Кіріспе

Стивен Сондхайм мен Артур Лоуренцтің мюзиклі «Anyone Can Whistle» – Стивен Сондхаймның музыкасы мен сөздеріне, ал Артур Лоуренцтің кітабына негіделген мюзикл. «Конформизмге және, осы дүниені ақылды деп есептейтіндердің ақымақтығына сатира» ретінде сипатталатын бұл туынды, экономикалық қиын жағдайдағы қаланың жемқор мэрінің туристерді тарту үшін жалған керемет құру туралы әңгімесін баяндайды. Бұл жалған керемет, сезімтал медбикенің, жергілікті психиатриялық ауруханадан шыққан көптеген науқастың және өзінің құпиялары бар дәрігердің назарын аударады. Филадельфиядағы сынақтан кейін, «Anyone Can Whistle» 1964 жылдың 4 сәуірінде Бродвейдегі Majestic театрында сахнаға шықты. Шоуға қатысты пікірлер әртүрлі болды (соның ішінде New York Times және New York Herald Tribune газеттерінен жағымсыз сын), және он екі алдын ала көрсетілім мен тоғыз қойылымнан кейін жабылды. Бұл қойылым Анжела Лансберидің сахналық мюзиклдегі тұңғыш дебюті болды. Қойылым тоқтағаннан бері «Anyone Can Whistle» Сондхаймның басқа мюзиклдерімен салыстырғанда аз қойылымдарды көрді; ең танымал қойылымдардың қатарында 1995 жылы Карнеги залында өткен концерттік нұсқасы, 2003 жылы Лондон мен Лос-Анджелестегі екі қойылым (онда түзетулер енгізілді) және 2010 жылы New York City Center-де Encores! бағдарламасы үшін өткізілген концерттік қойылым бар. Дегенмен, оның музыкасы Сондхаймнің туындыларының құнды бөлігі ретінде танылды, ал «Everybody Says Don't» және «There Won't Be Trumpets» сияқты әндер кеңінен орындалды.

Өмірбаян

Шоу туралы алғаш рет 1961 жылғы 5 қазанда «The New York Times» газетінде хабарланды: «1962 жылдың қысы үшін [Артур Лоранс] тағы бір музыкалық жобаны дамытып жатыр, ол – «Рухтар тыныш емес». Сюжет пен қойылымды Лоранс мырза жасайды, ал музыка мен әндерін Стивен Сондхайм жазады. Лоранс мырза көп мәлімет бергісі келмеді, тек қысқаша сипаттама ғана берді. Атауы басқаша болғанымен, мазмұны жергілікті және заманауи көзқарасқа сай. Әзірге продюсері жоқ». Шоу туралы келесі жаңалық 1963 жылғы 14 шілдеде «The New York Times» газетінде Кермит Блумгарден туралы жарияланған мақалада пайда болды, онда ол алдағы маусымға дайындап жатқан төрт шоу туралы айтты: екеуі мүмкін, екеуі нақты. Нақты шоулардың бірі – Сондхайм мен Лоранстың мюзиклі (қазір «Side Show» деп аталады). Нью-Йоркте репетиция өткізілгеннен кейін, труппа 1964 жылғы 2 наурыздан 21 наурызға дейін Филадельфияда Бродвейге дейінгі сынақтарды бастады. Лоранс шоудың идеясының қарапайымдығы және абсурдтық стилінің түсінікті болмауы туралы сынды ескермей, проблеманың түйінін шешудің орнына, қойылымды қайта жасауға күшін жұмсады. Шоуға тағы бір соққы болды: басты рөлдердің бірін сомдаған Генри Ласко (Шубб есепшісі) қала сыртындағы сынақтар кезінде жүрек талмасына ұшырады, оның орнына Габриэль Делл келді. Сондхаймның айтуынша, «Лансбери сахнада өзін қатты қауіпсіз сезінбеді және өзінің ойынына риза емес еді, сондықтан оны алмастыруды қарастырдық. Алайда, кейіннен Ласко, тәжірибелі актер, оны әуесқой сезіндіргенін анықтадық. Оның сенімсіздігі жоғары дублері келгеннен кейін, ол гүлдене бастады, әрі керемет өнер көрсетті». Сондхайм сын-пикирлерді «ұятты» деп, ал көрермендерді «жаушыл» деп сипаттады.

Өндірістер

Көптеген түзетулерден кейін, шоу 1964 жылғы 4 сәуірде Бродвейдегі Majestic театрында ашылды, онда 9 қойылым мен 12 алдын ала көрсетілімнен кейін жабылды. New York Times және New York Herald Tribune сияқты ірі газеттердің жағымсыз пікірлерін жеңе алмады. Сценалық дизайнын Уильям және Жан Эккарт, костюмдерін Теони В. Олдредж, ал жарық дизайнын Жюль Фишер жасады. Хореограф Герберт Росс шоу үшін жалғыз Tony сыйлығына ұсынылды. Шоу культтық сүйіктіге айналды, ал Columbia Records компаниясы шығарған түпнұсқа актерлік құрамның қысқартылған жазбасы Сондхайм жанкүйерлері мен музыкалық театр әуесқойлары арасында жақсы сатылды. Алдын ала көрсетілімдер кезінде алынып тасталған "There Won't Be Trumpets" әні кабаре орындаушыларының арасында танымал болды. 1995 жылғы 8 сәуірде Нью-Йорктегі Carnegie Hall-да Гей ерлердің денсаулық дағдарысына көмек көрсету мақсатында концерт өтті. Концерт Columbia Records компаниясымен жазылды, бұл алғаш рет музыкалық бөлімдер мен нөмірлер сақталды. Мысалы, осы концертте "There's Always a Woman" әні орындалды. Лансбери баяндамашы болды, ал Мадлен Кан Кора, Бернадет Петерс Фэй және Скотт Бакула Хэпгуд рөлінде ойнады. Қосымша актерлік құрамында Чип Зиен, Кен Пейдж және Харви Эванс болды, ол түпнұсқа қойылымнан рөлін қайта ойнаған жалғыз актер еді. 2003 жылы Sony компаниясы түпнұсқа Бродвей актерлік құрамының жазбасын компакт-дискіде қайта шығарды. Сол жылы екі қайта қойылым өтті: біреуі Лондондағы Bridewell театрында, екіншісі Лос-Анджелестегі Matrix театрында. Ravinia фестивалі 2005 жылғы 26 және 27 тамызда Audra McDonald (Fay), Michael Cerveris (Hapgood) және Patti LuPone (Cora) қатысуымен сахналық концерт ұсынды. 2008 жылғы 11 қаңтарда Talk Is Free Theatre компаниясы Канададағы кәсіби премьераны (концертте) Онтарио штатындағы Gryphon театрында, ал 13 қаңтарда Торонтодағы Diesel Playhouse-де ақша жинау мақсатында қойылым ұйымдастырды. Адам Бразиер Хэпгуд, Кейт Хеннинг Кора, Блайт Уилсон Фэй және Ричард Озуниан баяндамашы рөлінде ойнады, ол сонымен қатар режиссер болды. Хореографияны Сэм Страсфелд жасады. Қосымша актерлік құрамында Хуан Чиоран бақылаушы Шаб, Джонатан Монро қазынашы Кули және Марк Харапиак шеф Магрудер рөлінде болды. Музыкалық жетекшілікті Уэйн Гвиллим жүзеге асырды. Encores! 2010 жылғы 8 сәуірден 11 сәуірге дейін Саттон Фостер (медбике Фэй Эппл), Донна Мерфи (мэр Кора Гувер Хупер) және Рауль Эспарза (Хэпгуд) қатысуымен сахналық концерт ұсынды, режиссерлігі мен хореографиясы Кейси Николауға тиесілі болды. Бұл қойылым Encores! тарихында ең көп көрермен жинаған екінші қойылым болды, ал Стивен Сондхайм 10 сәуірдегі кешкі қойылымнан кейін өткен әңгімеге қатысты. "Anyone can Whistle" қойылымы 2010 жылғы 10 наурызынан 17 сәуіріне дейін Primavera Productions компаниясымен бірлесіп, Лондондағы Jermyn Street Studio Theatre-де ашылды. Режиссері Том Литтлер, музыкалық директоры Том Эттвуд, ал актерлік құрамында Исси ван Рэндвик (мэр), Розали Крейг (медбике Фэй Эппл) және Дэвид Рикардо Пирс (Хэпгуд) болды. Porchlight Music Theatre 2013 жылы "Porchlight Revisits" сериясының бөлігі ретінде "Anyone Can Whistle" қойылымын ұсынды, онда жылына үш ұмытылған мюзикл қойылды. Оны Кристофер Паздерник режиссерлік етті, ал музыканы Аарон Бенхам жазды. Фил Уиллмотт режиссерлік еткен жаңа қойылым 2017 жылғы 8 ақпанынан 11 наурызына дейін Лондондағы Union театрында өтті. Шоудың концерттік нұсқасын MasterVoices компаниясы Тед Сперлингтің жетекшілігімен 2022 жылғы 10 наурызда Нью-Йорктегі Carnegie Hall-да ұсынды. Бұл қойылымда Ванесса Уильямс (Кора Гувер Гупер), Сантино Фонтана (Дж. Боуден Хапгуд), Элизабет Стэнли (Фэй Эппл), Дуглас Силлс (бақылаушы Шуб), Эдди Купер (қазынашы Кули) және Майкл Мулхерен (полиция бастығы Магрудер) қатысты. Джоанна Глисон шараның баяндамашысы болды.

2022 жылғы 1 сәуірінен 2022 жылғы 7 мамырына дейін Лондондағы Southwark Playhouse театрында Джорджи Рэнкком режиссерлігімен, Натали Паундтың музыкалық жетекшілігімен және Лиза Стивенстің хореографиясымен қойылым өтті. Шоуда Алекс Янг Кора Гувер Гупер, Кристин Саймон медбике Фэй Эппл және Джордан Броатч Дж. Боуден Хапгуд рөлінде ойнады. Бұл қойылым 1964 жылы Бродвейдегі дебютінен бері шоудың ең ірі сахналық нұсқасы болды.

Бірінші акт

Оқиға қиялға айналған, банкротқа ұшыраған америкалық қалада өтеді. (Бұрынғы негізгі саласы ешқашан тозбайтын белгісіз өнім болды. Қазір әркімде бар, ешкімге де алмастыру қажет емес.) Қаладағы жақсы жұмыс істейтін жалғыз орын – "Печенье құтысы" деп аталатын жергілікті психиатриялық аурухана, ондағы науқастар қаһарлы қала тұрғындарына қарағанда әлдеқайда дені сау көрінеді ("Мен көк құс сияқтымын"). Барлық ақша Кора Гувер Гупердің қолында, сәнді, аяусыз қала әкімі және оның жақтастары – есепші Шуб, қазынашы Кули және полиция бастығы Магрудер. Кора өзінің хор әншілерінің қолында тасынады және ол танымалдылықтан басқа кез келген нәрсені қабылдай алатынын мойындайды ("Мен және менің қалам"). Есепші Шуб оған өзінің әкімшілігі мен қаланы құтқару жоспары бар екенін айтады, "Бұл әдепсіз" деп уәде береді. Ол оған қала шетіндегі тасқа кездесуге шақырады. Тасқа жергілікті ана, миссис Шрёдер, өзінің кішкентай қызы Жоанға тастан түсіп кетуге кеңес береді, бірақ Жоан тасқа тіл тигізеді де, одан су аға бастайды. Қала бірден кереметті жариялайды, ал Кора мен оның кеңесі туристерден түсетін табысқа үміттенеді, судың емдік қасиеттерімен мақтанады ("Ғажайып ән"). Бірақ Кораға бұл кереметтің жалған екені, оны тастың ішіндегі сорғы басқаратыны белгілі болады. Қаладағы кереметке күмәнданатын жалғыз адам – Фэй Эппл, "Печенье құтысынан" келген скептик, бірақ идеалистік көзқарастағы жас медбике. Ол барлық қырық тоғыз науқаспен бірге тасқа келеді, немесе "печеньелерді" алып келеді, оларға судан ішуге мүмкіндік беру үшін. Шуб егер олар су ішіп, ақыл-есін жоғалтса, адамдар алдануды білетінін түсінеді. Ол Фэйді тоқтатуға тырысқанда, науқастар қала тұрғындарымен араласады, сондықтан ешкім кімнің кім екенін анықтай алмайды. Фэй жоғалып кетеді және полициядан жасырынып, қаладағы Кора мен оның жақтастарын құтқару үшін батыр күтетінін мойындайды ("Трампеттер тартпайды"). Кора "Печенье құтысының" директоры, доктор Детмольдпен бірге оқиға орнына келеді, ол Фэй науқастарды анықтау үшін жазбаларды алып кеткенін айтады. Ол Кораға оларға көмектесетін жаңа көмекші күтіп тұрғанын айтады. Сол сәтте құпия бейтаныс, Дж. Боуден Хапгуд келіп, "Печенье құтысына" қалай баруға болатынын сұрайды. Ол бірден жаңа көмекші деп қабылданады. Жоғалған науқастарды анықтауды сұрағанда, Хэпгуд кездейсоқ адамдарды сұраққа тұтып, оларды екі топқа бөле бастайды – А тобы мен бірінші топқа, қайсысының ақыл-есі дұрыс екенін айтпайды. Қалалық кеңес күдікке түседі, бірақ Хэпгуд оларды өзінің ақыл-есіне күмәндана бастағанша сұрақтан гөрі сұрақ қоя береді. Кора оның логикасына тым қатты беріліп, ("Жай ғана") қамқорлық жасайды. Музыкалық көрініс аяқталғанда, жарық өшеді, тек Хэпгудқа бағытталған прожектор қалды, ол көрермендерге "Сендердің бәрің де ақылдан адасқансыңдар!" деп жариялайды. Бірнеше секундтан кейін сахна жарықтандырылады, актерлер театр орындықтарында отырып, бағдарламаларды ұстап, көрермендерге қол шапалақтап, көрініс аяқталады.

Екінші акт

Екі топ қазір қайсысының саналы екендігі үшін қызыл тісті бәсекелестікке түсіп отыр ("1 наурыз"). Тағы бір бейтаныс, қауырсынды пальто киген француз әйелі пайда болады. Шын мәнінде, ол Фэй Эппл, жасырынған күйде. Ол өзін Лурдтан келген ханым, кәсіби Ғажайапат тексеруші деп таныстырады, ғажайапатты зерттеу үшін келген. Шаб Кораны ескерту үшін қашқанда, Фэй Хэпгудты қонақүйінде іздеп табады, екеуі француз романтикалық фильмі сияқты ("Come Play Wiz Me") бір-бірін баурап алады. Фэй Хэпгудтан ғажайапатты әшкерелеуге көмектесуін сұрайды. Бірақ Хэпгуд оның маскасын көріп, алдымен оны сұраққа тартып алуды қалайды. Фэй шашын түсіріп алудан бас тартады және бұл масканың, колледждегі қойылымнан қалған, өзінің қабығынан шығудың жалғыз жолы екенін мойындайды. Дегенмен, ол Хэпгуд оған бостандыққа қол жеткізуге көмектеседі деп үміттенуді бастайды ("Кім болса да сыбызғы тартып айта алады"). Осы уақытта екі топ шеруін жалғастырады, ал Кора сөз сөйлеуге тырысып, Хэпгуд оның көшбасшылығын ұрлап алғанын түсінеді ("Қала шеруі"). Олар Шубпен бірге үйінде шұғыл отырыс өткізуді жоспарлайды. Қонақүйге оралған Хэпгуд Фэйге Кукилердің жазбаларын жоюды ұсынады, осылайша олар екеуі де бостандыққа шығады. Фэй тартынса, Хэпгуд өзінің пластинкасын шығарады – ол оның елуінші Кукисі. Ол – жылдар бойы батырлыққа ұмтылып, бірақ күрестен шаршаған, идеалист. Ол Cookie Jar-ға зейнетке шығу үшін келді. Оның жазбаларынан шабыттанған Фэй жазбаларды жыртып жібере бастайды. Ол осылай істегенде, Кукилер пайда болып билеуге кіріседі ("Барлығы айтпайды").

Үшінші акт

Кора үйінде кеңесшілерімен бірге. Шуб кереметті уақытша тоқтатты, бірақ Хапгудты кінәлау оңай екенін жариялады. Топ одақтастығын тойлайды ("Мен сенің арқаңдамын"). Мейманхананың сыртында наразылық толқуы басталады, ал Хапгуд пен Фэй, әлі де киім ауыстырып, жартастың астына тығынады. Алдануды анықтаған Кора мен кеңес олармен бетпе-бет келеді. Сол сәтте Кора губернатордан 49 печеньенің квотасы орындалмаса, оған импичмент жарияланатыны туралы телеграмма алады. Шуб оған Хапгуд кімнің ақыл-сау екенін айтпағандықтан, квота толғанша кез келген адамды кездейсоқ тұтқындауға болатынын айтады. Хапгуд Фэйге қала мэріне қарсы тұруға көмектеспейді, өйткені ол күресуді тоқтатты. Өзінің әлі де қабығынан шыға алмағанын білсе де, Фэй ашуланып, жалғыз өзіне сенерін айтады ("Не боларын көресің"). Кора мен полиция күштері печеньелерді ұстауға кіріскенде, Фэй күзетшілерден вагонның кілтін алуға тырысады ("Печеньелерді қуу" балеттік көрінісі). Көрініс аяқталысымен Фэй тұтқынға алынады, ал доктор Детмольд оны таниды. Фэй қала тұрғындарына жалған керемет туралы айтады, бірақ қала оған сенбейді. Детмольд Кораға жазбаларсыз Фэй тұтқындарды есте сақтау арқылы тани алатынын айтады. Кора қырық тоғыз адамды, қалыпты немесе емес, тұтқындауға дайын екенін ескертеді, ал Фэй, шаршап, Хапгудтан басқа барлық печеньелерді анықтап береді. Ол әлемге оның секілді адамдар керек екенін айтады, ал Хапгуд өзін-өзі ұстай алмайды. Ол Фэйді өзімен бірге келуге шақырады, бірақ Фэй әлі де бостандыққа шығуға батыл бола алмайды. Олар өкінішпен қоштасады ("Бұл аз нәрсеге сенімділік"). Өзеннің арғы жағындағы қаладан жаңа керемет туралы хабар келеді, жылы жүрегі бар мүсін туралы, және қала тұрғындары, Магрудер мен Кули сияқты, оның шындық екенін көруге асығады. Көп ұзамай қала дерлік толық босады, ал Кора қайтадан жалғыз қалады. Шубтың жауабы бар – бүкіл қаланы бір үлкен печенье сақтағышқа айналдыруға болады. Кора Шубпен бір-біріне лайықты екенін түсінеді, және олар бірге би билейді. Фэй жұмысына қайта оралғанда, Детмольдтың жаңа көмекшісі Джейн Борден Озгуд келеді, және Фэй оның өзінен де қатал және сенімсіз екенін түсініп қорқады. Жаңа медбике печеньелерді келесі қалаға жаңа кереметті жоққа шығару үшін алып кетеді. Өзінің кімге айналатынын көріп қорқып, Фэй Хапгудты шақырып, жартасқа оралады. Ол жауап бермегенде, Фэй сыбызғылауға тырысады, сонда да қатты, жағымсыз дыбыс шығарады. "Мен үшін бұл жеткілікті" дейді Хапгуд, қайтадан пайда болады. Олар құшақтасқанда, тасқынынан су ағып шығады – бұл жолы шын керемет ("Финал").

Белгілі құймалар

КейіпкерлерБродвейБродвейден тысБритандық премьерасыКарнеги залындағы концертКарнеги залындағы қайта қойылымУэст-Эндтен тыс196419801986199520102022Кора Гупер ХуперАнжела ЛансбериГейлия БернПип ХинтонМадлен КанДона МерфиВанэсса УильямсАлекс ЯнгФэй ЭпплЛи РемикРозмари МакнамараМарлин КертисБернадетт ПитерсСаттон ФостерЭлизабет СтэнлиКристин СимонДж. Боуден ХэпгудГарри ГвардиноГарри КрауфордМайкл ДжейсСкотт БакулаРауль ЭспараСантино ФонтанаДжордан БроатчБақылаушы ШубГабриэль ДеллСэм СтоунбернерБилл БрэдлиУолтер БоббиЭдвард ХиббертДуглас СиллсДэнни ЛейнҚаржы директоры КулиАрнольд СоболоффРальф Дэвид ВестфоллДжон ГриффитсЧип ЗиенДжефф БлюменкранцЭдди КуперСэмюэл КлиффордПолиция бастығы МагрудерДжеймс ФроулиДэвид БеркДжонатан СтивенсКен ПейджДжон Эллисон КонлиМайкл МулхерренРенан ТеодораМиссис ШрёдерПег МюррейИлеан ГуделлХиллари КромиМорин МурЛинда Гриффин??Дәрігер Кэтрин АкинДетмольдДон ДоэртиКермит БраунТом БукерНик УайманПатрик Ветцель??Натан ТейлорКораның ұлдарыСтерлинг Кларк, Харви Эванс, Ларри Рокемор және Такер СмитСтефан ДеГелдер, Билл Хейстингс, Стивен Хоуп және Дэвид Э. МаллардМихаил Гингелл, Дермот МакЛафлин, Алан Мосли, Нил ПаттерсонСтерлинг Кларк, Харви Эванс, Эван Паппас, Эрик Райли және Тони СтивенсКлайд Алвес, Грасан Кингсбери, Эрик Сциото және Энтони Уэйн??

Сыни жауап

Говард Таубман "Нью-Йорк Таймс" газетіндегі рецензиясында Лоранстың "либреттосы идеяны іске асыру үшін қажетті қиялдан мүлдем құр, ал оның қоюы жағдайды жақсартқан жоқ. Сондхайм бірнеше ұнамды ән жазған, бірақ мюзиклға қанат беруге жеткіліксіз. Орындаушылар сөйлейтін орнына айқайлайды, жүретін орнына жүгіреді. Би – бұл шығарманың ең жақсы бөлігі". Стивен Саскин 2000 жылғы Бродвей композиторлары туралы кітабында былай деп жазды: "Ұзаққа созылған музыкалық көріністер, кеңейтілген хорлық жұмыстар Сондхаймды оның заманының ең ерекше театр композиторы деп көрсетті. Бірінші актідегі саналы сахна және үшінші актідегі қуғын-сүргін бұрынғыдан мүлдем өзгеше". Стюарт Кинг 2022 жылғы сәуір айында London Box Office үшін жазған мақаласында: "Саутварк Playhouse (Гилдфорд түлегі Георги Рэнкком осы гендерлік ағымды қойылымның режиссері ретінде) осы туынды қысқа мерзімге қайта жандандырды – дәл Пасхаға уақытында! Бірақ баспасөз көрсетіліміндегі басты сұрақ: 60-шы жылдардағы культты шоуға жаңа, заманауи жанкүйерлер табу үшін ғажайып керек пе, әлде саяси жемқорлық, сексуалдық идентичность және психикалық денсаулық тақырыптары негізінен кемшіліктері бар туындыға жас және бұрын таныс емес көрермен үшін жаңа мағына бере ала ма? Бұл рецензенттің жауабы: бұл сіз кім екеніңізге, өзіңізді қалай сезінетініңізге (егер мұндай мәселелер сізді мазаласа), мемлекеттік қызметтегі жемқорлық сізді алаңдата ма (неге алаңдатпауы керек?) және, ең бастысы, өзіңізді Сондхаймның жақтасы, әуесқой немесе құдайға сыйынған адамы деп есептейсіз бе, соған тікелей байланысты болады".