Кіріспе

Кәсіпорынның жеткізушілерге берешегі – компанияның балансында міндеттеме ретінде көрсетілген жеткізушілерге төленбеген сома. Бұл ресми заңдық құжаттармен жасалған борыштардан, яғни төлемге жататын міндеттемелерден өзгеше. Шоттарды төлеу бөлімінің басты міндеті – компания мен оның жеткізушілері арасындағы мәмілелерді өңдеу және тексеру, сондай-ақ жеткізушілерден келген барлық төленбеген шот-фактуралардың бекітіліп, өңделіп, төленуін қамтамасыз ету. Шоттарды төлеу процесі ұйым ішіндегі тауар мен қызметтерге қажеттіліктерді жинаудан және жеткізушілерден баға ұсыныстарын алудан басталады. Келісімге келгеннен кейін, сатып алу тапсырыстары дайындалып жіберіледі. Келіп түскен тауарлар тексеріледі және алынған шот-фактуралар мақұлдауға жіберіледі. Шот-фактураны өңдеуге шот-фактурадан маңызды деректерді тіркеу және оларды компанияның қаржылық немесе бухгалтерлік жүйесіне енгізу кіреді. Бұл аяқталғаннан кейін, шот-фактуралар төлену үшін компанияның тиісті бизнес-процестерінен өтуі керек.

Шолу

Есепке алу бөлімдері әдетте ұйымның қаржы функциясының құрамында болады. Төленетін шот-фактуралар төлем үшін шот-фактура расталған кезде Есепке алу кіші кітабында тіркеледі. Расталған шот-фактура дегеніміз, шот-фактура төлемге мақұлданған және төленбеген немесе ашық міндеттеме ретінде Бас кітапта немесе Есепке алу қосалқы кітабында тіркелген дегенді білдіреді, себебі ол төленбеген. Төлемдер көбінесе Саудалық төлемдер, инвентаризацияға тіркелетін материалдық тауарларды сатып алуға байланысты төлемдер және Шығыс төлемдер, шығыстарға есептелетін тауарлар мен қызметтерді сатып алуға байланысты төлемдер болып жіктеледі. Шығыстарға мысалдар: жарнама, саяхат, ойын-сауық, кеңсе жабдықтары және коммуналдық төлемдер. Есепке алу – бұл жеткізушілердің клиенттеріне өнім немесе қызмет алғаннан кейін оны төлеуге мүмкіндік беру арқылы ұсынатын несие түрі. Жеткізушілер шот-фактура үшін әртүрлі төлем шарттарын ұсынады. Төлем шарттарында белгілі бір мерзім ішінде шот-фактураны төлеген жағдайда ақшалай жеңілдік ұсыну қарастырылуы мүмкін. Мысалы, «2%, 30 күн» деген шарттар төлемді 30 күн ішінде жасаса, төлеуші шот-фактура сомасынан 2% шегереді дегенді білдіреді. Егер төлем 31-ші күні жасалса, толық сома төленеді. Кәсіпорында Есепке алу файлында көбінесе қызметтердің кең ауқымы болады, ал бухгалтерлер немесе есепшілер әдетте осы міндеттемелік шотқа ақша ағынын қадағалау үшін бухгалтерлік бағдарлама қолданады, шот-фактураларды алғанда одан ақша келіп түседі, төлем жасағанда одан ақша шығып кетеді. Ірі компаниялар көбінесе ұйымның шот-фактураларын өңдеудің қағаз және қолмен жасалатын бөліктерін автоматтандыру үшін арнайы Есепке алуды автоматтандыру шешімдерін (әдетте ePayables деп аталады) пайдаланады. Әдетте, жеткізуші өнімді жібереді, шот-фактура шығарады және кейіннен төлемді қабылдайды. Бұл ақша айналымын жүзеге асыру циклы, яғни жеткізуші шикізат үшін төлеген, бірақ соңғы тұтынушы оны төлемеген уақыт аралығы. Сатып алушы шот-фактураны алғанда, оны жеткізілім қағазымен және сатып алу тапсырысымен салыстырады, егер барлығы дұрыс болса, шот-фактура төленеді. Бұл үш жақты тексеру деп аталады. Үш жақты тексеру төлем процесін баяулатуы мүмкін, сондықтан бұл әдіс өзгертілуі мүмкін. Мысалы, үш жақты тексеру тек жоғары құнды шот-фактураларға ғана шектелуі мүмкін, немесе алынған саны сатып алу тапсырысында бекітілген соманың белгілі бір пайызында болса, тексеру автоматты түрде мақұлданды. Шот-фактураларды өңдеуді автоматтандыру бағдарламалық құралы жұмыс ағыны құрылған кезде енгізілген бизнес ережелеріне байланысты тексеру процесін әртүрлі жолдармен жүзеге асырады. Ең қарапайым жағдайда, бұл шот-фактура мен сатып алу тапсырысы арасындағы екі жақты тексеру болып табылады. 2009 жылғы есептерге сәйкес, апта сайын бір миллиардтан астам бизнес-бизнес шот-фактуралары өңделіп, олардың 97% әлі де қолмен өңделген. Жеткізуші шот-фактурасын өңдеу мен төлеудің орташа құны 5-тен 15 долларға дейін болды, 10% шот-фактуралар жеңілдік шарттарында төленуі үшін кешіктірілді, ал шамамен 2% қателерді қамтыды. Жеке үй шаруашылықтарында есепке алу – электр компаниясы, телефон компаниясы, кабельдік теледидар немесе спутниктік антенна қызметі, газетке жазылу және басқа да осындай тұрақты қызметтерден алынған шот-фактуралар болып табылады. Үй иелері әдетте ай сайын қолмен, чектермен, несие карталарымен немесе интернет-банкинг арқылы есеп жүргізеді және төлейді.

Ішкі бақылау

Әдетте, есеп айырысу қызметкерлерінің жемқорлыққа салуын болдырмау үшін түрлі тексерулер жүргізіледі. Міндеттерді бөлу – кең таралған бақылау шарасы. Чекті төлемдер көп қолданылатын елдерде, дерлік барлық компанияларда кіші қызметкер чектерді дайындап, басып шығарады, ал жоғары лауазымды қызметкер оларды тексеріп, қол қояды. Көбінесе, бухгалтерлік бағдарлама әрбір қызметкерге тек оған тағайындалған функцияларды орындауға мүмкіндік береді, сондықтан ешбір қызметкер – тіпті бас бухгалтердің өзі – жалғыз өзі төлем жасауға құқығы жоқ. Кейбір компаниялар жеткізушілердің тізіміне жаңа жеткізушілерді қосу және шот-фактураларды енгізу функцияларын да бөліп тағайындайды. Бұл қызметкердің өзін жеткізуші ретінде тіркеп, екінші бір қызметкермен сөз байласпай, өзіне чек жазуына мүмкіндік бермейді. Жеткізушілердің тізімі – компанияның жеткізушілері туралы барлық маңызды ақпарат сақталатын орын. Шот-фактураларды төлеу кезінде есеп айырысу бөлімі үшін бұл маңызды анықтама болып табылады. Сонымен қатар, көптеген компаниялар белгілі бір сомадан асатын чектерге екінші қол қоюды талап етеді. Есеп айырысу қызметкерлері жалған шот-фактураларға күдікпен қарауы керек. Егер сатып алу тапсырысы жүйесі болмаса, қорғаныстың бірінші қадамы – мақұлдаушы менеджер болады. Дегенмен, есеп айырысу бөлімінің қызметкерлері бірнеше жалпы мәселелермен танысуы керек, мысалы, "Сары беттердегі" алаяқтық, онда алаяқ операторлар жарнама орналастыруды ұсынады. "Жүретін саусақтар" логотипі ешқашан тіркелмеген, және көптеген түрлі "Сары беттер" стиліндегі анықтамалар бар, олардың көпшілігі шектеулі таралымда. Америкалық жалақы төлеу қауымдастығының 2000 жылғы қысқы нөмірінде жарияланған мақалаға сәйкес: "Жеткізушілер шот-фактураға ұқсайтын құжаттарды жіберуі мүмкін, бірақ кішкентай әріптермен "Бұл шот-фактура емес" деп жазылған. Бұл жарнамалық қызметтерге төлем болуы мүмкін. Жақында кейбір компаниялар қайтару немесе ақшаны қайтару чегін жіберіп жатыр, бірақ шындығында бұл құжатқа қол қойылып қайтарылған жағдайда белгілі бір қызметтерге тіркелу болып табылады". Есеп айырысу бөліміндегі қарапайым қате үлкен артық төлемге әкелуі мүмкін. Көбінесе кездесетін мысал – шот-фактуралардың қайталануы. Сатушы төлем статусын білу үшін қоңырау шалғанда, шот-фактура уақытша жоғалып кеткен немесе әлі де мақұлдану күйінде болуы мүмкін. Есеп айырысу бөлімінің қызметкері оны іздеп, төленбегенін анықтағаннан кейін, сатушы қайтадан шот-фактура жібереді, ал түпнұсқа шот-фактура табылғаннан кейін төленеді. Содан кейін қайта жіберілген шот келіп түсіп, қателікпен басқа шот-фактура ретінде төленіп қойылуы мүмкін.

Есептіліктерді тексеру

Аудиторлар көбінесе төленген чектерді растау үшін бекітілген шот-фактуралардың, шығыс есептерінің және басқа да қолдау құжаттарының болуына назар аударады. Жеткізушіден алынған растама немесе мәлімдеме есептің бар екенін көрсететін нақты дәлел болып табылады. Аудит кезінде осы құжаттардың кейбіреуі жоғалып кетуі немесе дұрыс емес тіркелуі мүмкін. Мұндай жағдайларда аудитор үлгінің көлемін ұлғайтуға шешім қабылдауы мүмкін. Аудиторлар есептеу мерзіміндегі (30, 60, 90 күн және т.б.) төленбеген қарыздарды жақсырақ түсіну үшін міндеттемелердің ескіру кестесін жасайды. Мұндай кестелер қаржы жылының соңындағы балансты дұрыс көрсетуге көмектеседі.

Автоматтандыру

Көптеген компаниялар есеп айырысу бөлімдерінің бизнес-процестерін оңайлату немесе автоматтандыру жұмыстарымен айналысады. Бұл процесс түзу, бірақ әсіресе компанияда көптеген шот-фактуралар болған жағдайда, қиынға соғуы мүмкін. Егер өңдеуді қажет ететін шот-фактуралар қағаз түрінде болса, бұл мәселе одан әрі ушығады. Бұл шот-фактуралардың жоғалуына, деректерді енгізу кезінде адам қатесіне және шот-фактуралардың дубликатталуына алып келуі мүмкін. Осы және басқа да проблемалар шот-фактура басына келетін шығынның жоғары болуына себеп болады. Есеп айырысу бөлімін автоматтандыру мақсаты – осы шот-фактура процесін оңайлату, адам қатесінің ықтималдығын жою және шот-фактура басына келетін шығынды төмендету. Ең көп таралған автоматтандыру шешімдеріне электрондық шот-фактура, құжаттарды сканерлеу, оптикалық таңбаларды тану, жұмыс процесі ережелерін автоматтандыру, онлайн бақылау, есеп беру мүмкіндіктері, электрондық шот-фактура пайдаланушы интерфейстері, жеткізушілер желілері, төлем қызметтері және барлық шот-фактуралар бойынша шығындарды талдау кіреді. Электрондық шот-фактура есеп айырысу бөлімі үшін өте пайдалы құрал болуы мүмкін. Электрондық шот-фактура сатушыларға интернет арқылы шот-фактураларды жіберуге және оларды автоматты түрде бағыттап, өңдеуге мүмкіндік береді. Шот-фактуралар дербес келіп түсіп, ұсынылатындықтан, олар тезірек төленеді, демек, оларды өңдеуге жұмсалатын уақыт пен ақша көлемі айтарлықтай азаяды (Financial Operations Networks, 2008). Бұл шешімдер әдетте үшінші тарап компанияны қамтиды, ол жеткізушіге электрондық шот-фактураны клиентіне дереу бағыттау, бекіту және төлеу үшін беруге мүмкіндік беретін қолданбаны ұсынады және қолдайды. Бұл қолданбалар сауда серіктестері арасындағы операциялар туралы ақпаратты сақтайтын деректер базасына байланысты (US Bank, Scott Hesse, 2010). Шот-фактуралар EDI, CSV немесе XML жүктемелері, PDF файлдары немесе онлайн шот-фактура үлгілері сияқты әртүрлі тәсілдермен жіберілуі мүмкін. Электрондық шот-фактура көптеген технологиялар мен енгізу опцияларын қамтитындықтан, ол клиентке төлем үшін электрондық түрде шот-фактура ұсынудың кез келген әдісін қамтитын жалпы атау болып табылады. Кәсіпорынның ресурстарын жоспарлау жүйелері әдетте кәсіпорындарға біріктірілген бизнес-процестерді басқару қызметтерін ұсыну үшін бағдарламалық құралдарды пайдаланады.

Тарих

1967 жылдардың ортасынан бастап компаниялар өздерінің сауда серіктестері арасында шот-фактуралар мен сатып алу тапсырыстары сияқты құжаттарды беру үшін деректерді байланыстыруды бастады. Қағазсыз кеңсе және деректерді сенімді түрде беру идеясы оларды алғашқы EDI жүйелерін жасауға жетеледі. Бұл жүйелер оларды жасаған компанияға ғана тән болды, яғни оларды көптеген корпорацияларда енгізу қиын еді. Осыны мойындаған аккредиттелген стандарттар комитеті X12 – ANSI басшылығымен жұмыс істейтін стандарттау институты – EDI процестерін стандарттау үшін дайындық жұмыстарын жүргізді. Нәтижесінде бүгінгі күні ANSI X12 EDI стандарты пайда болды. Бұл сауда серіктестері арасындағы транзакциялық деректерді алмасудың негізгі тәсілі болып шамамен 30 жыл бойы сақталды. 1990 жылдар интернет технологиясының дамуымен келді. Компаниялар жеткізушіге де, тұтынушыға да қызмет көрсететін функциялармен жабдықталған, пайдаланушы интерфейсі жақсы веб-қосымшаларды ұсына бастады. Бұл жаңа веб-қосымшалар жеке шот-фактураларды онлайн тапсыруға, сондай-ақ EDI файлдарын жүктеуге мүмкіндік берді. CSV және XML сияқты файлдарды жүктеудің басқа да әдістері қолданылды. Бұл қызметтер жеткізушілерге клиенттерге шот-фактураларды ұсынуға мүмкіндік береді, оларды клиенттер пайдаланушыға ыңғайлы веб-қосымша арқылы сәйкестендіріп, бекіте алады. Сонымен қатар, жеткізушілер өздерінің клиенттеріне тапсырған барлық шот-фактуралардың тарихын клиенттердің жүйелеріне тікелей кірмей-ақ көре алады. Мұның себебі – барлық транзакциялық ақпарат шот-фактураны веб-қосымша арқылы қамтамасыз ететін үшінші тарап компаниясының дерек орталықтарында сақталады. Клиент бұл құпия ақпаратты реттеу арқылы сатушыға қанша транзакциялық ақпаратты көруге рұқсат етілетінін бақылай алады (мысалы, төлем күндері немесе чек туралы мәліметтер). Компаниялар цифрлық дәуірге енген сайын, олардың есеп айырысу бөлімдерін автоматтандыру үшін электронды шот-фактура қызметтерін пайдалануға көшуде. Кейбіреулер бұл технологияның жақын арадағы сала стандарты болады деп санайды. 2013 жылы GXS тобы жасаған есепке сәйкес, Еуропа бизнесті электронды шот-фактураны қабылдауға ынталандыратын мемлекеттік заңнаманы қабылдауда. АҚШ-та мұндай заң әлі қабылданбаған, бірақ бұл технологияның маңыздылығын мойындайды. АҚШ Қаржы министрлігінің бағалауынша, электронды шот-фактураны бүкіл федералды үкіметке енгізу шығындарды 50%-ға дейін азайтып, жылына 450 миллион доллар үнемдеуге мүмкіндік береді. Роботтық шешімдердің қолжетімділігі артып келе жатқандықтан, бизнес АП процестерін одан әрі жақсартуда. Есепке алу бөлімінде толыққанды роботты процестерді автоматтандыру (RPA) арқылы ұйымдар шот-фактураларды өңдеу жылдамдығы мен дәлдігін арттырып, операциялық шығындарды төмендетуі мүмкін. Кейбір ұйымдар RPA-ны енгізу арқылы AP процесінен адамның араласуын жартылай жойғанын, бұрын қолмен өңдеуге жұмсалған уақыттың 65%-дан 75%-ға дейін үнемделгенін хабарлайды.