Кіріспе
Бельгиялық тайпа Атребаттар (галдық: *Atrebatis, 'тұрғындар, жер иелері, топырақ иелері') – темір дәуірі мен римдік кезеңдегі Бельгия тайпасы, бастапқыда Артуа аймағында қоныстанған. 57 ж.б.д. Галлия Бельгия тайпалары Цезарьдан жеңілгеннен кейін, 4000 атребат 53 ж.б.д. Алезия шайқасына қатысты, оларды басшысы Коммий басқарды. Олар 51 ж.б.д. тағы да көтеріліс жасады, содан кейін Риммен достық қарым-қатынас орнатты, себебі Коммий көршілес Морини тайпасына билік жүргізу құқығын алды. Олардың жүн өнімдерінің сапасы 301 ж. Диоклетианның баға туралы жарлығында әлі де еске алынады. Бұл Бельгия тайпасының бір тармағы б.з.д. 54 жылға дейін Британияға кірген болуы мүмкін, онда оны Коммий, Тинкоммий, Эппилл және Верика патшалары кезекпен басқарды. 43 ж.б.д. кейін аймақтың тек бір бөлігі Клавдий Когидубн патшаның бақылауында қалды, содан кейін ол Рим билігіне қарады.
The Atrebates (Gaulish: *Atrebatis, 'dwellers, land owners, possessors of the soil') were a Belgic tribe of the Iron Age and the Roman period, originally dwelling in the Artois region. After the tribes of Gallia Belgica were defeated by Caesar in 57 BC, 4,000 Atrebates participated in the Battle of Alesia in 53, led by their chief Commius. They revolted again in 51 BC, after which they maintained a friendly relationship with Rome, as Commius received sovereignty over the neighbouring Morini. The quality of their woollens is still mentioned in 301 AD by Diocletian's Price Edict. An offshoot of the Belgic tribe probably entered Britain before 54 BC, where it was successively ruled by kings Commius, Tincommius, Eppillus and Verica. After 43 AD, only parts of the area were still controlled by king Claudius Cogidubnus, after which they fell under Roman power.
Атауы
Олар Цезарь (б.з.д. 1-ші ғасырдың ортасы) және Плиний (б.з.б. 1-ші ғасыр), Страбон (б.з.б. 1-ші ғасырдың басында) Атребатий (Ἀτρεβάτιοι), Птолемей (б.з.б. 2-ші ғасыр) Атрибатий (Ἀτριβάτιοι), Кассиус Дио (б.з.б. 3-ші ғасыр) Атребас (Ἀτρέβας) және Нотиция Дигнитетумда (б.з.б. 5-ші ғасыр) Атрабатис деп аталады. Атребаттар этнонимі – галл тіліндегі *Atrebatis (жекеше түрі Atrebas) сөзінің латыншаға аударылған түрі, ол сөзбе-сөз "тұрғындар, жер иелері, топыраққа иеленушілер" дегенді білдіреді. Ол прото-кельт тіліндегі *attreb ("қоныс") түбіріне –atis ("қатысты, тиесілі") жұрнағы қосылып жасалған, ал бұл түбір ертеректегі *ad treb түбірінен дамыған, ол прото-индоевропалық *treb ("қоныс") түбірінен шыққан (қ.с. Оск. trííbúm, герм. *Þurpa, лит. trobà "үй"). Этностық атау көне ирланд тіліндегі ad treba ("оны мекендейді, өсіреді") және attrab ("иелік, баспана, мекен"), қазіргі ирланд тіліндегі áitreabhach ("тұрғын"), орта валли тіліндегі athref ("мекенжай, тұрақ") сөздерімен байланысты. Арас қаласы (шамамен б.з.д. 400 жылы civitas Atrabatum – "Атребаттар қаласы"; 881 жылы Атребатис, 1137 жылы Аррас), Артуа аймағы (799 жылы pago Atratinse – "Абраттар пагусы"; 899 жылы Atrebatense castrum, кейін Arteis) және Атравасия орман (шамамен 1050 жылы Atravasia silva – "Атребаттар орманы"; 1202 жылы Arwasia) – барлығы белг тайпасының атымен аталған.
Аумағы
Бельгиялық атребаттар қазіргі Артуа аймағында, Скарпа өзенінің су жиналатын алабында қоныстанды. Олар екі төбелік қамалға билік етті: үлкені және орталық Аррасқа жақын, ал екіншісі Эскаут өзені бойындағы шекаралық қамал болды. Атребаттар Канше өзені арқылы Амбиани тайпасынан бөлінген. Б.з.б. бірінші ғасырдың ортасында осы тайпаның бір бөлігі Британияға қоныс аударды, ол Темза, Тест және Батыс Сассекс арасындағы аймақты мекендеді.
Елді мекендер
Рим дәуірінде олардың орталығы маңызды жол тоғысында орналасқан Этрун төбедегі бекінісінен Неметоценнаға (қазіргі Аррас) көшірілді. Nemetocennae атауы галл тілінде «алыс» немесе «туған» дегенді білдіріп, «қасиетті ормандан, киелі орыннан» шыққан. Бұл nemet(o) түбірінен («қасиетті ормандар» > «киелі орын») cenna («алыс») жұрнағымен немесе, көбінесе, деформацияланған genna («туған») жұрнағымен байланысты. Кейіннен Птолемей (шамамен 170 ж.б.д.), оны Метакон деп атады, ал шамамен 300 ж.б.д. Неметакум немесе 365 ж. Неметако деп тілге алды, олардың барлығы да сол түбірмен галлдық acos жұрнағына байланысты. Б.з.б. 54 жылға дейін галл тайпасының бір тармағы Ұлыбританияға қоныстанған болуы мүмкін. Ұлыбританияға римдіктердің басып кіргеннен кейін б.з.б. 1 ғасырдың соңында үш цивитат құрылды: Атребаттардың астанасы Каллева Атребатумда (Силчестер); Бельгалардың астанасы Вента Белгарумда (Винчестер); және Регинидің астанасы Новиомагус Регинорумда (Кичестер).
Галлия
57 жылы олар Галлияның басқа аймақтарында Юлий Цезарьдың жаулауларына жауап ретінде 15 мың адамнан тұратын белгиялық әскери одақтың құрамына кірді. Цезарь бұл әскер жиналысын қауіп деп бағалап, оларға қарсы жорыққа шықты, бірақ белгиялықтардың қолайлы орналасуы арқасында ешқандай шешімге келмей, қақтығыс оқшауланды. Шабуыл болмағандықтан, белгиялық одақ Цезарь шабуылдайтын тайпаны қорғау үшін бірігуге келісті. Содан кейін Цезарь бірнеше тайпаға қарсы жорық жасап, оларды бағындырды. Атребаттар Нервий және Виромадуй тайпаларымен бірігіп, Саби шайқасында Цезарьға шабуыл жасады, бірақ жеңіліске ұшырады. Атребаттарды бағындырғаннан кейін Цезарь олардың бірі, Коммийді патшалыққа тағайындады. Коммий 55 және 54 жылдары Цезарьдің Британияға жасаған екі жорығына қатысып, Кассивеллаунның қарсыласуын тоқтату үшін келіссөздер жүргізді. Оның адалдығы үшін оған мориндерге билік ету құқығы да берілді. Бірақ ол кейін римдіктерге қарсы шығып, б.з.д. 52 жылы Верцингеторикс басқарған көтеріліске қосылды. Алезия қамалында Верцингеторикс жеңілгеннен кейін Коммий римдіктермен әрі қақтығысты, Марк Антониймен бітімге келді және өзімен бірге ізбасарларын алып Британияға қашып кетті. Дегенмен, ол Галлиядағы ықпалын сақтап қалған сияқты: жаулаудан кейінгі кезеңде оның есімімен, Garmanos немесе Carsicios есімдерімен бірге таңбаланған монеталар табылған, олар оның ұлдары немесе регенттері болуы мүмкін.
Ұлыбритания
Көп ұзамай Коммий өзін британдық Атребаттар тайпасының патшасы ретінде орнықтырды, мүмкін, осы патшалықты ол құрған шығар. Олардың жері қазіргі Хэмпшир, Батыс Суссекс және Беркширді қамтыды, ал орталығы – Каллева Атребатум қаласы (қазіргі Сильчестер) болды. Солтүстігінде Добунни және Катувеллауни тайпалары, шығысында Регни, оңтүстігінде Бельга тайпалары орналасқан. Атребаттардың Ұлыбританияға қоныс аударуы жаппай халық қозғалысына әкелмеді. Археолог Барри Кунлифф олардың «Коммийдің бастамасымен біріккен, белгілі бір белгиялық элементтері бар жергілікті тайпалардың тобынан тұрған сияқты» екенін айтады. «Атребаттар» деген атау, осы кезеңдегі көптеген «тайпалық» атаулар сияқты, тек билеуші үйге немесе әулетке қатысты болуы мүмкін, ал этникалық топқа емес. Коммий мен оның ізбасарлары Ұлыбританияға келгеннен кейін билікке негіз салып, ықпал аймағын кеңейтіп, іс жүзінде прото-мемлекет құрған болуы мүмкін. Алайда, Цезардың 55 жылғы Ұлыбританияға жасаған алғашқы жорығында, рим атты әскері Ла-Манш бұғазын кесе алмағаннан кейін, Коммий өз халқынан шағын атты әскер тобын ұсынып, сол кезде оның Ұлыбританияда туыстары болғанын көрсетеді. Осыдан кейін Атребаттар Римнің қарастырылатын патшалығы ретінде танылды. Каллевадан шамамен б.з.д. 30-20 жылдар аралығында Коммий есімімен монеталар шығарылды. Кейбір монеталарда «COM COMMIOS» деп мөр басылған, оны «Коммийдің ұлы Коммий» деп түсіндіріп, оның ұзақ билік мерзімін ескеретін болсақ, кейбіреулер бір есімді әке мен бала патша болғанын болжайды. Британдық Атребаттардың үш патшасы өз монеталарында өздерін Коммийдің ұлдары деп атайды: Тинкомар, Эппилл және Верика. Тинкомар шамамен б.з.д. 25 жылдан бастап, Коммийдің б.з.д. 20 жылы қайтыс болғанға дейін әкесімен бірлесіп билік жүргізген көрінеді. Содан кейін Тинкомар патшалықтың солтүстік бөлігін Каллевадан, ал оңтүстік бөлігін Новиомагустан (Чичестер) Эппилден басқарды. Нумизматикалық және басқа археологиялық деректер Тинкомардың әкесіне қарағанда Римге жақын болғанын көрсетеді. Джон Крейтон оның монеталарындағы бейнелерден оның Август тұсында Римде тұтқын ретінде (obses) тәрбиеленгенін айтады. Августтың «Res Gestae» еңбегінде екі британдық патшаның оған өтініш білдіргені айтылады, шамамен б.з.б. 7 жылы. Мәтін зақымдалған, бірақ бірі Тинкомар (ал екіншісі – Дубновеллаун, Тринванттар немесе Кантиактар тайпасынан). Тинкомар ағасынан тайып қалған, осыдан бастап Эпилдің монеталарында «Рекс» деген жазу пайда болып, оның Риммен танылғанын көрсетеді. 15 жылы Эпилден кейін Верика билікке келді (сонымен қатар, Кенттегі Кантиактар тайпасының билеушісі ретінде Эппил есімді патша пайда болды). Бірақ Верика патшалығы Кунобелин басқаратын Катувеллауни тайпасының кеңеюінен қысым көрді. Каллева Кунобелиннің інісі Эпатик 25 жылы басып алды. 35 жылы Эпатик қайтыс болғаннан кейін Верика кейбір жерлерді қайтарып алды, бірақ Кунобелиннің ұлы Каратак науқанды өз қолына алып, 40-шы жылдардың басында Атребаттар жеңіліске ұшырады. Верика Римге қашып, жаңа император Клавдийге Ұлыбританияны жаулап алуға себеп берді. Римдіктер басып алғаннан кейін Атребаттардың жерлерінің бір бөлігі Тиберий Клавдий Когидубн басқаратын, Римге адал Регни патшалығына біріктірілді, ол Вериканың ұлы болуы мүмкін. Тайпалық аумақтар кейіннен Рим провинциясының әкімшілік аймақтары – цивитаттар (Atrebates, Regni және мүмкін Бельга тайпалары) ретінде ұйымдастырылды. Алайда, Атребаттар билеушілер әулеті (династия) болуы мүмкін, өйткені Бельгиядан Ұлыбританияға жаппай көші-қон туралы ешқандай дәлел жоқ.