Кіріспе

Соғыс жариялау – бұл ұлттық үкіметтен шығарылатын, сол ел мен басқа ел арасында соғыс жағдайының бар екенін көрсететін ресми мәлімдеме. Америка Ғалымдары Федерациясының құжаты АҚШ соғыс жариялаған кезде автоматты түрде қолданылатын заңдардың кеңінен тізімін және мазмұнын ұсынады. АҚШ Конституциясының бірінші бабының сегізінші бөлімінде «Конгресс соғыс жариялауға құқылы» делінген. Алайда, бұл бөлімде «соғыс жариялау» деп танылу үшін заңның қандай формада болуы керектігі нақты көрсетілмеген, сондай-ақ Конституцияның өзінде бұл термин қолданылмайды. Сотта, АҚШ-тың Бірінші округтік апелляциялық соты «Доу мен Буш» ісінде былай деді: «Октябрь қаулысының мәтіні соғыстың себептерін көрсетеді және оны соғыс жүргізуге «рұқсат беру» ретінде ұсынады». Бұл, тиімді түрде, соғыс жариялау үшін рұқсаттың жеткілікті екенін және кейбір адамдардың пікірінше, Конституция бойынша Конгресс ресми «Соғыс жариялау» туралы заң шығаруы міндетті емес екенін көрсетеді. АҚШ соңғы рет кез келген елге белгілі терминологияны қолдана отырып, ресми түрде соғыс жариялағаны 1942 жылы болды, ол кезде Остік одақтас Венгрия, Болгария және Румынияға қарсы соғыс жарияланды. Президент Франклин Рузвельт ресми соғыс жарияламастан елге қарсы жаулық әрекеттерге қатысудың дұрыс емес екенін ойлады. Содан бері әрбір американдық президент соғыс жарияламастан әскери күш қолданды. Осы мақалада «ресми соғыс жариялау» термині аталымында «соғыс жариялау» сөздерін қолданатын Конгресс заңын білдіреді. Басқа жерлерде, бұл мақалада «Конгресс бекіткен», «Конгресс қаржыландырған» немесе «жарияланбаған соғыс» терминдері осындай басқа да қақтығыстарды сипаттау үшін қолданылады.

Тарих

АҚШ ресми түрде бес рет шетел мемлекеттерге қарсы соғыс жариялаған, олардың әрқайсысы АҚШ Президентінің алдын ала сауалы бойынша жасалған. Осы бес жариялаудың төртеуі жаулық әрекеттер басталғаннан кейін қабылданды. Джеймс Мэдисон 1787 жылғы Федералдық конвенцияда «соғыс жүргізу» деген тіркес «соғыс жариялау» деп өзгертілгенін хабарлады, бұл атқарушы билікке кенеттенгі шабуылдарды тойтаруға, бірақ Конгрестің нақты мақұлдауысыз соғыс бастауға құқық бермеу үшін жасалды. Осы мәселеде Президенттің өкілеттігінің заңдық шегі туралы пікірталас әлі де жалғасуда. Американың шетелдегі соғыстарға қатысуына қарсылық, әсіресе 1930 жылдары, соғыс жариялау бойынша ұлттық референдумды талап ететін Конституциялық түзетуді қолдау арқылы білдірілді. Соғыс жариялау бойынша ұлттық референдумды талап ететін бірнеше конституциялық түзетулер, мысалы, Людлоу түзетуі ұсынылды. 1971 жылдың қаңтарында Конгресс Тонкин шығанағы туралы резолюцияны күштен шығарғаннан кейін және Президент Ричард Никсон Вьетнамда соғыс жүргізуді жалғастырғаннан кейін, Конгресс Президенттің талап еткен өкілеттіктерін шектеу үшін Никсонның ветосын жойып, Соғыс өкілеттігі туралы резолюцияны қабылдады. Соғыс өкілеттігі туралы резолюция Конгресс мойындаған Президенттің соғыс жүргізуге құқығын шектеуге бағытталған.

Ресми

Төмендегі кестеде АҚШ ресми түрде он шет елге қарсы соғыс жариялаған бес соғыс тізімі берілген. АҚШ-тың бір реттен артық соғыс жариялаған жалғыз елі – Германия, оған қарсы АҚШ екі рет соғыс жариялады (бірақ Австрия-Мажарстан мемлекетінің мұрагері Венгрия ретінде қарастырылса, басқаша пікір де болуы мүмкін). Екінші дүниежүзілік соғыста Жапония 1941 жылғы 7 желтоқсанда Перл-Харборға шабуыл жасады. Германия мен Италия, сәйкесінше Адольф Гитлер мен Бенито Муссолини басшылығымен, АҚШ-қа соғыс жариялады, ал АҚШ Конгресі де оған ден қойды. Соғыс жариялау Қарсыласы Жариялау күні Дауыс беру Президент Рұхсаттаманың ерекшеліктері Сенат Палатасы 1812 жылғы соғыс Ұлыбританияға қарсы соғыс жариялау Ұлыбритания және оның тәуелді территориялары 18 маусым 1812 19–13 79–49 Джеймс Мэдисон Мэдисон декларацияны талап етті, себебі Корольдік теңіз күштерінің АҚШ азаматтарын әскери қызметке алуы және Наполеон соғыстары кезінде американдық бейтараптыққа жасалған басқа да бұзушылықтар туралы мәлімдеме жасады. Декларацияны Демократиялық-Республикалық партия және Конгрестегі басқа да соғыс жақтастары қолдады, ал Федералистік партия оған қарсы болды. Гент шарты (1814 жылғы 24 желтоқсан) Мексика-Америка соғысы Мексикаға қарсы соғыс жариялау Мексика 1846 жылғы 13 мамыр 40–2 173–14 Джеймс К. Полк Полк декларацияны талап етті, себебі Мексика үкіметімен аумақтық даулар болды, ол Техасты АҚШ-қа қосып алғаннан кейін Рио-Грандені Мексика-Америка шекарасы ретінде танудан бас тартты. Мексика президенті Хосе Хоакин де Эррера АҚШ елшісі Джон Слайделлмен келіссөздерге қатысудан бас тартты, ал Мексика армиясы 1846 жылғы Торнтон оқиғасында даулы аумақта АҚШ армиясына шабуыл жасады. Декларацияға Виг партиясы қарсылық білдірді, олар соғысты Демократиялық партияның АҚШ-қа көбірек құл иеленген штаттарды қосу үшін сылтау ретінде қарады. Гвадалупе Идальго шарты (1848 жылғы 2 ақпан) Испан-Америка соғысы Испанияға қарсы соғыс жариялау Испания 1898 жылғы 25 сәуір 42–35 310–6 Уильям Маккинли Маккинли Кубаның Тәуелсіздік соғысы нәтижесінде Испания-Америка қатынастарының нашарлауынан кейін Гавана портында USS Maine кемесінің батып кетуіне сілтеме жасап, декларацияны талап етті. Басқа декларациялардан айырмашылығы, бұл АҚШ-тың Испания империясынан Кубаға тәуелсіздік беруді талап ететін ультиматум бергеннен кейін болды. Париж шарты (1898 жылғы 10 желтоқсан) Бірінші дүниежүзілік соғыс Германияға қарсы соғыс жариялау Германия империясы 1917 жылғы 6 сәуір 82–6 373–50 Вудро Вильсон Вильсон декларацияны талап етті, себебі Императорлық неміс теңіз күштерінің шексіз су асты кемелері соғысын қайта бастауы және Мексикаға Мексиканың жоғалған территориясын қайтаруды ұсынатын Циммерман телеграммасы болды, егер ол Орталық державалармен одақтасып, АҚШ-қа басып кірсе. 1917 жылғы 7 желтоқсан 74–0 365–1 Вильсон декларацияны талап етті, себебі Австрия-Мажарстан Германиямен одақтас болды және АҚШ азаматтарына шабуыл жасауға қатысты, соның ішінде Аустрия-Мажарстан теңіз күштерінің американдық кемелерге қарсы су асты кемелеріне шабуылға қатысуы. Жапонияның капитуляциясы V J күні, Жапонияның капитуляция құжаты (1945 жылғы 2 қыркүйек), Сан-Франциско шарты (1951 жылғы 8 қыркүйек) Германияға соғыс жариялау Нацистік Германия 1941 жылғы 11 желтоқсан 88–0 393–0 Рузвельт Германияның АҚШ-қа қарсы соғыс жариялауына жауап ретінде декларацияны талап етті. Барлық дауыспен бірауыздан мақұлданды. Венгрия Корольдігі (1920–1946) 360–0 Румынияға қарсы соғыс жариялау Румыния Корольдігі 361–0

Басқа да жарияланбаған соғыс

Кем дегенде 125 рет президент Конгрестің тікелей әскери рұқсатынсыз әрекет жасады. Бұған АҚШ-тың 1898-1903 жылдардағы Филиппин-Америка соғысы, 1927 жылы Никарагуадағы әрекеттері, сондай-ақ 1999 жылы НАТО-ның Югославияны бомбалау кампаниясы және 2018 жылы Сирияға жасалған зымыран шабуылдары кіреді. АҚШ-тың ең ұзақ соғысы, Ауғанстандағы Талибанға қарсы күрес 2001 жылы басталды және 2021 жылдың 31 тамызында американдық әскерлердің елден шығарылуымен аяқталды. Үнді соғыстары кем дегенде 28 қақтығыс пен ұрыстан тұрады. Бұл жергілікті қақтығыстар Солтүстік Америкаға еуропалық отарлаушылардың келуімен басталды, бұл Америка Құрама Штаттары құрылғанға дейін болды. Осы талқылау үшін Үнді соғыстары Америка Құрама Штаттарымен болған қақтығыстар ретінде қарастырылады. Олар 1775 жылы Америка Тәуелсіздік соғысында бір майдан ретінде басталып, 1918 жылы аяқталды. АҚШ армиясы кейбір американдық тайпалардың наразылығына қарамастан, Пайн-Ридж 1890-1891 жылдардағы науқаны үшін мақтау белгісін сақтап тұрады. Америка Азамат соғысы соғыс заңдары бойынша халықаралық қақтығыс емес еді, себебі Америка Конфедерациялық Штаттары (АКШ) басқа тәуелсіз мемлекеттер немесе АҚШ үкіметі тарапынан тәуелсіз ел ретінде толық дипломатиялық мойындама алған үкімет болған жоқ.

Соғыс күштерінің шешімі

1973 жылы Вьетнам соғысынан американдық әскерлердің көп бөлігі шығарылғаннан кейін, президенттің соғыс жарияланбастан әскерді қатыстыру өкілеттігінің шегі туралы пікірталас туды. Пікірталастың нәтижесінде Соғыс өкілеттігі туралы резолюцияға келісімге қол жеткізілді. Бұл заң АҚШ президентінің қанша әскерді және қанша уақытқа орналастыра алатынын нақты анықтады. Ол сондай-ақ президенттің Конгреске мұндай орналасулар туралы ресми есеп беруін талап етті және ресми түрде соғыс жарияланбастан американдық күштерді орналастыру мерзімін шектеді. Заңның конституциялық тұрғыдан тексерілмегенімен, ол көбінесе сақталады, әсіресе Гренададағы қақтығыс, Панамадағы қақтығыс, Сомалидағы қақтығыс, Персия шығанағы соғысы және Ирак соғысы кезінде. Бір ғана ерекшелік – президент Клинтонның Косово соғысы кезінде 78 күнге созылған Югославияға қарсы НАТО-ның әуе шабуылында АҚШ әскерін қолдануы. Басқа барлық жағдайларда президент Конгрестің мақұлдауысыз әскерді қатыстыруға конституциялық құқығы бар екенін мәлімдеді, бірақ әрбір жағдайда президент Соғыс өкілеттігі туралы заңның талаптарын қанағаттандыратын Конгрестің өкілеттігін алды. 2011 жылдың 21 наурызында бірқатар заң шығарушылар президент Барак Обаманың Ливияның әуе қорғанысына және үкіметтік күштеріне шабуыл жасауға АҚШ әскеріне бұйрық беруі оның конституциялық өкілеттігінен асып түсетініне алаңдаушылық білдірді, өйткені шабуылға рұқсат беру туралы шешім Конгрестің рұқсатынсыз қабылданды. Обама өзінің екі беттік хатында бас қолбасшы ретінде шабуылдарды рұқсат етуге конституциялық құқығы бар екенін, олардың ауқымы мен мерзімі шектеулі екенін және Ливиядағы гуманитарлық апатты болдырмау үшін қажетті екенін түсіндірді.