Кіріспе

Бірыңғай, белгі немесе символ. Ливрея – /ˈlɪvəri/ – жеке тұлғада немесе көлікте жиі кездесетін, меншік немесе байланысты белгілейтін, мысалы, бірыңғай киім, әшекей, символ немесе белгі сияқты анықтамалық дизайн. Ливрея көбінесе ливреяда бейнеленген жеке тұлғаға немесе ұйымға қатысты геральдика элементтерін қамтиды. Сондай-ақ, жеке эмблема немесе белгі, немесе ерекше түс қолданылуы мүмкін. Бұл сөз француз тіліндегі livrée сөзінен шыққан, ол "таратылған, берілген" деген мағынаны білдіреді. Көбінесе ливрея киген адам ливрея иесінің қызметшісі, тәуелдісі, жақтасы немесе досы екенін, ал заттарға қатысты болса, ол зат оларға тиесілі екенін көрсетеді. Кейінгі орта ғасырлардағы басыптарлық феодализм кезінде, ірі феодалдардың "қызметкерлері" тағуға арналған ливрея белгілері, кейде жеке армиялар құрап, Англияда үлкен саяси мәселеге айналды.

Этимология

1483 жылғы Қара кітапта әр адам түнде ливреясы үшін жарты келім нан, бір кез шарап, бір галлон сыра алуы тиіс деп жазылған, ал қысқы киім үшін – бір перчерлік балауыз, бір шам балауыз. Эдмунд Спенсер 1596 жылы «ливрея түн бойы ұсынылады, яғни олардың түнгі ішімдік жәрдемақысы» деп жазды. Үй шаруашылықтарының ерте тізімдерінде бөлмелерде көптеген «ливрея шкафтары» тіркелген, олар ливреяны сақтау үшін пайдаланылған болуы мүмкін. 12 ғасырда билеуші тұлғаны көрсететін белгілі бір түстер оның әскерлері мен азаматтық қолдаушылары үшін де қолданыла бастады (олардың екеуі көбінесе бір-бірімен үлкен дәрежеде үйлеседі), және терминнің қазіргі мағынасы қалыптаса бастады. Әдетте екі түрлі түс бірге қолданылды (көбінесе құрылғы немесе белгі тігілген), бірақ олардың үйлесім жолдары шенге байланысты өзгерді. Көбінесе қолданылған түстер әр жыл сайын өзгеретін. Кестеленген белгілерге қоса, металл белгілер киімге тігіліп, мойынға тізбек немесе (ең беделдісі) ливрея жағасына ілінді. 16 ғасырдан бастап төменгі мәртебелі қолдаушылар ғана ливрея түстерінде киім алуға бейім болды (ал жоғары мәртебелілер ақша алды), ал бұрын кеңірек болған «қызметші» термині де соларға сипаттама берумен шектелді. Қалалық және корпоративтік биліктер ірі шаруашылықтардың мінез-құлқын көшірді. Бұл термин сондай-ақ жеке тұлғаның геральдикалық белгілері бар төсбелгілерді, түймелерді және әсем зергерлік бұйымдарды сипаттау үшін де қолданылады, оларды сол адам достарына, қолдаушыларына және құрметті қонақтарына, сондай-ақ (көбінесе қарапайым формада) қызметшілеріне сыйлады. Олардың ең сәндісі – ливрея жағасы. Англия королі Эдуард IV-тің сүйіктісі лорд Гастингс 1489 жылғы тізімде 40 фунт стерлингке бағаланған «Эдуардтың ливреясының алтын жағасы» болды. Бұл Ханс Мемлингтің «Донн триптихіндегі» (Сэр Джон Донн туралы айтылған) Гастингстің қарындасы мен оның күйеуі сэр Джон Донн киген жағаға ұқсас болды. Лордтар өздерінің қызметшілеріне киімдеріне тігу үшін қорғасын немесе қалайыдан жасалған белгілер берді. 15 ғасырда еуропалық патшалар кейде сарай қызметкерлеріне біртекті киімдерді таратты, мысалы, жетекші банкирлер Фуггерлер үйі барлық қызметкерлеріне жасағандай. Бұл практика кейінірек ер қызметшілеріне стандартталған киімдерді ұсынуға айналды, көбінесе белгілі бір отбасы үшін ерекше түстер схемасында. Бұл термин ең көп танымал 18 ғасыр стиліндегі кестеленген пальто, жилет, шорта шалбар және гетрелерді білдіреді, оларды үлкен үйлерде ресми жағдайларда лакейлер киеді. Лакейлер, шоферлер және басқа да қызметкерлер қараңғы түсті, тоқымасыз қарапайым киімдерді күнделікті жұмыста киеді. Қаржылық себептермен мұндай қызметшілердің жұмысы мен олардың қымбат киімдері Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін патша үйлерінен басқа жерде тоқтатылды.

Еуропалық соттарда

Еуропаның көптеген патшалық сарайлары ресми шараларда мемлекеттік киімдарын қолдануды жалғастыруда. Олар көбінесе дәстүрлі ұлттық түстерде болады және алтынмен әсем тігілген 18 ғасырғы киім үлгілеріне негізделген. Ливреяны әдетте тек ер адам патшалық қызметкерлері киеді. Олар тізеге дейінгі шалбарды, көбінесе ақ жібек шұлықпен киеді, бірақ испан сарайында қызыл шұлық кию талабы бар – осы ретте ерекшелік жасалады.

Ұлыбритания

Британ корольдік сарайында қызыл түсті ливреяны әлі күнге дейін қызметшілер, ат керушілер және басқа да ресми шаралардағы қызметкерлер киеді. Толық киімдегі қызыл пальтолар қолмен тігілген, ал монархтың жеке бас әріптерімен алтын жіппен кестеленген. Алтын түймелер мен әшекейлердің дизайны мен үлгілері 18-ғасырдан бастау алады, ал лакейлердің толық ресми киіміне қызыл шалбар, гетре және қысқа қылыш кіреді. Басқа ресми жағдайларда «жартылай ресми» киім киіледі: қызыл жапырақша пальто, қара шалбар, ақ жеңіл көйлек және галстук-бабочка. Күнделікті киім (сарайда қызмет ететін қызметшілердің киетіні, арнайы жағдайларды қоспағанда) қара жапырақша пальто мен шалбардан, ақ көйлек пен қара галстуктан және алтынмен жиектелген қызыл жилеттен тұрады. Паждар күнделікті, жартылай ресми және (сирек жағдайларда) ресми ливреяларды киеді, бірақ қызыл емес, қою көк түсті. Корольдік қызметкерлерге берілетін киімдер жеке тігілген, бірақ толық ресми киім жеке тігілмейді. Әдеттегі практика – қоймада сақталатын рәсімдік пальтоларға сәйкес келетін бойы бар адамдарды іріктеу. Корольге құрмет көрсетуші паждар қызыл (немесе Шотландияда жасыл) жапырақша пальто киеді, көк шомыр манжеттері алтынмен жиектелген, ақ шалбар және гетре, қысқа қылыш және басқа да керек-жарақтары бар. Қызыл – суверендік билеушінің және корольдік сарайдың ливреясының түсі. Елизавета II-нің де жеке отбасылық ливреясы болған, ол «Эдинбург жасылы» деп аталады, оны ол және Эдинбург герцогы 1948 жылы үйленген жылы таңдады. Бес жылдан кейін, оның таққа отыруында патшайымның қызметшілері қызыл киген кезде, герцогқа қатысқан паж күміспен жиектелген жасыл ливрея киген. Кейіннен Эдинбург жасылы олардың жеке көліктері мен кареттері үшін қолданылатын түс болды (ал ресми көліктер қара қоңыр және қара түске боялған).

Бельгия

Бельгия сарайында мемлекеттік шараларда дәстүрлі түстердегі сарай киімдері әлі де қолданылады. Желбіздері қызыл, ал білектері алтын өрнекпен қара түсті. Патшалық мотивтері иыққа тігілген. Шарықтары сары матадан жасалған. Аз ресми жағдайларда киілетін жартылай мемлекеттік киімде қара шалбар бар.

Нидерланды

Нидерланд сотында толық мемлекеттік киім көк түсті (nassaublauw). Шарыбарлары сары, ал манжеттері қызыл.

Бірінің ливреясын талап ету

"Өзінің ливреясын соттау" деген тіркес, ақсүйектің толыққанды құқыққа ие болуының ресми мойындалуын білдіреді, мұнда атағына байланысты құқықтар беріліп, оның қамқорлықта болуы тоқтатылады, бұл үшін төлем жасалады.

Қазіргі қолданысы

Осы негізгі мағынадан көлік құралдарының сыртқы графикалық дизайнына қатысты бірнеше кеңейтілген немесе мамандандырылған мағыналар туындады. Мысалы: Ливрея компаниясы – Лондон қаласындағы гильдияның атауы; компания мүшелеріне өз қызметшілерін кәсіптерінің ерекше киім-кешегімен киюге рұқсат берілді, ал компанияның жарғылары басқалардың компанияның құзыретіндегі кәсіптерге кірісуіне кедергі келтіруге мүмкіндік берді. Көлік паркінің ливреясы – бұл бизнес немесе ұйымның өзінің көлік құралдарында қолданатын бірыңғай дизайн және бояу схемасы, көбінесе нақты түстер мен логотиптерді пайдаланады. Мысалы, United Parcel Service танымал қоңыр түсті ливреясы бар жүк көліктерін пайдаланады. Бұл кейде жарнамалық қаптамамен бірге қолданылады. Көлік паркінің ливреясы брендті насихаттау үшін немесе көлік құралындағы тауарлармен байланысы жоқ жарнама үшін қолданылуы мүмкін. Бұл компанияларға ливреясы арқылы танымал болуға мүмкіндік береді. Мысалы, Eddie Stobart Group компаниясының жүк көліктерінің паркі Corgi компаниясымен бірге олардың бірегей қызыл, жасыл және ақ ливреясымен жүк көліктерінің көшірмелерін сату туралы келісімге келді. Тәуелсіз қызметтер көрсетушілер де көлік паркінің ливреясын авариялық көліктерді азаматтық көліктерден визуалды түрде ажырату үшін қолданады, бұл жоғары көрінуді және оңай анықтауға мүмкіндік береді. Агенттіктің саясатына және оның құзыретіне байланысты, авариялық көлік паркінің ливреясы муниципалитет, аймақ немесе бүкіл елде бірдей немесе ұқсас болуы мүмкін; немесе олар әр муниципалитетте немесе аймақта әр агенттікке сәйкес немесе тіпті көлік құралының тағайындалған мақсатына байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Тәуелсіз қызметтер көрсетушілердің көліктерінде қолданылатын таңбалар мен дизайндардың мысалдары: қара және ақ түс, Баттенбург таңбалары, Силлито тартаны, «жем сэндвич» таңбалары және жарық шағылыстыратын жапсырмалар. Жарыс ливреясы – бұл автоспортта көлік құралдарында демеушілікті тарту және демеушілерді жарнамалау, сондай-ақ көліктерді нақты жарыс командасына тиесілі деп анықтау үшін қолданылатын арнайы бояу схемасы мен стикер дизайны. Ұшақ ливреясы – ұшақтың бояу схемасын сипаттайтын термин. Көптеген әуе компанияларының ұшақ паркіне стандартты бояу схемасы бар, әдетте әуе компаниясының логотипі немесе аты анық көрінеді. Кейде үлкен шаралар алдында арнайы ливреялар ұсынылады. «Ливреялық көлік» АҚШ және Канадада такси немесе шофері бар лимузин сияқты жалдамаға берілетін көлік үшін заңдық термин болып табылады, бірақ жалға алушы басқаратын жалға алынған көлік кірмейді. Кейбір юрисдикцияларда «ливреялық көлік» он бес жолаушыға дейін, бірақ одан көп емес, көлік құралын қамтиды, сондықтан ол джитниді қамтиды, бірақ омнибус немесе автобус кірмейді. Бұл қолданыс көліктің көлігімен немесе жалдамалы көлікпен қамтамасыз етілуінен туындайды. Сонымен қатар, су кемесін жалға алу үшін кеме ливреясы компаниялары бар. Канадада каноэлік киімдермен айналысатын көптеген кәсіпорындар бар. Ливреялық қора (1705 жылдан бастап, 15 ғасырдың ортасында табылған «аттарды қамтамасыз ету» деген ескірген мағынадан алынған) аттарды күтіп-ұстау, тамақтандыру, тұрақтандыру және т.б. үшін ақы алады.

Тарихи әскери қолданысы

"Ливрея" термині қазіргі әскери контексте сирек қолданылады, сондықтан оның әскери формаға немесе әскери техниканың бояу схемасына қатысы болуы күмән. Қазіргі заманғы әскериде "ливрея" терминіне балама ретінде "стандартты жарақтандыру" қолданылады, ол кез келген әскери киім мен жабдыққа қатысты талаптар мен түстерді білдіреді. Дегенмен, Еуропа монархияларында 17-шы ғасырдың соңы мен 18-шы ғасырдың басында ертедегі формалар "ливрея" ("Патшаның пальтосы") түрі ретінде қарастырылған. Осы кезеңде француз Гарде дю Корпсының (Корольдік жеке күзет) офицерлері Версаль сарайында қызмет атқару кезінде форма киюден босатылу туралы сәтті өтініш жасады, себебі бұл ливрея оларды аристократ емес, қызметшілер ретінде көрсетуі мүмкін еді.