Кіріспе

Роджерс пен Хаммерштейннің музыкалық туындысы 1958 жылы премьераланды. «Гүл барабан әні» (Flower Drum Song) Роджерс пен Хаммерштейн командасының сегізінші музыкалық туындысы болды. Ол 1957 жылы американдық қытай жазушысы Си Йи Лидің «Гүл барабан әні» романының негізінде жазылған. 1958 жылы Бродвейде премьера болып, кейін Вест-Эндте және гастрольдік сапарларда қойылды. 1961 жылы ол музыкалық фильмге бейімделді. «Оклахома!» (Oklahoma!) спектаклінен бастап алғашқы табыстарын алғаннан кейін, Ричард Роджерс пен Оскар Хаммерштейн II 1950-ші жылдары үлкен жетістікке жете алмаған екі мюзикл жазды және өзінің сәнін қайтару үшін жаңа хит іздеді. Лидің романы Сан-Францисконың Қытай қалашығында дәстүрлі құндылықтарды сақтайтын Қытайдан келген бай босқын Ван Чи Янның әкесі туралы айтады. Роджерс пен Хаммерштейн мюзиклдің басты назарын оның ұлы Ван Таға аударды, ол қытай тамырлары мен американдық мәдениетке сіңісу арасында қылыштан қалды. Команда Джин Келлиді мюзиклде сахналық режиссер ретінде дебют жасауы үшін шақырды және лайықты азиялық – немесе кем дегенде, сырттан азиялыққа ұқсайтын – актерлерді іздеді. Лидің романынан гөрі жеңіл әуезді мюзикл Бродвейде табысқа ие болды және одан кейін ұлттық турне өтті. 1961 жылы фильм нұсқасы шыққаннан кейін мюзикл сирек қойылды, себебі актерлік құрамға қатысты мәселелер туды және азиялық американдықтар бейнеленген бейнесіне наразы болады деген қорқыныш болды. Оны сахнаға қойғанда, наразылық тудыруы мүмкін жолдар мен әндер жиі өшірілді. Бұл туынды 2002 жылға дейін Бродвейге оралмады, онда драматург Дэвид Генри Хвангтың сюжетімен (бірақ түпнұсқа әндердің көп бөлігі сақталды) Лос-Анджелесте сәтті өткен қойылымнан кейін ұсынылған нұсқасы көрсетілді. Хвангтың әңгімесі Қытай қалашығындағы оқиғаны және ұрпақтар аралық және иммигранттар тақырыбын сақтайды, сонымен қатар романтикалық қарым-қатынастарға баса назар аударады. Нью-Йоркте ол көбінесе жағымсыз сынға ұшырады және алты айдан кейін жабылды, бірақ қысқа турнеге шықты және содан бері аймақтық деңгейде қойылды.

Роман

1940 жылдары соғыстан қашып келген Ли АҚШ-қа келді, онда ол Йель университетінің драматургия бағдарламасына қатысып, 1947 жылы магистратураны бітірді. 1950 жылдары ол қысқа әңгімелер жазып, қытай тілі мұғалімі, аудармашы және Сан-Францисконың Қытай ауданындағы газеттерде журналист болып жұмыс істеді. Ол драматургияға түсуге үміттенген, бірақ оның орнына Чайнатаун туралы роман жазды, Грант-авеню. Ли алғашқыда романын сатуға сәттілік таппады, бірақ оның агенті оны Farrar, Straus and Cudahy баспасына тапсырды. Фирма қолжазбаны бағалау үшін қарт оқырманға жіберді. Оқырман төсекте өлі табылды, оның жанында "Оны оқы" деген жазуы бар қолжазба болды. Баспахана оны сатып алып, 1957 жылы бестселлер атанды. Лидің романы коммунистерден қашу үшін Қытайдан қашып кеткен 63 жастағы Ван Чи Ян туралы. Бай босқын екі ұлымен бірге Қытай маңындағы үйде тұрады. Оның қайын қарындасы, азаматтық сабақтарына қатысатын Мадам Тан, тұрақты қонақ болып, Ванды батыс тәсілдерін қабылдауға шақырады. Ұлдары мен қайын інісі американдық мәдениетке кірісіп жатқанда, Ван ассимиляцияға қарсылық көрсетеді және ағылшын тілінде тек екі сөз айтады, "Иә" және "Жоқ". Ванның қатты жөті бар, ол оны емдегенді қаламайды, өйткені ол үйде оған билік береді деп санайды. Ванның үлкен ұлы Ван Та Линда Тунгқа ғашық болады, бірақ оның өмірінде көптеген ер адамдар бар екенін білгенде, оны тастап кетеді; кейін ол оның түнгі клубтың бишісі екенін біледі. Линданың досы, тігінші Хелен Чао, Қытай ауданында жарамды әйелдер жетіспегеніне қарамастан, еркек таба алмай жүрген Таны мас етіп, оны азғырады. Ол оның төсегінде оянғаннан кейін, ол романға келіседі, бірақ ақырында оны тастап кетеді, ал ол өзін-өзі өлтіреді. Таның әйел таба алмауына шыдамы жетпей, Ван ұлына суретке түсірілген келін тауып береді. Алайда, келіншек келгенше, Та жас әйелмен, Май Лимен танысады, ол әкесімен бірге жақында Сан-Францискоға келді. Олар көшеде күйзеліске толы гүлдермен ән салып, өздерін асырайды. Та атасының келісімімен екеуін Ванның үйіне шақырады, ал ол және Мей Ли ғашық болады. Ол үй қызметшілері оны сағатты ұрлады деп жалған айыптап, оған үйленуді уәде етеді, бірақ әкесі бұған тыйым салады. Ван отбасын бөлген қақтығыстарды түсіну үшін күреседі; ассимиляцияға деген жаушылығы оны отбасынан оқшаулайды. Ақырында, ұлының кеңесіне құлақ асып, Ван жөтелін емдеу үшін шөп дәрігеріне бармай, қытайлық батыс клиникасына барады, бұл оның американдық мәдениетті қабылдауға кірісіп жатқанын білдіреді.

Музыкальдық шығарманың пайда болуы

Роджерс пен Хаммерштейн, "Оклахома!", "Карусель" және "Оңтүстік Тынық мұхиты" сияқты ерте серіктестіктеріндегі үлкен жетістіктерге қарамастан, 1950-ші жылдардың ортасында "Мен және Джульетта" мен "Пипе Дрим" спектакльдерімен Бродвейде салыстырмалы сәтсіздіктерге ұшырады. "Оклахома!" 1943 жылы жаңа белестерге жеткенімен, 1950-ші жылдардың соңындағы кез келген жаңа жоба "Батыс жағындағы оқиғадағы" қатал реализм сияқты заманауи мюзиклдермен және "Музыкалық адам", "Май Леди" және "Пижама ойыны" сияқты Бродвей хиттерімен бәсекелесуге тиіс болды. Роджерс пен Хаммерштейн келесі мюзиклдерінің жұмысын Бродвейдегі соңғы спектакль аяқталғаннан кейін бастауды қағида еткен, бірақ 1957 жылдың басында, "Пипе Дрим" жабылып, алты ай өткен соң, олардың жаңа сахналық мюзикліне қатысты ешқандай перспектива болмады. Дегенмен, 1956 жылдан бері CBS телеарнасында 1957 жылдың 31 наурызында көрсетілген "Күлтегін" теледидарлық нұсқасымен жұмыс істеп келді. Роджерс әлі де тіс жасушасындағы қатерлі ісіктен кейінгі операциядан қалпына келмей жатқан еді, сонымен қатар, ол көп ішіп, депрессияға шалдыққан. 1957 жылдың маусымында Роджерс Пейне Уитни психиатриялық клиникасына жатты және онда он екі апта болды. Оның қыздары Мэри мен Линданың айтуынша, бұл оның ішімдік ішуін тоқтатуға көмектеспеді. Хаммерштейн сол кезде "Оңтүстік Тынық мұхиты" фильмінің түсірілімінде Лос-Анджелесте болды. Коммиссариатта ол көп жылдан бері танысы болып келген Джо Филдспен кездесті, ол "Гүл барабан әнінің" құқықтарын алу бойынша келіссөздер жүргізіп жатқанын айтты. Атауы оны қызықтырған Хаммерштейн романның көшірмесін сұрады және оның музыкалық ретінде әлеуеті бар екеніне көз жеткізді. Ән жазушы оны "қытайлық "Әкемен өмір" сияқты" деп сипаттады. Хаммерштейн Роджерспен кеңесіп, олар оны Филдспен бірлесіп жазып, өндіріске салатын келесі жұмыстарына айналдыруға келісті. Хаммерштейн 1958 жылдың ортасында жұмысты бастады. Бірақ шілдеде ол ауырып, бір ай бойы ауруханада жатты. Бұл оны жазуды жеделдетуге мәжбүр етті, өйткені өндіріс тобы шоуды қыркүйек айының басында репетицияға дайындауды үміттенеді, бірақ ол екі аптаға кейінге шегерілді. Дегенмен, сұхбаттарында Хаммерштейн қажет болған жағдайда бұрынғы спектакльдер үшін әндерді репетиция кезінде де жазғанын айтты. Мюзикл Лидің "орталық тақырыбын сақтады – 20 ғасырдың американдық әдебиетінің көп бөлігінде кездесетін тақырып: Ескі әлемнен келген иммигранттар мен олардың Жаңа әлемдегі ұрпақтары арасындағы қақтығыс". Бұл мюзиклді романнан гөрі жеңіл және комедиялық етті. Мюзикл туралы кітабында Дэвид Льюис былай деп жазды: "Мырза Хаммерштейн мен оның әріптестері музыкалық драма жазуға немесе олардың комедиялық тәсіліне Джуд Фрайдың "Оклахома!" берген драмалық контрапунктін қосуға көңіл-күйі болмады! Олар сол кездегі Бродвей аудиториясы үшін ең танымал тақырып болған үлкен ұлдың махаббат іздеуіне ең қауіпсіз коммерциялық жолды таңдады". Жаңа сюжет Роджерс пен Хаммерштейннің бұрынғы хиттерінен көркемдік жағынан азырақ батыл болғанымен, ол азиялық американдықтарды бейнелеуде жаңашыл, тіпті батыл болды, "біздің негізгі поп-мәдениетте ұзақ жылдар бойы қатал карикатураланған және шеттетуге ұшыраған этникалық топ". Линданы болашақ күйеуі ретінде жариялау үшін, ол Мэй Ли мен оның әкесімен кездеседі, ал ақсақалдар оның иммигрант қызға берген уәдесін орындауын талап етеді. Та Мэй Лиге үйлену тойына әкесінің құлаққаштарын сыйға тартады, ол оларды киген күнін еске түсіреді және оған деген сезімін жасыруға тырысады. Той шеруі Сан-Францисконың Грант даңғылымен қалыңдықтың үлкен шапанмен, седан креслосында алып жүреді ("Той шеруі"). Сэмми дәстүрлі тойынан ішіп, жаңа келініне ұсынады. Мэй Ли Сэммидің анасына оған үйлене алмайтынын мойындайды, өйткені ол заңсыз иммигрант – бұл тактиканы американдық теледидарды көру арқылы үйренген. Келісімшарт жойылды, бұл Сэмми мен Таға Линда мен Мэй Лиге үйлену мүмкіндігін береді.

Кастинг және сынақтар

Роджерстің биографы Мерил Секресттің айтуынша, Роджерс, Хаммерштейн және Филдс Юл Бриннерді режиссер ретінде шақыруға үміттенеді. 1951 жылғы «Патша мен мен» фильмі арқылы танымал болған Бриннер өте тәжірибелі режиссер болатын. Алайда, ол «The Sound and the Fury» фильмінде түсіп жатқандықтан, оны Twentieth Century Fox-тан босату туралы келісімге келе алмады. Оның орнына олар бұрын сахнада режиссерлік етпеген актер және биші Джин Келлиді жалдады. Келли бұл туынды Роджерс пен Хаммерштейннің ең жақсы туындыларының бірі болмайтынын сезінді, бірақ «шоуды кітаптан барлық әзілдер мен айла-шарғылармен толтырсам, оны іске асыра аламын» деді. Үш продюсер актерлік құрамға қытайлық немесе кемінде азиялық актерлерді іздеді, бұл идея сол кезде «өте тәуекелді» саналды. Сыншылар, алайда, Азиялық американдықтардың «басты театрларда аз мүмкіндіктер тапқанын» атап өтті. Олар Чарли Чанның ең жақсы ұлы ретінде танымал Кей Люкті Уанг шебері рөліне шақырды. Роджерс пен Хаммерштейн «Патша мен мен» фильмінен жас таланттарды қарастырды және филиппин-американдық жасөспірім Патрик Адиартеге тоқтады, ол өсіп келе жатқанда бірнеше жас ханзадаларды сомдаған, соңында мұрагер ханзада Чулалонгкорн рөлінде ойнады. Дарынды биші Ван Сан рөліне шақырылды, ол Таның толығымен американдалған кіші інісі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде тұтқындалған жапон-американдық Пэт Судзуки жақында Нью-Йоркке келген болатын және «The Tonight Show» (Джек Пармен) және «The Ed Sullivan Show» сияқты телешоулардағы ән орындауымен жақсы әсер қалдырды. Ол Таның түнгі клубтағы сүйіктісі ретінде қайта аталған Линда Лоу рөлін алды. Командаға компаниядағы қалған орындарды, әсіресе хорды, азиялық актерлермен толтыру қиын болды. Азия тақырыбындағы тағы төрт қойылым Нью-Йоркте ашылды немесе репетицияда болды, сондықтан азиялық актерлерге сұраныс жоғары болды. Келли мен қойылымның хореографы Кэрол Хейни таланттарды іздеу үшін елдің қалаларына сапар шекті. Агенттер басқа қалаларға жіберілді; Гонолулуда олар түнгі клуб әншісі және гавайилік Эд Кенниді тапты, ол Ван Та рөлін сомдайтын болды. Ал Нью-Йоркте үш продюсер би мектептерін аралап шықты. Нью-Йорктің қытай ауданындағы газеттердегі жарнамаға бір ғана жауап келді. Сан-Францисконың қытай ауданында ресми кастинг өткізілмеді, және жалғыз табылған адам – Тыйым салынған қаладағы түнгі клубтың комедияшысы Горо "Джек" Сузуки (кейін оның есімін Джек Су деп өзгертті), ол Фрэнки Уинг рөлінде сомдайтын болды, Сэмми Фонгтың Celestial Bar-ындағы комедиан. Фонг рөлін ойнату қиын болды. Бастапқыда ол түнгі клубтың комедияшысы Ларри Сторчқа берілді, бірақ Бостондық сынақтар кезінде ол басқа кавказдық Ларри Блайденге берілді. Мадам Лян рөлі, Уанг шебердің қарындасы, Оңтүстік Тынық мұхитындағы «South Pacific» қойылымында Тонкин (Вьетнам) әйелін, Кінәлі Мэриді сомдаған ашық терілі афроамерикандық Хуанита Холлға бұйырды. Тағы бір афроамерикандық актриса, Диаханн Кэрролл, актерлік құрамға қарастырылды, бірақ жұмысқа қабылданбады. Роджерс кейінірек былай деп жазды: «Маңыздысы, актерлер қытайлықтар сияқты көрінудің иллюзиясын жасауы керек еді. Бұл театр көрермендерінің керемет қасиеттерінің бірін көрсетеді. Адамдар сахнада көретін нәрселеріне сенгісі келеді және қалаған нәтижеге жету үшін жасалған кез келген нәрсеге қуана келіседі. Олардан Эцио Пинзаны [«South Pacific» фильмінде] француз ретінде, Юл Бриннерді сиамдық ретінде қабылдауын сұраңыз, олар сізбен тоғыз ондық жолмен кездесуге дайын, тіпті перде көтерілгенге дейін». Әндерге бірнеше өзгерістер енгізілді. Мастер Ванға арналған «My Best Love» әні бастапқыда оның қарындасына жақсырақ сай келеді деп ойланды, бірақ Хуанита Холл оны орындауға келмегенде, ән толығымен алынып тасталды. Роджерс пен Хаммерштейн «Ол әдемі» әнін «Сен әдемісің» деп өзгертті. Команда Сами Фонгтың Меи Лиге үйленбеу керектігін түсіндіру үшін ән қосуға шешім қабылдады. Бірнеше сағаттың ішінде олар «Don't Marry Me» әнінің сөздері мен музыкасын жазды. Бостондық премьерадан кейін көп ұзамай Филдс жүрек соғысына шалдықты, және ауруханадан шыққаннан кейін ол сауығу үшін Нью-Йоркке оралуға мәжбүр болды. Автор С. Я. Ли репетицияларды үнсіз бақылаған, Бостондық қойылымдарда Хаммерштейн сценарийде креслолардың сыңғырлағанын, көрермендердің тыныштанбайтынын білдіретін хатшы белгісі болатынын еске алды. Хаммерштейн кітаптың кейбір бөліктерін Таның өзіне емес, екі жұптың романтикалық қарым-қатынастарына назар аудару үшін қайта жазды.

Кейінгі туындылар

Шоу 1960 жылғы 24 наурызда Лондонның Палас театрында ашылып, 464 қойылым көрсетілді. Лондонда азиялық актерлердің саны аз болды; Вест-Энд қойылымында Мей Ли рөлінде Яу Шан Тунг, Та рөлінде Кевин Скотт, Ван рөлінде Джордж Минами, Линда Лоу рөлінде Харриет Ямасаки ("Яма Саки"), Сэмми Фонг рөлінде Тим Герберт және Мадам Лян рөлінде Айда Шепли ойнады. Хореографиясы Хейниге, оркестрлеуі Беннеттке тиесілі болса, декорациялары мен костюмдері Бродвейдегідей болды, бірақ режиссура мен қадағалаушылықты Джером Уайт жүзеге асырды. Ұсынылған қойылым мен Лондондық актерлік құрамның альбомы жақсы қабылданды. Бродвейдегі қойылым аяқталғаннан кейін, 1960 жылғы 10 мамырда Детройттен бастап АҚШ бойынша гастрольдік сапар басталды. Нью-Йорктегі төрт бас рөлдегі актер – Холл, Су, Кенни және Люк турға қосылды. Осы кезде Хаммерштейннің денсаулығы нашарлап (1960 жылдың тамызында қайтыс болды), ал үш продюсердің ешқайсысы сапарға қатыспады. Детройтте үш аптадан кейін, қойылым Лос-Анджелеске көшті, ондағы премьераға үш скандинавиялық ханшайымды қоса, көптеген жұлдызды көрермендер келді. Сан-Франциско 1 тамызда Курран театрында қойылымды ашқанда, оны зор қуанышпен қарсы алды. Жергілікті премьераға келген Ли мен Филдске ыстық шапалақтар қосылды. Гастроль сәтті жалғасты, Чикагода 21 апта бойы көрсетілді. 1961 жылғы 14 қазанда Кливлендте аяқталды, мюзиклдің фильмге түсіріліміне бір ай қалғанда. Льюис "Гүл барабан әнінің" 1961 жылғы фильмдік нұсқасын, Умеки, Су, Холл және Сюзи Вонгтың жұлдызы Нэнси Кванның қатысуымен түсірілгенін, "нашарлығының есімсіз пастиші" деп атады. Ол мюзиклдің 1958 жылғы нұсқасы сирек қайта қойылғанын ескере отырып, фильм "келешекте сахналық мюзиклдің орнына қойылатын болады" және академиктер мен қазіргі театр сыншылары мюзиклді талдағанда осы нұсқаға сүйенеді дейді. Фильм Роджерс пен Хаммерштейннің мюзиклдерінің Голливудтағы бейімделулерінің арасында ақша жоғалтқан жалғыз фильм болды. Дегенмен, ол бес "Оскар" сыйлығына ұсынылды және Гермес Панның хореографиясын қамтыды. Бес жылдан кейін осы компания оны қайта қоюға тырысты, бірақ бұл жолы сәл нашар болды; көрермен көп болғанымен, жергілікті сыншылар Хаммерштейннің азиялықтарға деген көзқарасының ескіргенін айтты. Басқа ерте қойылымдарға 1961 және 1965 жылдары Сент-Луис қалалық операсының табысты қайта қоюлары, сондай-ақ 1963 және 1964 жылдары Сан-Франциско аймағындағы қайта қоюлар кірді, екеуінде де Су Сэмми Фонг рөлінде ойнады. Дегенмен, мюзиклді әуесқойлар мен мектептер үшін қою қиын болды, себебі актерлік құрам азиялық немесе азиялық кейіпте болуы керек еді. Кәсіби компаниялар да азиялық әнші-биші актерлердің толық құрамын жинау қиындықтарына тап болды. 1960 жылдардың соңына қарай мюзикл сирек қойылды. Лицензиялаумен айналысатын Роджерс және Хаммерштейн ұйымы, жұмыстың танымалдығының төмендеуі АҚШ-тағы азаматтық құқық қозғалысынан кейін нәсілдік сезімталдықтың артуына байланысты деп санайды. Олар Мей Лидің Азиядан келген иммигранттардың АҚШ-қа келгенінен туындаған қауіп туралы радио хабарларын алаңдаумен тыңдайтын көрінісін қосты. Көптеген диалогтар қысқартылды, ал продюсер Фред Ван Паттен "[Азиялықтардың ақ адамдарды күлдіру үшін айтқан сөздерін қысқарттық]" деді. "Chop Suey" әні және Уанг ұстазының "барлық ақ адамдар бірдей көрінеді" деген сөзі де алынып тасталды (бұл С. Ю. Лидің романындағы сөзге негізделген). Автор өзінің романы мен мюзиклге жасалған бейімделуін қорғау үшін сирек кездесетін сұхбат берді. Үш аптаға жоспарланған қойылым мерзімінен бұрын аяқталды. 1993 жылы Оклендтегі сәтті қойылым 1958 жылғы түпнұсқа сценарийге қатаң орай берді, бірақ репетиция уақытының жетіспеуіне байланысты балеттің бір бөлігі қысқартылды; Сан-Матеодағы 1996 жылғы, цензураға ұшыраған қойылым да кассада жақсы нәтиже көрсетті.