алғыбасқа тиіс емес.