Кіріспе

Кельт тайпасы Катувеллауни (Common Brittonic: *Catu wellaunī, "соғыс басшылары") – Римдіктер басып алғанға дейін Оңтүстік-Шығыс Британиядағы кельт тайпасы немесе мемлекеті, IV ғасырдағы жазулармен куәландырылған. Катувеллауни тайпасының және олардың патшаларының басып алуға дейінгі тағдыры ежелгі монеталар мен классикалық тарихтардағы сирек кездесетін сілтемелер арқылы ізбуге болады. Оларды Кассиус Дио есімді тарихшы атап өткен, ол олардың 43 жылы жаулауға қарсы күреске жетекшілік еткенін көрсетеді. Олар 2-ғасырда Птолемейдің географиясында Рим Британиясының цивитаттарының бірі ретінде кездеседі, Верламион қаласын (қазіргі Санкт-Олбанс) және Гертфордшир, Бедфордшир және Оңтүстік Кембриджшир аймақтарын мекендеген. Олардың территориясы солтүстікте Ицени және Кориелтауви, шығыста Тринованте, батыста Добунни және Атребате, ал оңтүстікте Регни және Кантияци тайпаларымен шектесетін.

Атауы

"Catuvellauni" атауы (*Catu wellaunī/Catu uellaunī, 'соғыс басшылары, соғысқа басшылық ететіндер') кельт тібірі "catu" ('шайқас') мен "uellauni/wellauni" ('басшылар, қолбасшылар') қосылуынан пайда болған. Бұл атау, шамасы, Рим дәуірінде қазіргі Шампан аймағында қоныстанған "Catalauni" атты бельгиялық тайпаның атына байланысты болуы мүмкін.

Римдіктер басып алғанға дейін

Катувеллауни – Оңтүстік Англиядағы Айлсфорд Сварлинг археологиялық тобының бір бөлігі, олар көбінесе Бельгиялық Галлиямен байланысты және Цезарь айтқандай, аймақтың белгілі бір белгиялық жаулауымен байланысты болуы мүмкін. Джон Т. Кох Каталония жазығындағы шайқастың және қазіргі Шалон-ан-Шампань атауының түпнұсқа континенттік Катувеллауни тайпасының атын сақтағанын болжайды, ол ежегіс кельт түбірлерінің *katu ("шайқас") және *wer lo ("жақсы") қосындысынан туындаған, демек "шайқаста ең жақсы" дегенді білдіреді – бұл кейінірек британдық және бретондық жеке есім Cadwallonның да бастауы. Тарихта Кунобелиннің үш ұлы белгілі. Админий, оның монеталарынан Кентте билік еткені көрінеді, шамамен 40 жылға дейін әкесінен қуылды, бұл император Калигуланың Британияға сәтсіз шабуыл жасауына себеп болды. Дио Кассиус тағы екі ұлын – Тогодумн мен Каратак деп атады. Тогодумнның монеталары белгілі емес, бірақ Каратактың сирек монеталары оның ағасы Эпатикке еріп, Атребаттардың жерін жаулауды аяқтағанын көрсетеді. Атребаттардың патшасы Вериканың қуғыны Клавдийді 43 жылы Аулус Плаутий басқарған сәтті шабуылға түрткі болды. Дионың айтуынша, осы кезде Кунобелин қайтыс болды, ал Тогодумн мен Каратак Кенттегі шабуылға қарсы алғашқы қарсылықты көрсетті. Олар Плауцийден Медуэй (Медвей шайқасы) және Темза өзендеріндегі екі шешуші шайқаста жеңілді. Сондай-ақ, ол Катувеллауниге бағынышты Бодунни тайпасы немесе мемлекетінің жақтарын ауыстырғанын айтады. Бұл Глостерширде тұратын Добуннидің жаңсылыс болуы мүмкін және Катувеллаун билігінің қаншалықты кеңейгенін көрсетеді. Тогодумн Темзадағы шайқастан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Плауций тоқтап, императорға хабар жіберді, ал Клавдий Камулодумға соңғы шабуылға басшылық етті. Катувеллаунидің аумақтары жаңа Рим провинциясының ядросына айналды.

Рим билігі кезінде

Алайда Каратакус аман қалды және басқыншыларға қарсылықты жалғастырды. Тациттің "Анналдарында" оның Силурлар мен Ордовиктерді, қазіргі Уэльсте Рим губернаторы Публий Осторий Скапулаға қарсы басқарғаны жазылған. Осторий оны Ордовик территориясында 51 жылы болған шайқаста жеңіп, оның отбасы мүшелерін тұтқынға алды, бірақ Каратакус тағы да қашып кетті. Ол солтүстікке қарай Бриганттарға қашып келді, бірақ олардың патшайымы Картимандуа римдіктерге адал болды және оны тізгінмен берді. Каратакус Римдегі жеңіс шеруінің бөлігі ретінде соғыс тұтқыны ретінде көрсетілді. Оған Сенат алдында сөйлеуге рұқсат берілді, және ол өзін және отбасын босатып, Римде бейбіт өмір сүруге мүмкіндік алды. Verulamium, Verlamion маңындағы римдік елді мекені, шамамен 50 жылы муниципалитет мәртебесін алды, бұл оның басшы магистраттарына римдік азамат болуға мүмкіндік берді. Ол 60 немесе 61 жылы Будика көтерілісі кезінде қирады, бірақ көп ұзамай қайта салынды. Оның форумы мен базиликасы 79 немесе 81 жылы аяқталды және губернатор Гней Юлий Агрикола император Титке арналған жазумен ашылды. Оның театры, Ұлыбританиядағы алғашқы римдік театр, шамамен 140 жылы салынды. Бір жазуда Катувеллауни цивитасы Адриан қабырғасын қайта құруға қатысқандығы айтылған, бұл шамамен 3-ші ғасырдың басында Септимий Север билігінде болған болуы мүмкін. Әулие Альбан, британдық христиандардың алғашқы шейіті, 3-ші ғасырдың соңында немесе 4-ші ғасырдың басында Verulamium азаматы болды және сол жерде қаза тапты. Қала оның құрметіне қазіргі атауын алды. Сириядағы Пальмирадан келген сарбаз Бараттың әйелі Регина есімді Катувеллауни әйелінің қабір тасы Англияның солтүстік-шығысындағы Оңтүстік Шилдс қаласындағы Арбеяның 4-ші ғасырғы римдік бекінісінде табылған.