Кіріспе
Акрофобия, сондай-ақ гипсофобия деп те аталады, биіктіктен туындайтын өте күшті немесе иррационалды қорқыныш, әсіресе адам аса биік емес кезде. Ол кеңістік пен қозғалысқа байланысты дискомфортқа жататын нақты фобиялар санатына кіреді, олардың себептері мен емдеу жолдары ұқсас. Көптеген адамдар биіктікке шалдыққанда, құлаудан қорқу сезіміне ие болады. Ал мұндай сезім аз болған адамдар биіктікке төзімді деп есептеледі. Биіктікке төзімділік таулы жерлерде серуендеуге немесе альпинизммен айналысуға, сондай-ақ кейбір жұмыстарда, мысалы, тік конструкциялармен жұмыс істеушілерге немесе жел турбиналарын жөндейтін мамандарға пайдалы. Акрофобиясы бар адамдар биік жерлерде паникалық ұстамаға түсуі мүмкін және қауіпсіз түсу үшін тым шаршауы мүмкін. Халықтың шамамен 2-5 пайызы акрофобиядан зардап шегеді, бұл көрсеткіш әйелдерде ерлерге қарағанда екі есе жоғары. Бұл термин ἄκρον (акрон), яғни "шың", "төбе", "қабырға" және φόβος (фобос), яғни "қорқыныш" сөздерінен алынған.
Acrophobia, also known as hipsophobia, is an extreme or irrational fear or phobia of heights, especially when one is not particularly high up. It belongs to a category of specific phobias, called space and motion discomfort, that share similar causes and options for treatment. Most people experience a degree of natural fear when exposed to heights, known as the fear of falling. On the other hand, those who have little fear of such exposure are said to have a head for heights. A head for heights is advantageous for hiking or climbing in mountainous terrain and also in certain jobs such as steeplejacks or wind turbine mechanics. People with acrophobia can experience a panic attack in high places and become too agitated to get themselves down safely. Approximately 2–5% of the general population has acrophobia, with twice as many women affected as men. The term is from the ἄκρον, ákron, meaning "peak, summit, edge" and φόβος, phóbos, "fear".
Бiрiккенде айналуы
"Вертиго" жиі биіктіктен қорқуды сипаттау үшін қолданылады, бірақ дәлдігімен айтқанда, бұл айналып тұрмаған кезде туындайтын айналу сезімі. Ол жоғары жерден төмен қарау, жоғары жерге немесе биік нысанға тікелей қарау, тіпті жылдам қозғалатын нәрсені (мысалы, көлік немесе құс) қадағалау арқылы туындауы мүмкін, бірақ бұл жалғыз-ақ вертигоны толық сипаттамайды. Нағыз вертиго кез келген қозғалыс түрінен (мысалы, тұру, отыру, жүру) немесе көру перспективасының өзгеруінен (мысалы, отыру, баспалдақпен жоғары немесе төмен жүру, қозғалып жатқан көлік немесе пойыз терезесінен сыртқа қарау) туындауы мүмкін. Вертиго сезімі биіктіктен туындаса, ол биіктік вертигосы деп аталады. Биіктік вертигосы көру, вестибулярлық және соматосенсорлық сезімдер арасындағы қақтығыстан туындайды. Бұл вестибулярлық және соматосенсорлық жүйелердің дене қозғалысын сезіп, көздер оны байқамағанда болады. Көрсетілген зерттеулер бұл қақтығыстың дененің теңгерілуін бұзу мен көңіл сырқауына алып келетінін көрсетеді.
Себептер
Традиция бойынша, акрофобия, басқа фобиялар сияқты, шарттануға немесе жарақаттық тәжірибеге байланысты деп есептелген. Соңғы зерттеулер бұл түсіндіріске күмән келтірді. Акрофобиямен күресетін адамдарда жарақаттық оқиғалар сирек кездеседі. Дегенмен, бұл есте сақтаудың уақыт өте келе нашарлауынан болуы мүмкін. Өзін-өзі баяндау және есте сақтау мәселелерін шешу үшін 1000 қатысушыдан тұратын ірі когорттық зерттеу туған кезден бастап жүргізілді. Нәтижелер биіктіктен аз қорқатын қатысушыларда құлаудан болатын жарақаттардың көбірек кездесетінін көрсетті. Көптеген зерттеулер акрофобияның мүмкін болатын түсіндірмесін ұсынды: бұл есте сақталмайтын, бірақ болашақтағы мінез-құлыққа әсер ететін құлаудың жарақаттық емес тәжірибелерінің жинақталуы арқылы пайда болады. Сондай-ақ, биіктіктен қорқу нәрестелер жырқырап жүруге үйренген кезде пайда болуы мүмкін. Егер олар құлап қалса, бет, дене тұрқы, тепе-теңдік және қозғалыс туралы түсініктерді қабылдайды. Осы кезде құлаудың жарақаттық оқиғасы міндетті емес. Құлаудан қорқу, қатты дауыстардан қорқу – ең көп кездесетін туа біткен немесе «ассоциациясыз» қорқыныштардың бірі. Жаңа ассоциациясыз теория бойынша, биіктіктен қорқу – құлаудың қауіптілігі бар әлемге бейімделудің эволюциялық дамуы. Егер бұл қорқыныш тұқым қуалайтын болса, онда адамдар жиі биіктікке шығу арқылы одан арылуы мүмкін. Басқаша айтқанда, акрофобияның пайда болу себебі ерте заманда биіктікке жиі шықпауы болуы мүмкін. Қорқыныш дәрежесі әр түрлі, ал фобия термині спектрдің ең жоғары шегіндегі жағдайларға ғана қолданылады. Зерттеушілер биіктіктен қорқу көптеген сүтқоректілерде, соның ішінде үй жануарлары мен адамдарда кездесетін инстинкт екенін дәлелдеді. Визуалды тік жарларды пайдалану эксперименттері адам баласының және әртүрлі жастағы басқа жануарлардың шыны еденге қадам басуға тартынғанын көрсетті. Адам баласы визуалды тік жардан құлағанда қорқыныш сезінуі мүмкін, бірақ көпшілігі тәжірибе, әсер және шеберлік арқылы одан арылып, салауатты сақтықтық деңгейін сақтайды. Биіктіктен сақтық тану өмірге қажет болса, шектен тыс қорқу күнделікті өмірдегі іс-әрекеттерге, мысалы, баспалдаққа немесе орындыққа шығуға, тіпті баспалдақпен жүруге кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен, акрофобияның дамудың белгілі бір сатысына жетпеумен байланысты екені әлі белгісіз. Ассоциативтік түсіндірмелерден басқа, диатетикалық стресс моделі де тартымды, өйткені ол екі жақты оқытуды және тұқым қуалайтын факторларды, мысалы, тұлғалық қасиеттерді (яғни, невротизмді) қарастырады. Тағы бір ықтимал фактор – тепе-теңдікті сақтаудың бұзылуы. Бұл жағдайда, алаңдаушылық негізді және екінші деңгейде болады. Адамның тепе-теңдік жүйесі өзінің орны мен қозғалысын анықтау үшін проприоцептивтік, вестибулярлық және көрнекі сигналдарды біріктіреді. Биіктік артқан сайын, көрнекі сигналдар төмендеп, тіпті қалыпты адамдарда да тепе-теңдік нашарлайды. Алайда, көптеген адамдар тепе-теңдік жүйесінің проприоцептивтік және вестибулярлық тармақтарына көбірек сүйену арқылы жауап береді. Кейбір адамдар басқаларға қарағанда визуалды сигналдарға көбірек тәуелді. Дене қозғалысын бақылау үшін көбірек визуалды сигналдарға сүйенетін адамдар физикалық тұрғыдан аз тұрақты. Соңғы зерттеулер қатысушылардың биіктікке көтерілгенде ғана емес, сонымен қатар белгіленген биіктікте бүйірінен қозғалуға мәжбүр болғанда да алаңдаушылықтың күшейгенін көрсетті. Акрофобияның дамуының рекомбинантты моделі мүмкін, онда оқыту факторлары, танымдық факторлар (мысалы, интерпретация), қабылдау факторлары (мысалы, визуалды тәуелділік) және биологиялық факторлар (мысалы, тұқым қуалау) қорқыныш немесе дағдылануды тудыру үшін өзара әрекеттеседі. Акрофобия сауалнамасы (AQ) – бұл 40 сұрақтан тұратын, 0–6 балдық шкалада алаңдаушылық деңгейін және 0–2 балдық шкалада аулақ болу дәрежесін бағалайтын өзіндік бағалау. Биіктікке қатысты көзқарас сауалнамалары (ATHQ) және мінез-құлықтық аулақ болу сынақтары (BAT) да қолданылады. Биіктікті түсіндіру сауалнамасы (БТС) – бұл биіктікке қатысты осы пікірлер мен түсіндірулерді өлшеуге арналған өзіндік бағалау. Вольп қатысушылардың «аулақ болудан» құтылуына көмектесу үшін жүйелі түрде сезімталдандыру деп аталатын әдісті жасады. Зерттеу нәтижелері терапиялық байланыстың азаюымен де, сезімталдандыру әлі де өте тиімді екенін көрсетті. Алайда, басқа зерттеулер терапевтердің акрофобияны емдеуде маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Сонымен қатар, күшейтілген практика және өзіне сенімділікпен емдеу сияқты емдеулер де пайда болды. Ботелла және әріптестері, сондай-ақ Шнайдер VR in vivo емдеуге қарағанда бірнеше артықшылықтарға ие: (1) олардың сапасы, қарқындылығы, ұзақтығы және жиілігі тұрғысынан; (2) VR қатысушыларға қоғамдық ұяттан сақтануға және олардың құпиялылығын қорғауға көмектеседі; (3) терапевтің кабинетін таза ұстауға болады; (4) VR көбірек адамдарды емделуге итермелейді; (5) VR уақытты және ақшаны үнемдейді, өйткені қатысушылар кеңес беру бөлмесінен шығу қажеттілігі болмайды.
Болжам
Кейбір десенсибилизациялық емдер симптомдарды қысқа мерзімде жақсартады. Ұзақ мерзімді емдеу табысы күткендей болған жоқ. Көру арқылы туындайтын жеңіл қорқыныш немесе алаңдау түрі визуалды биіктікке төзбеушілік (vHI) деп аталады. Адамдардың шамамен үштен бірі визуалды биіктікке төзбеушілікке шалдығуы мүмкін.