Көне Афинаның екі батыры: Гармодий мен Аристогейтон

Кіріспе

Ежелгі Афинаның екі адамы Хармодий (грекше: Ἁρμόδιος, Harmódios) және Аристогейтон (Ἀριστογείτων, Aristogeíton; екеуі де б.з.д. 514 жылы қайтыс болды) – Классикалық Афинадағы екі ғашық. Олар тиран Гиппиас ағасы Гиппархты өлтіргені үшін Тиран қырғындары (τυραννόκτονοι, tyrannoktonoi) деп белгілі болды, содан кейін өлім жазасына кесілді. Бірнеше жыл өткен соң, б.з.д. 510 жылы, спартан патшасы Клеомен I Гиппиасқа елден кетуге мәжбүр болды, осылайша Клейстеннің келесі демократиялық реформаларына жол ашылды. Афина демократтары кейін Хармодий мен Аристогейтонды ұлттық қаһармандар ретінде құрметтеді, бұл Спартаның Афина тираниясын құлатудағы рөлін жасыру мақсатында жасалды. Клейстен Тиран қырғындарының әйгілі мүсіндерін тапсырыс берді.

Өмірбаян

Гармодий мен Аристогейтонды қамтитын екі маңызды тарихи дереккөз – Фукидидтің «Пелопоннес соғысы тарихы» (VI, 56–59) және Аристотельге немесе оның мектебіне жатқызылатын «Афиналықтардың мемлекеттік құрылысы» (XVIII). Дегенмен, олардың тарихы көптеген басқа да ежелгі авторлардың еңбектерінде де кездеседі, соның ішінде Геродот пен Плутарх сияқты маңызды көздерде. Геродот Гармодий мен Аристогейтонның «гефирейлер» (el) болғанын, яғни Сирия немесе Финикиядан шыққан бооттар екенін айтқан. Плутарх өзінің «Геродоттың қастықтары туралы» кітабында Геродотты жаңсақ пікірлер мен бұрмалаушылық үшін сынап, Гармодий мен Аристогейтонды эвбейліктер немесе эретриялықтар деп мәлімдеді. Пейсистрат б.з.д. 546/7 жылы үшінші рет талпынысынан кейін Афинаның тираны болды. Архаикалық Грецияда «тиран» термині жамандықпен байланысты болған жоқ. Тиран – билікті күштеп алып, мемлекеттің конституциялық заңдарына бағынбаған адам. Пейсистрат б.з.д. 528/7 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Гиппиас Архон лауазымын иеленіп, мәдениет министрі болған ағасы Гиппархтың көмегімен Афинаның жаңа тираны болды. Екеуі де әкесінің саясатын жалғастырды, бірақ Гиппарх өкіметін теріс пайдалана бастағаннан кейін олардың беделі төмендеді. Фукидид VI кітабында Гармодий мен Аристогейтонның іс-әрекеттерін былай түсіндіреді: Гиппарх Гармодийге махаббат сезімін білдірді. Гармодий Аристогейтонның эроменосы (жас сүйіктісі) болды. Гармодий Гиппархты қабылдамай, осы жағдайды Аристогейтонға айтты. Гиппарх, мақұл болмағандықтан, Гармодийдің кіші қарындасын Панафенада той кезінде рәсімдік себетті (канефорос) алып жүруге шақырды, содан кейін оны құрметке лайық емес деп айыптап, жұрт алдында қуды, бұл Гармодийдің отбасына ұят келтірді. Сүйіктісі Аристогейтонмен бірге Гармодий Гиппиас пен Гиппархты өлтіріп, тиранияны құлатуға бекінді. Гармодий мен Аристогейтон б.з.д. 514 жылы өткен Панафенада Гиппархты өлтірді, бірақ Гиппиас аман қалды және билікте қалды. Гиппархтың өлтірілуінен бастап, Пейсистратидтер биліктен қуылғанға дейінгі төрт жыл ішінде Гиппиас күшті репрессивтік тиранға айналды. Аристотельдің сөзіне сәйкес, Гармодийге құда түсіп, оның қарындасын қуған – Пейсистраттың аргивтік қолдаушысынан туған, Гиппархтың жартылай бауыры Тессалос.

The two principal historical sources covering Harmodius and Aristogeiton are the History of the Peloponnesian War (VI, 56–59) by Thucydides, and The Constitution of the Athenians (XVIII) attributed to Aristotle or his school. However, their story is documented by a great many other ancient writers, including important sources such as Herodotus and Plutarch. Herodotus claimed that Harmodius and Aristogeiton presumably were "Gephyraeans" (el) i. e. Boeotians of Syrian or Phoenician origin. Plutarch, in his book On the malice of Herodotus, criticized Herodotus for prejudice and misrepresentation and he argued that Harmodius and Aristogeiton were Euboeans or Eretrians. Peisistratus had become tyrant of Athens after his third attempt in 546/7 BC. In Archaic Greece, the term tyrant did not connote malevolence. A tyrant was one who had seized power and ruled outside of a state's constitutional law. When Peisistratus died in 528/7 BC, his son Hippias took the position of Archon and became the new tyrant of Athens, with the help of his brother, Hipparchus, who acted as the minister of culture. The two continued their father's policies, but their popularity declined after Hipparchus began to abuse the power of his position. Thucydides offers this explanation for Harmodios and Aristogeiton's actions in Book VI: Hipparchus approached Harmodius with amorous intentions. Harmodius was the eromenos (younger lover) of Aristogeiton. Harmodius rejected Hipparchus and told Aristogeiton what had happened. Hipparchus, spurned, invited Harmodius' young sister to be the kanephoros (to carry the ceremonial offering basket) at the Panathenaea festival, then publicly chased her away on the pretext she was not a virgin, as required, causing shame on Harmodius' family. With his lover Aristogeiton, Harmodius resolved to assassinate both Hippias and Hipparchus and thus to overthrow the tyranny. Harmodios and Aristogeiton successfully killed Hipparchus during the 514 BC Panathenaia, but Hippias survived and remained in power. In the four years between Hipparchus' assassination and the deposition of the Peisistratids, Hippias became an increasingly oppressive tyrant. According to Aristotle, it was Thessalos, the hot headed son of Peisistratus' Argive concubine, and thus half brother to Hipparchus, who was the one to court Harmodius and drive off his sister.

Өлім жазасы

Панафиналық ойындар кезінде салтанатты мүрт гүлдеріне жасырылған қанжарларды пайдалану жоспарында басқа да бірнеше адамдар қатысты. Фукидид бұл күнді Панафина фестивалі кезінде процессияға қатысушы азаматтардың қарулы жүруі қалыпты болғандықтан таңдалғанын айтады, ал басқа күндері қару алып жүру күдік тудыратын еді. Аристотель бұған келіспейді, қару алып жүру салты демократия кезінде кейіннен енгізілгенін мәлімдейді. Белгіленген күні, құттықтасушылардың бірінің Гиппиасқа достықпен амандасқанын көрген екеуі де, өздерін сатқындыққа ұшыратқандықтарын сезініп, мұқият жоспарланған амалдарына нүке айырды. Олар Гиппархты өлтіріп, оны Акропольдің етегінде Панафина процессиясын ұйымдастырып жатқанда пышақтап өлтірді. Геродот бұл оқиғаға таңырқап, Гиппархтың түсінде өлімі туралы айқын ескерту алғанын айтады. Гармодий сол жерде Гиппархтың сақшыларының сүмбілеушілерімен қаза болды, ал Аристогейтон көп ұзамай тұтқындалды. Оқиғаны естіген Гиппиас тыныш сырқатып, гректерге салтанатты қаруларын тастап, белгілі бір жерге жиналуға бұйрық берді. Жасырын қару-жарағы бар немесе күдік тудырғандардың барлығы тұтқындалды, бұл Гиппиасқа көтерілістен демалыс сыйлады. Фукидидтің Аристогейтонның қарсыласы Эраст болған Гиппарх емес, Гиппиас екеуінің басты нысаны ретінде көрсетуі, оның пікіріндегі бейтараптық белгісі болуы мүмкін деген ұсыныс жасалды.

Аристогейттың азаптаулары

Аристотельдің «Афина Конституциясы» еңбегінде Аристогейтонның басқа қастандық жасаушылардың есімдерін айтуға мәжбүр ету үшін азаптап өлтіргені туралы дәстүр сақталған. Оны жеке бақылаған Гиппиас кезінде, Аристогейтон серіктестеріне құдайсыздық етуге дайын екенін көрсетіп, қауіпсіздік кепілі ретінде тек Гиппиаспен қолдасуды талап еткен. Ол тиранның қолын алған соң, оны өзінің ағасының қанына қан жұқтырған қолын шайқағаны үшін айыптаған, сол сәтте тиран ашуланып, оны сол жерде өлтірген.

Лена

Сол сияқты, кейінірек Аристогейтонның (немесе Хармодий) Леæна (Λέαινα – арыстанша) есімді гетераға (құрметті әйел) ғашық болғаны туралы әңгіме бар, оны да Хиппиас азаптап, басқа қастандықшылардың есімдерін білу үшін өлгенше мәжбүрлеуге тырысты, бірақ ол тілсіз қалды. Оның бір нұсқасында, ол азаптаудың алдында тілін тістеп тастаған, себебі азаптың қысымына шыдамай, құпиясын айтып қоюдан қорқыпты. Тағы бір дерек бойынша, афиналықтар гетераны құрметтегісі келмегендіктен, Акропольдің кіреберісінде тілі жоқ арыстаншаның мүсінін орналастырып, оның үнсіздік сақтауына деген құрметін білдірген. Бұл мүсінді Амфикрат жасаған. Паузанияс осы оқиғаның құрметіне афиналық Афродита мүсіндеріне тас арыстаншалар қосыла бастағанын айтады. Дегенмен, Леæнаның оқиғасы тек кейінгі дәуірдегі жазбаларда кездеседі және оның шындықтан алыс болуы мүмкін.

Салдары

Ағасының өлтірілуі Гиппиасқа одан да қатаң билікті орнатуға себеп болды, бірақ ол халыққа ұнамады және 510 жылы патша Клеомен I басқарған Спарта әскерінің араласуымен құлатылды. Содан кейін Клистен Афинада демократияны орнатып, реформалар жасады.

Апофеоза

Кейінгі тарих Хармодий мен Аристогейтонды афиналық бостандықтың шейіттері ретінде таныды, мүмкін саяси және топтық себептермен, және олар "Бостандық сыйлаушылар" (eleutherioi) және "Тиран өлтірушілер" (tyrannophonoi) деп белгілі болды. Кейінгі жазушылардың сөзіне сүйенсек, Хармодий мен Аристогейтонның ұрпақтарына тұқымдық жеңілдіктер берілді, мысалы, ситезис (қалалық әкімшілікте мемлекеттік есебінен тамақтану құқығы), ателия (кейбір діни міндеттерден босату) және проедрия (театрдың алдыңғы қатарындағы орындар). Оқиғадан бірнеше жыл өткен соң, афиналықтар арасында Гиппархтың аға болып есептелуі және оны тиран ретінде бейнелеу қалыптасқан дәстүрге айналды. Афиналықтар тиранды құлатуда Спартаға қарыз болған ұятты жағдайды жою үшін тиран өлтірушілер туралы әңгімені кеңінен таратты.

Мүсіндер мен көркем суреттер

Демократия орнағаннан кейін Клистен скульптор Антенорға Гармодий мен Аристогейттың қола мүсіндер тобын жасауды тапсырды. Бұл өз түріндегі алғашқы тапсырыс болды және екеуі өз отандастары үшін мүсіндер орнатуға лайық деп есептелген алғашқы гректер болғандықтан, мемлекеттік қаржыдан төленген алғашқы мүсін еді. Плинийдің сөзіне сүйенсек, ол 509 жылы Керамейкоста батырлардың ескерткішінің бөлігі ретінде орнатылды. Дегенмен, Афинадағы Агорада орналасқандығы әлдеқайда ықтимал, және Паузаний мен Тимей сияқты көптеген кейінгі авторлар осыны куәландырады. Сол жерде, афиналық әскери министрі – полимарх жыл сайынғы құрбандықтарды (энагизмата) ұсынды. Ол арнайы заңдардың күшімен оның жанында басқа мүсіндер орнатуға тыйым салынғандықтан, жалғыз тұрды. Мүсіннің негізіне ақын Симонидтің мына шумағы жазылған:

After the establishment of democracy, Cleisthenes commissioned the sculptor Antenor to produce a bronze statue group of Harmodius and Aristogeiton. It was the first commission of its kind, and the very first statue to be paid for out of public funds, as the two were the first Greeks considered by their countrymen worthy of having statues raised to them. According to Pliny the Elder, it was erected in the Kerameikos in 509, as part of a cenotaph of the heroes. However, a far more probable location is in the Agora at Athens, and many later authors such as Pausanius and Timaeus attest to this. Annual offerings (enagismata) were presented there by the polemarch, the Athenian minister of war. There it stood alone as special laws prohibited the erection of any other statues in their vicinity. Upon its base was inscribed a verse by the poet Simonides:

The statue was taken as war booty in 480 BC by Xerxes I during the early Greco Persian Wars and installed by him at Susa. As soon as the Greeks vanquished the Persians at Salamis, a new statue was commissioned. It was sculpted this time by Kritios and Nesiotes, and set up in 477/476 BC. It is the one which served as template for the group we possess today, which was found in the ruins of Hadrian's villa and is now in Naples. According to Arrian, when Alexander the Great conquered the Persian empire, in 330, he discovered the statue at Susa and had it shipped back to Athens. When the statue, on its journey back, arrived at Rhodes it was given divine honors. Several comments of the ancients regarding the statue have come down to us. When asked, in the presence of Dionysius, the tyrant of Syracuse, which type of bronze was the best, Antiphon the Sophist replied, Lycurgus, in his oration against Leocrates, asserts that

Other sculptors made statues of the heroes, such as Praxiteles, who made two, also of bronze. The statue group has been seen, in modern times, as an invitation to identify erotically and politically with the figures, and to become oneself a tyrannicide. According to Andrew Stewart, the statue

The configuration of the group is duplicated on a painted vase, a Panathenaic amphora from 400, and on a bas relief on the Elgin throne, dated to ca. 300.

М.з.б. 480 жылы Грек-парсы соғыстарының басында Ксеркс I мүсінді соғыс олжасы ретінде алып, Сузаға орнатты. Гректер Саламисте парсыларды жеңгеннен кейін, жаңа мүсін жасалды. Бұл жолы оны Критий мен Незиот жасады және б.з.д. 477/476 жылдары орнатты. Осы мүсін бүгінгі күні бізге жеткен топтың үлгісі болды, ол Адриан вилласының қираған жерінен табылған және қазір Неапольде сақталуда. Арианның мәлімдемесіне сәйкес, 330 жылы Ұлы Александр Персия империясын бағындырғанда, Сузада мүсінді тауып, оны Афинаға қайтарды. Мүсін Родосқа жеткенде оған құдайша құрмет көрсетілді. Көне заман авторларының мүсін туралы бірнеше пікірлері бізге жеткен. Сиракуза тираны Дионисийдің алдында, қоланың қай түрі ең жақсы екені сұралғанда, софист Антифон жауап берді, ал Ликург Леократқа қарсы айтқан сөзінде, басқа мүсіншілердің де батырлардың мүсіндерін жасағанын, мысалы, Пракситель екі қоладан мүсін жасағанын айтты. Қазіргі заманда мүсіндер тобы эротикалық және саяси тұрғыдан фигуралармен теңестіруге, тіпті өзіңді тиран өлтіруші санауға шақыру ретінде қарастырылады. Эндрю Стюарттың пікірінше, мүсін тобының композициясы 400 жылға жатпайтын Панатена амфорасында және шамамен 300 жылға дейінгі Эльгин тағындағы барельефте көрініс тапқан.

Эраст-эромен дәстүрінің маңызы

Хармодий мен Аристогейт туралы оқиға және оның кейінгі грек жазушыларының талқылауы ежелгі Грециядағы педерастияға қатысты көзқарастарды көрсетеді. Фукидид пен Геродот екеуін де махаббаттас деп сипаттайды, олардың қарым-қатынасы орташа (sophron) және заңды (dikaios) деп есептелген. Екеуінің де педерастикалық этиканың үлгісі ретінде, құлдарға рұхсат етілмеген сала ретінде, құлдарға осы екі батырдың есімін беруге тыйым салатын заң қабылданды. Осы оқиға көп жылдар бойы батырлық пен адалдықтың көрнекті мысалы ретінде жиі айтылды. Мысалы, б.з.б. 346 жылы саясаткер Тимарх жас кезінде өзін-өзі сатумен айыпталды (саяси себептермен) және сотқа тартылды. Оны қорғаған шешен Демосфен, бір жынысты қатынастардың пайдалы екенін көрсету үшін Хармодий мен Аристогейтты мысалға келтірді. Эсхин оларды "әділ махаббат" – dikaios erōs үлгісі ретінде ұсынады, сондай-ақ мұндай махаббаттың сыйлықтарын – олардың екеуі де махаббаттың арқасында жоғары бағаланғаннан да жақсырақ болды – және қалаға оның тигізетін пайдасын дәлелдейді.