Карл Петер Тунберг: Швециялық табиғат зерттеушісі және саяхатшы

Кіріспе

Швед натуралисті (1743–1828), швед тарихшысы және археологы Карл Петер Тунберг, сондай-ақ Карл Петер фон Тунберг, Карл Пехр Тунберг немесе Карл Пер Тунберг (11 қараша 1743 – 8 тамыз 1828) – швед натуралисті және Карл Линнейдің "апостолы". Уппсала университетінде Линнейден оқығаннан кейін ол жеті жыл бойы Оңтүстік Италия мен Азияда саяхаттап, еуропалық ғылым үшін жаңа адамдар мен жануарларды жинап, сипаттады, сондай-ақ жергілікті мәдениеттерді зерттеді. Ол "Оңтүстік Африка ботаникасының әкесі", "Жапониядағы батыс медицинасының алғашқысы" және "жапон Линнейі" деп аталады.

Ерте өмір

Тунберг Швецияның Йончепинг қаласында туып өсті. 18 жасында Уппсала университетіне қабылданды, онда "қазіргі таксономияның әкесі" деп есептелетін Карл Линней оқытты. Тунберг 6 жыл оқығаннан кейін 1767 жылы тәмамлады. Ботаника, медицина және табиғаттану саласындағы білімін жетілдіру үшін 1770 жылы Линней оны Париж бен Амстердамға саяхаттауға ынталандырды. Амстердам мен Лейденде Тунберг голландиялық ботаник және дәрігер Йоханнес Бурманмен және оның ұлы Николаас Бурманмен танысты, ол өзі Линнейдің шәкірті болған. Тунбергтің зейінділігі, ботаника мен медицинадағы шеберлігі және Линнейдің швед оқушысын жоғары бағалауы туралы естіген Йоханнес Бурман мен Лейденнің кеңесшісі Лоранс Теодорус Гроновиус, Тунбергті Лейдендегі экзотикалық экспонаттар жетіспейтін ботаникалық бақ үшін өсімдіктер мен жануарлардың үлгілерін жинау үшін Батыс немесе Шығыс Үндістанға баруға көндірді. Тунберг Жақсы Үміт мүйісіне сапар шегіп, білімін қолдануға асықты. Бурман мен Гроновиус көмегімен Тунберг Голландияның Шығыс Үндістан компаниясына (голландия тілінде Vereenigde Oostindische Compagnie немесе V. O. C.) "Шоонзихт" кемесінде хирург ретінде қабылданды. Шығыс Үндістан голландтардың бақылауында болғандықтан, отарларға кірудің жалғыз жолы V.O.C. арқылы болды. Сондықтан Тунберг 1771 жылдың желтоқсан айында саяхатын бастады. 1772 жылдың наурыз айында ол қазіргі Оңтүстік Африкадағы Кейптаунға жетті.

Оңтүстік Африка

Үш жыл бойы тұрғанда, Тунберг голланд тілін жетілдіріп, Оңтүстік Африканың батысындағы жергілікті халық – хойхой (голландтар «оттентоттен» деп атаған) мәдениетін зерттеді. Хойхойлар ол кездесетін алғашқы еуропалық емес мәдениет болды. Олардың әдет-ғұрыптары мен дәстүрлері оны қызықтырды, бірақ сонымен бірге наразылық тудырды. Мысалы, ол олардың терілерін май мен шаңмен майлау әдетін жағымсыз деп санады және бұл туралы саяхатнамасында былай деп жазды: «Хоттентоттардың тазалыққа деген құмарлығы зор. Олар бүкіл денелерін майлы заттармен майлайды, содан кейін сиыр майы, май немесе осыған ұқсас нәрселерді жағады». Дегенмен, бұл қатал бағалау оның осы практиканың себебін түсінуімен жұмсатылды, сондықтан ол былай деп жалғастырды: «Бұл олардың терісіндегі тесіктерді бітеп, оны жазғы ыстықтан және қысқы суықтан қорғайтын қалың қабатпен жабады». Бұл экспедиция кезінде және одан кейін Тунберг Еуропадағы ғалымдармен, әсіресе Нидерланды мен Швециядағы ғалымдармен, сондай-ақ оған жануар терілерін жіберген V.O.C. мүшелерімен үнемі байланыста болды. Отанына оралғаннан кейін көп ұзамай, Тунберг Кейптаундағы Корольдік бақтар үшін өсімдіктер жинауға келген шотланд бағбаны Фрэнсис Массонмен танысты. Оларды ортақ қызығушылықтары біріктірді. Бір жолы оларға Нидерландыдағы әскерінде демалыста болған Роберт Джейкоб Гордон қосылды. Бірлесіп, ғалымдар ішкі аймаққа екі экспедиция ұйымдастырды. Ішкі аймаққа жасаған үш экспедициясы барысында Тунберг флора мен фаунаның көптеген үлгілерін жинады. Линнейдің ұсынысымен, ол 1772 жылы Кейпта болғанда Упсала университетінде медицина докторы ғылымын қабылдады. Тунберг 1775 жылдың 2 наурызында Батавияға аттанды. 1775 жылдың 18 мамырында Батавияға жетіп, 20 маусымда Жапонияға жол тартты.

Жапония

1775 жылдың тамызында ол Нагасаки шығанағындағы шамалы жасанды арал (120 м х 75 м) Деджимадағы В.О.К. Голландия фабрикасына келді. Алайда, голланд саудагерлері сияқты, Тунбергке де аралдан шығуға рұқсат берілмеді. Бұл шектеулерді 1639 жылы Жапонияның шогуны Токугава Иэясу 1543 жылы Жапонияға келген алғашқы еуропалықтар болған португалдар миссионерлік қызметте табанды болғаннан кейін енгізді. Голландиялықтармен тұрақты байланысқа тек Нагасакидің аудармашылары мен қаланың тиісті органдары ғана рұқсат етілген. Шонзихттің Дешимаға келгенінен кейін көп ұзамай Тунберг сауда бекетінің бас хирургы болып тағайындалды. Жапон өсімдіктері мен жануарларының үлгілерін жинау үшін және халық туралы ақпарат жинау үшін Тунберг аудармашылармен байланыс желісін құра бастады. Ол оларға медициналық білімді қамтитын шағын жазбалар жіберіп, ботаникалық білім немесе сирек кездесетін жапон монеталарын алатын. Көп ұзамай қалада жақсы білімді голланд дәрігері бар екені туралы хабар тарады, ол жергілікті дәрігерлерге сифилис ауруын емдеуге көмектесе алады деп есептелді. Нәтижесінде тиісті органдар оған қалаға көбірек сапарлар жасауға рұқсат берді және ақырында Нагасаки маңындағы бір күндік сапарларға мүмкіндік берді, онда Тунберг өзіндік үлгілерді жинауға үлкерді. Қалаға келген сапарында Тунберг студенттерді, негізінен Нагасаки аудармашыларын және жергілікті дәрігерлерді іздеуге кірісті. Ол оларға сифилис ауруын емдеу үшін сынапты қолдану және жаңа дәрілерді дайындау сияқты жаңа медициналық емдеу әдістерін үйретті. Бұл процесте ол шәкірттеріне голланд тілі мен еуропалық әдет-ғұрыптарды үйретті, соның арқасында япониялықтардың голланд және еуропалық мәдениетке деген қызығушылығы арта түсті. Тунберг еуропалық көкөністердің тұқымдарын алып келіп, жапондықтарға кейбір ботаникалық тәжірибелерді көрсетті, осылайша жапон бау-бақшашылық тәжірибесін кеңейтті. Тунберг өзі де оның ілімдерінен пайда тапты. Бұрын медицинаны оқығандықтан, ол негізінен медициналық білімге қызығушылық танытты, ал жапондықтар оған акупунктураны үйретті. Тунберг пен жергілікті дәрігерлер арасындағы идеялар алмасуы тырытаку деп аталатын жаңа акупунктура нүктесінің дамуына әкелді. Тырытакудың ашылуы Тунбергтің анатомиялық білімі мен жапондық дәстүрлі медицинаның нейрондық моксибуссиясының нәтижесі болды. Тунберг Жапонияның діні мен әлеуметтік құрылымы туралы білімді алып келді, соның арқасында Жапонияға қызығушылық артты, японизмнің алғашқы мәдени нысаны пайда болды. Екі елде де Тунбергтің білім алмасуы мәдени ашылуға әкелді, бұл басқа мәдениет туралы білім беретін университеттер мен мектеп-интернаттардың таралуымен көрініс тапты. Осы себепті Тунбергті "18 ғасырдағы Токугава Жапониясының ең маңызды куәсі" деп атаған. Ғылыми беделінің арқасында 1776 жылы Тунбергке Голландия елшісі М.Фейтпен бірге Эдодағы (қазіргі Токио) шогунның сарайына бару мүмкіндігі берілді. Бұл сапар барысында ол көптеген өсімдіктер мен жануарларды жинап, жол бойы жергілікті тұрғындармен сөйлесті. Осы уақыт аралығында Тунберг өзінің екі ғылыми еңбегін, «Япониялық флора» (1784) және «Япониялық фауна» (1833) жазуды бастады. Соңғысын 1823-1829 жылдары Жапонияға барған неміс саяхатшысы Филипп Франц фон Зибольд аяқтады және «Fauna Japonica» Тунбергтің Жапонияда әрдайым өзімен бірге алып жүрген жазбаларына негізделген. Эдоға бара жатқанда Тунберг көптеген жапон монеталарын да алды, оларды ол өзінің саяхатнамасының төртінші томында, «Еуропа, Африка және Азиядағы саяхаттар» (1770-1779 жылдар аралығында орындалған) еңбегінде егжей-тегжейлі сипаттады. Бұл монеталар еуропалық ғалымдарға Жапонияның мәдениеті, діні және тарихы туралы жаңа түсініктер берді, өйткені оларды шетелдіктерге иеленуге және экспорттауға шогун қатаң тыйым салған болатын. Бұл тыйым Қытай империясы мен шогунның басқа да қарсыластарының ақшаны көшіріп алып, жапон нарығын жалған монеталармен толтыруына жол бермеу үшін қойылды. 1776 жылдың қарашасында Тунберг шогунның сарайынан оралғаннан кейін, қазіргі Индонезияның бөлігі болып табылатын Яваға кетті. Сол жерден ол 1777 жылдың шілдесінде Цейлонға (қазіргі Шри-Ланка) барды. Бұл жерде де оның басты қызығушылығы өсімдіктер мен басқа да үлгілерді жинау болды. 1778 жылдың ақпан айында Тунберг Цейлоннан Еуропаға оралды.

In August 1775, he arrived at the Dutch factory of the V. O. C. at Dejima, a small artificial island (120 m by 75 m) in the Bay of Nagasaki connected to the city by a single small bridge. However, like the Dutch merchants, Thunberg was at first rarely allowed to leave the island. These restrictions had been imposed by the Japanese shogun Tokugawa Ieyasu in 1639 after the Portuguese, who had been the first Europeans to arrive in Japan in 1543, persisted in missionary activity. The only locals who were allowed regular contact with the Dutch were the interpreters of Nagasaki and the relevant authorities of the city. Shortly after the Schoonzicht's arrival on Deshima, Thunberg was appointed head surgeon of the trading post. To still be able to collect specimens of Japanese plants and animals as well as to gather information on the population, Thunberg began to construct networks with the interpreters by sending them small notes containing medical knowledge and receiving botanical knowledge or rare Japanese coins in return. Quickly, the news spread that a well educated Dutch physician was in town who seemed to be able to help the local doctors cure syphilis, known in Japan as the "Dutch disease". As a result, the appropriate authorities granted him more visits to the city and finally even allowed him one day trips into the vicinity of Nagasaki, where Thunberg had the chance to collect specimens by himself. During his visits in town, Thunberg began to recruit students, mainly the Nagasaki interpreters and local physicians. He taught them new medical treatments, such as using mercury to treat syphilis, and the production of new medicines. During this process, he also instructed his pupils in the Dutch language and European manners, furthering the growing interest into Dutch and European culture by the Japanese, known as rangaku. Thunberg had brought some seeds of European vegetables with him and showed the Japanese some botanical practices, expanding Japanese horticultural practices. Thunberg also profited from his teachings himself. As a former medical student he was mainly interested in medical knowledge, and the Japanese showed him the practice of acupuncture. The exchange of ideas between Thunberg and the local physicians led to the development of a new acupuncture point called shakutaku. The discovery of shakutaku was a result of Thunberg's anatomic knowledge and the Japanese traditional medicine of neuronic moxibustion. Thunberg brought back knowledge on Japan's religion and societal structure, boosting interest into Japan, an early cultural form of Japonism. In both countries, Thunberg's knowledge exchange led to a cultural opening up, which also manifested itself in the spread of universities and boarding schools which taught knowledge of the other culture. For this reason, Thunberg has been called "the most important eye witness of Tokugawa Japan in the eighteenth century". Due to his scientific reputation, Thunberg was given the opportunity in 1776 to accompany the Dutch ambassador M. Feith to the shogun's court in Edo, today's Tokyo. During that journey, he collected many specimens of plants and animals and talked to locals along the way. It is during this time that Thunberg started writing two of his scientific works, the Flora Japonica (1784) and the Fauna Japonica (1833). The latter was completed by the German traveller Philipp Franz von Siebold, who visited Japan between 1823 and 1829 and based the Fauna Japonica on Thunberg's notes which he carried with him all the time in Japan. On his way to Edo, Thunberg also obtained many Japanese coins, which he described in detail in the fourth volume of his travelogue, Travels in Europe, Africa and Asia, performed between the Years 1770 and 1779. The coins provided new insights for European scholars into the culture, religion and history of Japan, as their possession and export by foreigners had been strictly forbidden by the shogun. This prohibition had been imposed to prevent the Empire of China and other rivals of the shogunate from copying the money and flooding the Japanese markets with forged coins. In November 1776, after Thunberg had returned from the shogun's court, he left for Java, now part of Indonesia. From there, he travelled to Ceylon (now Sri Lanka) in July 1777. Here again, his major interest lay in collecting plants and other specimens. In February 1778, Thunberg left Ceylon to return to Europe.

Еуропаға оралу

1778 жылы Тунберг Цейлоннан Амстердамға, Кап аймағында екі апта тоқтаумен аттанды. 1778 жылдың қазан айында Амстердамға жетті. Ол Лондонға қысқа сапар жасап, Джозеф Бэнкспен кездесті. 1680 жылдардағы неміс натуралисі Энгельберт Кемпфердің (Engelbert Kaempfer) жапондық коллекциясын көрді, ол Дежимада одан бұрын болған еді. Сондай-ақ Форстермен танысып, оның Куктің екінші саяхатынан әкелген жинақтарын қарады. 1779 жылдың наурыз айында Швецияға келген соң, Линней бір жыл бұрын қайтыс болғанын естіді. Тунберг 1777 жылы алғаш рет ботаникалық демонстратор болып тағайындалды, ал 1781 жылы Уппсала университетінде медицина және табиғаттану профессоры болды. Оның жарияланымдары мен үлгілері көптеген жаңа таксондардың сипатталуына себеп болды. 1784 жылы «Флора Японика» еңбегін жариялады, ал 1788 жылы саяхаттарын басыла бастады. 1800 жылы «Prodromus Plantarum», 1805 жылы «Icones Plantarum Japonicarum» және 1813 жылы «Flora Capensis» атты еңбектерін аяқтады. Ол түрлі швед және халықаралық ғылыми қоғамдардың баяндамаларында көптеген мақалаларын жариялады. Ол алпыс алты ғылыми қоғамның құрметті мүшесі болды. 1776 жылы, әлі де Азияда болғанда, Швед Корольдік ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1791 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1809 жылы корреспондент, ал 1823 жылы Нидерланд Корольдік институтының серіктес мүшесі атанды. 1828 жылдың 8 тамызында Уппсаланың жанындағы Тунберг қаласында дүние салды.

Саяхаттауының себептері

Ағартушылық ғалымдардың бүкіл Еуропаға және одан да алыс аймақтарға саяхаттап, соңынан саяхаттық жазбалар жазуы кең таралған еді. Дегенмен, Тунберг саяхаттаған жері және оның саяхаты туралы есебінің танымал болуы ерекше көзге түсті, ол неміс, ағылшын және француз тілдеріне аударылды. Мұның үш негізгі себебі бар деп саналады:

Линей мен Гроновийдің Жапонияға саяхаттауға ынталандыруынан өзге, жарты ғасыр бойы ел туралы ешқандай жаңа ақпарат Еуропаға жетпегендіктен Тунбергті сол жаққа саяхаттауға тартты. 1690 жылы неміс саяхатшысы Энгельберт Каемпфер Жапонияға кемемен барып, Дешима аралында екі жыл өткізді. Каемпфердің 1729 жылғы саяхатнамасы шогунат туралы танымал еңбекке айналды; бірақ Тунберг Жапонияға келген кезде Каемпфердің жазбалары елу жылдан асып кеткен еді. Жаңа білім алуға уақыт жеткен еді. Ағарту дәуірі жаңа ақпаратқа ғылыми құштарлықты күшейтті. Ақыл-ойымен ойлауға баса назар аударылғандықтан, көптеген студенттер Еуропа шекарасын кеңейтіп, білімдерін қолданып, аз таныс аймақтар туралы жаңа түсініктер жинауға ұмтылды, жаңа сынақтар іздеді. Сондықтан бұл сапар Тунбергтің жеке мүддесіне сай келіп, оның мінезімен үйлесті.