Кіріспе
Б.з.д. V ғасырындағы афиналық генерал Формион (Φορμίων Phormion, gen.: Φορμίωνος), Асопийдің ұлы, Пелопоннес соғысына дейін және оның барысында афиналық генерал және адмирал болды. Шебер теңіз қолбасшысы Формион б.з.д. 428 жылы бірнеше маңызды афиналық жеңістерге басшылық етті және өлімінен кейін акропольде оның ескерткіші орнатылып, мемлекеттік салтанатты жерлеу рәсімі өткізілді. Ол Темистокл мен Кимон сияқты Афинаның көрнекті адмиралдарының бірі саналады.
Phormio (Φορμίων Phormion, gen.: Φορμίωνος), the son of Asopius, was an Athenian general and admiral before and during the Peloponnesian War. A talented naval commander, Phormio commanded at several famous Athenian victories in 428 BC, and was honoured after his death with a statue on the acropolis and a state funeral. He is considered one of Athens' many great admirals, alongside Themistocles and Cimon.
Ертедегі командалар
Формио алғаш рет тарихи деректерде б.з.д. 440 жылы, Фукидид, Хагнон және басқалармен бірге Самия соғысының соңғы кезеңінде афиналық флотқа қолбасшылық еткен кезде айтылады. 432 жылы ол Потидеяны қоршауға көмектесу үшін 1600 гоплиттен тұратын әскерге басшылық етті. Формио өз әскерін афиналықтардың әлі толық қоршап алмаған қаланың жағынан баяу жылжытып, Потидеяны толық қоршау үшін қарсы қабырға салды. Потидея қатаң қоршауда қалғаннан кейін, Формио өз әскерін Афинаның Халкидикадағы жауларына қарсы сәтті жорыққа бастады, ал келесі жылы халкидтерге шабуыл жасаған әскерді қайтадан басқарды, бұл жолы Македония патшасы Пердикка II олармен бірге болды.
Наупактус
429/8 жылы қыста Формион 20 триремадан тұратын флоттың командирі ретінде Коринф шығанағына жіберілді; Наупакт қаласында базасын құрып, Формион Коринф кемелеріне блокада орнатты. Бірақ, б.з.б. 429 жылдың жазында Спарта Акарнанияны құрлықтан басып алу, Закинф және Кефалония аралдарын жаулап алу және тіпті Наупактты алу мақсатымен, аймақтағы Афина одақтастарына шабуыл жасау үшін үлкен флот пен әскер дайындауға кірісті. Акарнаниялықтар Формионға осы жоспарлар туралы ескертті, бірақ ол бастапқыда Наупактты қорғанышсыз қалдыруға келіспеді. Дегенмен, Пелопоннес флоты Коринф шығанағының оңтүстік жағалауымен қозғалғанда, Акарнанияға өтуге тырысып, афиналықтар солтүстік жағалаумен оларды ілесіп, шығанақтан ашық теңізге шыққаннан кейін шабуыл жасады, оңтүстіктен солтүстікке өтуге әрекеттенді. Келесі шайқаста Формион ерекше және бұрын-соңды болмаған тактика қолданды. Пелопоннестіктер, сандары көп болғанына қарамастан (олардың 47 кемесі бар болса, афиналықтарда 20 кеме болды, сондай-ақ олардың көптеген кемелері ауыр қарулы әскерлермен толы болды), кемелерін қорғаныс шеңберіне жинады, мұрттары сыртқа қаратылған. Формион кемелерімен Пелопоннес флотының айналасын айналып, шеңберді одан да тарылтты. Бұл тактика қауіпті болды – ол афиналықтардың қанаттарын шабуылға өте осал қалдырды, бірақ жел соққанда тиімді болды, нәтижесінде шеңбердегі кемелердің тәжірибесіз экипаждары ескектерді дұрыс қолдана алмады. Осы шатасудың нәтижесінде афиналықтар шабуылға көтеріліп, флоттың қалған кемелерін жеңіп, 12 кемені басып алды. Осыдан кейін көп ұзамай өткен екінші шайқаста Формион және оның шағын жасағы 77 кемеден тұратын Пелопоннес флотына қарсы тағы да жеңіске жетті. Коринф шығанағының тар суларына Наупактты қорғау үшін тартылған афиналықтар бастапқыда жеңіліске ұшырап, шашырады, бірақ Наупактқа қуып келген 11 афиналық кеме өздерін қуғандарға қарсы бұрылып, сан жағынан басым күшті жеңді. Бұл жеңіс Афинаның шығанақтағы теңіз үстемдігін сақтап қалды және соғыстың осы кезеңінде оған қарсы тұруға тырысқан Пелопоннес әрекеттеріне нүкте қойды.
Мұра
428 жылғы Акарнаниядағы бір құрлықтық науқаннан кейін Формионың қайтадан қолбасшылыққа тағайындалғаны туралы жазба қалмаған. Дегенмен, ол қызмет еткен аз жылдар ішінде Пелопоннес соғысының басындағы бағытына терең із қалдырды. 429/8 жылғы Коринф шығанағындағы афиналықтардың жеңілісі Грек солтүстік-шығысындағы Афинаның беделіне және қаланың теңіздегі жеңілмейтіндігіне ауыр соққы болар еді. Оның қазасынан кейін афиналықтар мемлекеттік маңызын білдіріп, акропольде оның ескерткішін орнатып, мемлекеттік зиратқа жерледі. Формионың әкесі Асопийдің атымен аталатын ұлы да соғыс кезінде теңіз экспедициясын басқарды.