Кіріспе
Бірыңғай, белгі немесе символ. Ливрея – /ˈlɪvəri/ – жеке тұлғада немесе көлікте жиі кездесетін, меншік немесе байланысты белгілейтін, мысалы, бірыңғай киім, әшекей, символ немесе белгі сияқты анықтамалық дизайн. Ливрея көбінесе ливреяда бейнеленген жеке тұлғаға немесе ұйымға қатысты геральдика элементтерін қамтиды. Сондай-ақ, жеке эмблема немесе белгі, немесе ерекше түс қолданылуы мүмкін. Бұл сөз француз тіліндегі livrée сөзінен шыққан, ол "таратылған, берілген" деген мағынаны білдіреді. Көбінесе ливрея киген адам ливрея иесінің қызметшісі, тәуелдісі, жақтасы немесе досы екенін, ал заттарға қатысты болса, ол зат оларға тиесілі екенін көрсетеді. Кейінгі орта ғасырлардағы басыптарлық феодализм кезінде, ірі феодалдардың "қызметкерлері" тағуға арналған ливрея белгілері, кейде жеке армиялар құрап, Англияда үлкен саяси мәселеге айналды.
A livery '/l//ɪ//v//@r//i/ is an identifying design, such as a uniform, ornament, symbol or insignia that designates ownership or affiliation, often found on an individual or vehicle. Livery often includes elements of the heraldry relating to the individual or corporate body featured in the livery. Alternatively, some kind of a personal emblem or badge, or a distinctive colour, is featured. The word itself derives from the French livrée, meaning dispensed, handed over. Most often it would indicate that the wearer of the livery was a servant, dependant, follower or friend of the owner of the livery, or, in the case of objects, that the object belonged to them. In the late medieval phenomenon of bastard feudalism, livery badges worn by the "retainers" of great lords, sometimes in effect private armies, became a great political concern in England.
Этимология
1483 жылғы Қара кітапта әр адам түнде ливреясы үшін жарты келім нан, бір кез шарап, бір галлон сыра алуы тиіс деп жазылған, ал қысқы киім үшін – бір перчерлік балауыз, бір шам балауыз. Эдмунд Спенсер 1596 жылы «ливрея түн бойы ұсынылады, яғни олардың түнгі ішімдік жәрдемақысы» деп жазды. Үй шаруашылықтарының ерте тізімдерінде бөлмелерде көптеген «ливрея шкафтары» тіркелген, олар ливреяны сақтау үшін пайдаланылған болуы мүмкін. 12 ғасырда билеуші тұлғаны көрсететін белгілі бір түстер оның әскерлері мен азаматтық қолдаушылары үшін де қолданыла бастады (олардың екеуі көбінесе бір-бірімен үлкен дәрежеде үйлеседі), және терминнің қазіргі мағынасы қалыптаса бастады. Әдетте екі түрлі түс бірге қолданылды (көбінесе құрылғы немесе белгі тігілген), бірақ олардың үйлесім жолдары шенге байланысты өзгерді. Көбінесе қолданылған түстер әр жыл сайын өзгеретін. Кестеленген белгілерге қоса, металл белгілер киімге тігіліп, мойынға тізбек немесе (ең беделдісі) ливрея жағасына ілінді. 16 ғасырдан бастап төменгі мәртебелі қолдаушылар ғана ливрея түстерінде киім алуға бейім болды (ал жоғары мәртебелілер ақша алды), ал бұрын кеңірек болған «қызметші» термині де соларға сипаттама берумен шектелді. Қалалық және корпоративтік биліктер ірі шаруашылықтардың мінез-құлқын көшірді. Бұл термин сондай-ақ жеке тұлғаның геральдикалық белгілері бар төсбелгілерді, түймелерді және әсем зергерлік бұйымдарды сипаттау үшін де қолданылады, оларды сол адам достарына, қолдаушыларына және құрметті қонақтарына, сондай-ақ (көбінесе қарапайым формада) қызметшілеріне сыйлады. Олардың ең сәндісі – ливрея жағасы. Англия королі Эдуард IV-тің сүйіктісі лорд Гастингс 1489 жылғы тізімде 40 фунт стерлингке бағаланған «Эдуардтың ливреясының алтын жағасы» болды. Бұл Ханс Мемлингтің «Донн триптихіндегі» (Сэр Джон Донн туралы айтылған) Гастингстің қарындасы мен оның күйеуі сэр Джон Донн киген жағаға ұқсас болды. Лордтар өздерінің қызметшілеріне киімдеріне тігу үшін қорғасын немесе қалайыдан жасалған белгілер берді. 15 ғасырда еуропалық патшалар кейде сарай қызметкерлеріне біртекті киімдерді таратты, мысалы, жетекші банкирлер Фуггерлер үйі барлық қызметкерлеріне жасағандай. Бұл практика кейінірек ер қызметшілеріне стандартталған киімдерді ұсынуға айналды, көбінесе белгілі бір отбасы үшін ерекше түстер схемасында. Бұл термин ең көп танымал 18 ғасыр стиліндегі кестеленген пальто, жилет, шорта шалбар және гетрелерді білдіреді, оларды үлкен үйлерде ресми жағдайларда лакейлер киеді. Лакейлер, шоферлер және басқа да қызметкерлер қараңғы түсті, тоқымасыз қарапайым киімдерді күнделікті жұмыста киеді. Қаржылық себептермен мұндай қызметшілердің жұмысы мен олардың қымбат киімдері Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін патша үйлерінен басқа жерде тоқтатылды.
"Edmund Spenser noted in 1596 that ' the liverye is sayd to be served up all night, that is theyr nyghtes allowances of drinks '"
In the early inventories of households, in the chambers there are a large number of "Livery Cupboards" recorded, presumably used for storing the Livery. During the 12th century, specific colours denoting a great person began to be used for both his soldiers and his civilian followers (the two often overlapped considerably), and the modern sense of the term began to form. Usually two different colours were used together (and often with a device or badge sewn on), but the ways in which they were combined varied with rank. Often the colours used were different each year. In addition to embroidered badges, metal ones were sewn on to clothing, or hung on neck chains or (by far the most prestigious) livery collars. From the 16th century onwards, only the lower status followers tended to receive clothes in livery colours (whilst the higher status ones received cash) and the term "servant", previously much wider, also began to be restricted to describing the same people. Municipalities and corporations copied the behaviour of the great households. The term is also used to describe badges, buttons and grander pieces of jewellery containing the heraldic signs of an individual, which were given by that person to friends, followers and distinguished visitors, as well as (in more modest forms) servants. The grandest of these is the livery collar. William, Lord Hastings the favourite of King Edward IV of England had a "Coller of gold of K. Edward's lyverys" valued at the enormous sum of £40 in an inventory of 1489. This would have been similar to the collars worn by Hastings' sister and her husband Sir John Donne in the Donne Triptych by Hans Memling (described in Sir John Donne). Lords gave their servants lead or pewter badges to sew onto their clothes. In the 15th century, European royalty sometimes distributed uniform suits of clothes to courtiers, as the House of Fugger, the leading bankers, did to all employees. This practice later contracted to the provision of standardized clothing to male servants, often in a colour scheme distinctive to a particular family. The term most notably referred to the embroidered coats, waistcoats, knee breeches and stockings in 18th century style, worn by footmen on formal occasions in grand houses. Plainer clothing in dark colours and without braiding was worn by footmen, chauffeurs and other employees for ordinary duties. For financial reasons, the employment of such servants, and their expensive dress, died out after World War I except in royal households.
Еуропалық соттарда
Еуропаның көптеген патшалық сарайлары ресми шараларда мемлекеттік киімдарын қолдануды жалғастыруда. Олар көбінесе дәстүрлі ұлттық түстерде болады және алтынмен әсем тігілген 18 ғасырғы киім үлгілеріне негізделген. Ливреяны әдетте тек ер адам патшалық қызметкерлері киеді. Олар тізеге дейінгі шалбарды, көбінесе ақ жібек шұлықпен киеді, бірақ испан сарайында қызыл шұлық кию талабы бар – осы ретте ерекшелік жасалады.
Ұлыбритания
Британ корольдік сарайында қызыл түсті ливреяны әлі күнге дейін қызметшілер, ат керушілер және басқа да ресми шаралардағы қызметкерлер киеді. Толық киімдегі қызыл пальтолар қолмен тігілген, ал монархтың жеке бас әріптерімен алтын жіппен кестеленген. Алтын түймелер мен әшекейлердің дизайны мен үлгілері 18-ғасырдан бастау алады, ал лакейлердің толық ресми киіміне қызыл шалбар, гетре және қысқа қылыш кіреді. Басқа ресми жағдайларда «жартылай ресми» киім киіледі: қызыл жапырақша пальто, қара шалбар, ақ жеңіл көйлек және галстук-бабочка. Күнделікті киім (сарайда қызмет ететін қызметшілердің киетіні, арнайы жағдайларды қоспағанда) қара жапырақша пальто мен шалбардан, ақ көйлек пен қара галстуктан және алтынмен жиектелген қызыл жилеттен тұрады. Паждар күнделікті, жартылай ресми және (сирек жағдайларда) ресми ливреяларды киеді, бірақ қызыл емес, қою көк түсті. Корольдік қызметкерлерге берілетін киімдер жеке тігілген, бірақ толық ресми киім жеке тігілмейді. Әдеттегі практика – қоймада сақталатын рәсімдік пальтоларға сәйкес келетін бойы бар адамдарды іріктеу. Корольге құрмет көрсетуші паждар қызыл (немесе Шотландияда жасыл) жапырақша пальто киеді, көк шомыр манжеттері алтынмен жиектелген, ақ шалбар және гетре, қысқа қылыш және басқа да керек-жарақтары бар. Қызыл – суверендік билеушінің және корольдік сарайдың ливреясының түсі. Елизавета II-нің де жеке отбасылық ливреясы болған, ол «Эдинбург жасылы» деп аталады, оны ол және Эдинбург герцогы 1948 жылы үйленген жылы таңдады. Бес жылдан кейін, оның таққа отыруында патшайымның қызметшілері қызыл киген кезде, герцогқа қатысқан паж күміспен жиектелген жасыл ливрея киген. Кейіннен Эдинбург жасылы олардың жеке көліктері мен кареттері үшін қолданылатын түс болды (ал ресми көліктер қара қоңыр және қара түске боялған).
Бельгия
Бельгия сарайында мемлекеттік шараларда дәстүрлі түстердегі сарай киімдері әлі де қолданылады. Желбіздері қызыл, ал білектері алтын өрнекпен қара түсті. Патшалық мотивтері иыққа тігілген. Шарықтары сары матадан жасалған. Аз ресми жағдайларда киілетін жартылай мемлекеттік киімде қара шалбар бар.
Нидерланды
Нидерланд сотында толық мемлекеттік киім көк түсті (nassaublauw). Шарыбарлары сары, ал манжеттері қызыл.
Бірінің ливреясын талап ету
"Өзінің ливреясын соттау" деген тіркес, ақсүйектің толыққанды құқыққа ие болуының ресми мойындалуын білдіреді, мұнда атағына байланысты құқықтар беріліп, оның қамқорлықта болуы тоқтатылады, бұл үшін төлем жасалады.
Қазіргі қолданысы
Осы негізгі мағынадан көлік құралдарының сыртқы графикалық дизайнына қатысты бірнеше кеңейтілген немесе мамандандырылған мағыналар туындады. Мысалы: Ливрея компаниясы – Лондон қаласындағы гильдияның атауы; компания мүшелеріне өз қызметшілерін кәсіптерінің ерекше киім-кешегімен киюге рұқсат берілді, ал компанияның жарғылары басқалардың компанияның құзыретіндегі кәсіптерге кірісуіне кедергі келтіруге мүмкіндік берді. Көлік паркінің ливреясы – бұл бизнес немесе ұйымның өзінің көлік құралдарында қолданатын бірыңғай дизайн және бояу схемасы, көбінесе нақты түстер мен логотиптерді пайдаланады. Мысалы, United Parcel Service танымал қоңыр түсті ливреясы бар жүк көліктерін пайдаланады. Бұл кейде жарнамалық қаптамамен бірге қолданылады. Көлік паркінің ливреясы брендті насихаттау үшін немесе көлік құралындағы тауарлармен байланысы жоқ жарнама үшін қолданылуы мүмкін. Бұл компанияларға ливреясы арқылы танымал болуға мүмкіндік береді. Мысалы, Eddie Stobart Group компаниясының жүк көліктерінің паркі Corgi компаниясымен бірге олардың бірегей қызыл, жасыл және ақ ливреясымен жүк көліктерінің көшірмелерін сату туралы келісімге келді. Тәуелсіз қызметтер көрсетушілер де көлік паркінің ливреясын авариялық көліктерді азаматтық көліктерден визуалды түрде ажырату үшін қолданады, бұл жоғары көрінуді және оңай анықтауға мүмкіндік береді. Агенттіктің саясатына және оның құзыретіне байланысты, авариялық көлік паркінің ливреясы муниципалитет, аймақ немесе бүкіл елде бірдей немесе ұқсас болуы мүмкін; немесе олар әр муниципалитетте немесе аймақта әр агенттікке сәйкес немесе тіпті көлік құралының тағайындалған мақсатына байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Тәуелсіз қызметтер көрсетушілердің көліктерінде қолданылатын таңбалар мен дизайндардың мысалдары: қара және ақ түс, Баттенбург таңбалары, Силлито тартаны, «жем сэндвич» таңбалары және жарық шағылыстыратын жапсырмалар. Жарыс ливреясы – бұл автоспортта көлік құралдарында демеушілікті тарту және демеушілерді жарнамалау, сондай-ақ көліктерді нақты жарыс командасына тиесілі деп анықтау үшін қолданылатын арнайы бояу схемасы мен стикер дизайны. Ұшақ ливреясы – ұшақтың бояу схемасын сипаттайтын термин. Көптеген әуе компанияларының ұшақ паркіне стандартты бояу схемасы бар, әдетте әуе компаниясының логотипі немесе аты анық көрінеді. Кейде үлкен шаралар алдында арнайы ливреялар ұсынылады. «Ливреялық көлік» АҚШ және Канадада такси немесе шофері бар лимузин сияқты жалдамаға берілетін көлік үшін заңдық термин болып табылады, бірақ жалға алушы басқаратын жалға алынған көлік кірмейді. Кейбір юрисдикцияларда «ливреялық көлік» он бес жолаушыға дейін, бірақ одан көп емес, көлік құралын қамтиды, сондықтан ол джитниді қамтиды, бірақ омнибус немесе автобус кірмейді. Бұл қолданыс көліктің көлігімен немесе жалдамалы көлікпен қамтамасыз етілуінен туындайды. Сонымен қатар, су кемесін жалға алу үшін кеме ливреясы компаниялары бар. Канадада каноэлік киімдермен айналысатын көптеген кәсіпорындар бар. Ливреялық қора (1705 жылдан бастап, 15 ғасырдың ортасында табылған «аттарды қамтамасыз ету» деген ескірген мағынадан алынған) аттарды күтіп-ұстау, тамақтандыру, тұрақтандыру және т.б. үшін ақы алады.
A livery company is the name used for a guild in the City of London; members of the company were allowed to dress their servants in the distinctive uniform of their trade, and the company's charters enabled them to prevent others from embarking upon the trades within the company's jurisdiction. A fleet livery is the common design and paint scheme a business or organization uses on its fleet vehicles, often using specific colors and logo placement. For example, the United Parcel Service has trucks with a well known brown livery. This may sometimes used alongside wrap advertising. Fleet liveries can be used to promote a brand or for unrelated advertising compared to the goods contained in the vehicle. This can enable companies to become iconic as a result of their livery. An example is the truck fleet of Eddie Stobart Group, which has a deal with Corgi to sell replicas of their trucks with their unique red, green, and white livery. Fleet liveries are also used by emergency services to make emergency vehicles visually distinct from civilian traffic, allowing for higher visibility and easy identification. Depending on the policies of the agency and the scope of its jurisdiction, the livery used by an emergency vehicle fleet may be the same or similar across a municipality, region, or entire country; alternatively, they may differ in each municipality or region, under each agency, or even depending on the vehicle's assigned purpose. Examples of markings and designs used in emergency vehicle liveries include black and white, Battenburg markings, Sillitoe tartan, "jam sandwich" markings, and reflective decals. A racing livery is the specific paint scheme and sticker design used in motorsport, on vehicles, in order to attract sponsorship and to advertise sponsors, as well as to identify vehicles as belonging to a specific racing team. Aircraft livery is also the term describing the paint scheme of an aircraft. Most airlines have a standard paint scheme for their aircraft fleet, usually prominently displaying the airline logo or name. From time to time special liveries are introduced, for example prior to big events. A "livery vehicle" remains a legal term of art in the U. S. and Canada for a vehicle for hire, such as a taxicab or chauffeured limousine, but excluding a rented vehicle driven by the renter. In some jurisdictions a "livery vehicle" covers vehicles that carry up to fifteen passengers, but not more, thus including a jitney but excluding an omnibus or motorcoach. This usage stems from the hackney cabs or coaches that could be provided by a livery stable. By extension, there are boat livery companies for the hire of watercraft. Canada has many businesses offering canoe livery. A livery stable (from 1705, derived from the obsolete sense of "provender for horses" found in the mid 15th century) looks after the care, feeding, stabling, etc., of horses for pay.
Тарихи әскери қолданысы
"Ливрея" термині қазіргі әскери контексте сирек қолданылады, сондықтан оның әскери формаға немесе әскери техниканың бояу схемасына қатысы болуы күмән. Қазіргі заманғы әскериде "ливрея" терминіне балама ретінде "стандартты жарақтандыру" қолданылады, ол кез келген әскери киім мен жабдыққа қатысты талаптар мен түстерді білдіреді. Дегенмен, Еуропа монархияларында 17-шы ғасырдың соңы мен 18-шы ғасырдың басында ертедегі формалар "ливрея" ("Патшаның пальтосы") түрі ретінде қарастырылған. Осы кезеңде француз Гарде дю Корпсының (Корольдік жеке күзет) офицерлері Версаль сарайында қызмет атқару кезінде форма киюден босатылу туралы сәтті өтініш жасады, себебі бұл ливрея оларды аристократ емес, қызметшілер ретінде көрсетуі мүмкін еді.