Ирис Чанг: Американдық жазушы және белсендісі

Кіріспе

Американдық жазушы және белсенді (1968–2004)

Айрис Шун Ру Чанг (28 наурыз 1968 – 9 қараша 2004) – американдық журналист, тарихи кітаптардың авторы және саяси белсенді. Ол 1997 жылғы Нанкин қырғыны туралы «Нанкиннің зорлануы» және 2003 жылғы «Америкадағы қытайлар: Наративтік тарих» атты ең көп сатылған еңбектерімен танымал. Чанг туралы 2007 жылы «Ирис Чангты табу» атты өмірбаяны жазылды, сондай-ақ 2007 жылы «Ирис Чанг: Нанкиннің зорлануы» атты деректі фильмі түсірілді, онда Ирис Чанг рөлін Оливия Ченг ойнады. 2007 жылғы «Нанкин» тәуелсіз деректі фильмі оның еңбектеріне негізделген және оның естелігіне арналған.

Өмірі және білімі

Айрис Чанг – Қытайдан Тайваньға, кейін АҚШ-қа көшіп келген университет профессорлары Ин Ин Чанг пен доктор Шау Джин Чангтың қызы. Чанг Нью-Джерси штатының Принстон қаласында дүниеге келді және Иллинойс штатының Шампейн-Урбана қаласында өсті. Чанг өзінің анасының ата-әжесі қашып кеткен Нанкин қырғыны туралы әңгімелермен өсті. Ол Шампейн қалалық кітапханасынан осы тақырыптағы кітаптарды іздегенде, мұндай кітаптар жоқ екенін анықтады. Ол Иллинойс штатының Урбана қаласындағы Университет лабораториялық мектебін бітіріп, 1985 жылы түлек атанды. Бастапқыда компьютер ғылымдары мамандығын таңдаған, бірақ 1989 жылы Иллинойс университетінің Урбана-Шампейн бөлімінде журналистика мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алып, мамандығын ауыстырды. Оқу кезінде ол "Нью-Йорк Таймс" газетінің Урбана-Шампейндегі тілшісі болып жұмыс істеді және бір жылдың ішінде алты мақала жазды. Associated Press және "Chicago Tribune" газеттеріндегі қысқа мерзімді жұмыстан кейін, Джонс Хопкинс университетінде Жазу семинары бойынша магистр дәрежесін алды. Ол жазушы ретінде мансабын бастады, лекциялар оқыды және журналдарға мақалалар жазды. 1991 жылы Чанг колледж кезінде танысқан Cisco Systems компаниясының инженер-конструкторы Бреттон Ли Дугласқа үйленді және бір ұлы болды – Кристофер, ол Чангтың өмірден кету кезінде екі жаста болған. Өмірінің соңғы жылдарын ол Калифорния штатының Сан-Хосе қаласында өткізді.

Мансап

Чанг қытайлар мен қытай-американдықтардың тарихтағы өмірін қамтитын үш кітап жазды. Оның алғашқы кітабы – «Жібекқұрттың жібі» (Basic Books, 1995) – қытай профессоры Цян Сюэсеннің (немесе Цзиэнь Хсюэ Шэнь) 1950-ші жылдардағы «Қызыл қорқыныш» кезеңіндегі өмірін баяндайды. Цян НАСА-ның Реактивтік Жылдамдық Зертханасының (JPL) негізін қалаушылардың бірі болғанмен, сонымен қатар көп жыл бойы АҚШ әскеріне нацистік Германия ғалымдарын тексеруге көмектескенімен, кенеттен ол тыңшы және АҚШ Коммунистік партиясының мүшесі деп айыпталып, 1950 жылдан 1955 жылға дейін үй қамауында болды. 1955 жылдың қыркүйегінде Цян Қытай Халық Республикасына кетіп қалды. Қытайға оралғаннан кейін Цян «Донфэн» зымыран бағдарламасын, содан кейін «Жібекқұрт» зымыранын жасады. Бұл зымыран Ирак армиясы Иранға қарсы соғыста, Перс шығанағындағы соғыста және 2003 жылғы Иракқа басып кіру кезінде АҚШ басқаратын коалицияға қарсы қолданылды. Оның екінші кітабы – «Нанкиннің зорлауы: Екінші дүниежүзілік соғыстың ұмытылған Холокосты» (1997) – Нанкин қырғынының 60 жылдығына арналған және оның ата-анасының қырғыннан қашу туралы әңгімелерімен шабыттандырылды. Кітапта Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде Жапон императорлық армиясының күштері қытай халқына жасаған қатыгездіктер туралы айтылады және құрбандармен сұхбаттар келтірілген. «Нанкиннің зорлауы» 10 апта бойы «Нью-Йорк Таймс» бестселлер тізімінде болды. Кітап негізінде 2007 жылы «Нанкин» атты американдық деректі фильмі шықты. Кітап жарық көргеннен кейін Чанг жапон үкіметін соғыс кезіндегі әскерлерінің әрекеттері үшін кешірім сұрауға және өтемақы төлеуге көндіруге тырысты. Оның үшінші кітабы – «Америкадағы қытайлар: Шағылысқан тарих» (2003) – американдық қоғамның қытай-американдықтарды мәңгілік шеттенушілер ретінде қарауы туралы тарихты баяндайды. Оның бұрынғы еңбектерінің стиліне сәйкес, кітапта жеке тәжірибелерге көп сүйенілген, ал оның эмоционалдық күші олардың әңгімелерінен туындайды. Ол: «Бүгінгі Америка өз этникалық қытайларының жетістіктері болмағанда, қазіргі Америка болмас еді» деп жазды және «қытай тегі бар әрбір американдық жұлдыздың бетін сызып қараңыз, олардың жетістіктері қаншалықты ұлы болса да, АҚШ қоғамына қаншалықты үлес қосса да, олардың барлығы дерлік бір кезде өздерінің кім екендігіне күмән келтірген» деді.

Chang wrote three books documenting the experiences of Chinese and Chinese Americans in history. Her first, Thread of the Silkworm (Basic Books, 1995) tells the life story of the Chinese professor, Qian Xuesen (or Tsien Hsue shen) during the Red Scare in the 1950s. Although Qian was one of the founders of NASA's Jet Propulsion Laboratory (JPL), and for many years helped the military of the United States debrief scientists from Nazi Germany, he was suddenly accused of being a spy and a member of the Communist Party USA, and was placed under house arrest from 1950 to 1955. Qian left for the People's Republic of China in September 1955. Upon his return to China, Qian developed the Dongfeng missile program, and later the Silkworm missile, which was used by the Iraqi military during its war on Iran and against the United States led coalitions during the Persian Gulf War and the 2003 invasion of Iraq. Her second book, The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II (1997), was published on the 60th anniversary of the Nanjing Massacre and was motivated in part by her own grandparents' stories about their escape from the massacre. It documents atrocities committed against Chinese by forces of the Imperial Japanese Army during the Second Sino Japanese War, and includes interviews with victims. The Rape of Nanking remained on the New York Times Bestseller list for 10 weeks. Based on the book, an American documentary film, Nanking, was released in 2007. After publication of the book, Chang campaigned to persuade the Japanese government to apologize for its troops' wartime conduct and to pay compensation. Her third book, The Chinese in America: A Narrative History (2003), is a history of Chinese Americans, that argues their treatment as perpetual outsiders by American society. Consistent with the style of her earlier works, the book relies heavily on personal accounts, drawing its strong emotional content from their stories. She wrote, "The America of today would not be the same America without the achievements of its ethnic Chinese," and that "scratch the surface of every American celebrity of Chinese heritage and you will find that, no matter how stellar their achievements, no matter how great their contribution to US society, virtually all of them have had their identities questioned at one point or another."

Қоғамдық бедел мен мұра

Жазушы ретінде жетістікке қол жеткізу Айрис Чанды танымал қоғам қайраткеріне айналдырды. «Нанкиннің зорлауы» кітабы оны лекция оқушы және сұхбат беруші ретінде, сондай-ақ жапон үкіметі Қытайға жасаған шапқыншылығының құрбандарына толық өтемақы төлемегені туралы пікірді қолдаушы ретінде үлкен сұранысқа ие етті. Бірде ол (The Times of London басылымында хабарланғандай) телеарнада АҚШ-тағы Жапония елшісіне ресми түрде кешірім сұрауды талап етіп, оның «өте жағымсыз оқиғалар болғанын, жапон әскерінің өкілдері зорлық-зомбылық жасағанын» мойындауына наразылық білдірді. «Менің ойымша, осы сияқты дұрыс емес сөздер мен бұлыңғыр тұжырымдамалардың нәтижесінде қытай халқының ашуы туды», - деді ол. Чангтың қоғамдық тұлға ретіндегі беделі оның соңғы еңбегі «Америкадағы қытайлар» арқылы одан әрі артты. Ол қайтыс болғаннан кейін, әріптес жазушылар оны құрметпен еске алды. Мо Хейдер өзінің романын оған арнады. Журналист Ричард Ронгстад оны «Айрис Чанг жалынды тұтатты және оны басқаларға жеткізді, біз осы жалынның сөнуіне жол бермеуіміз керек» деп сипаттады. 2007 жылы «Нанкин» деректі фильмі Чанға, сондай-ақ Нанкиннің қытай құрбандарына арналды. Кен Людің «Қағаз менеджері» жинағындағы «Тарихты аяқтаған адам» әңгімесі, 731-ші бөлімнің тарихын ашу туралы, Чангтың естелігіне арналған. Р.Ф. Куангтың тұңғыш романы «Мақ соғысы» Айрис Чанға арналған. 2019 жылдың қараша айында ашылған Сан-Хоседегі Айрис Чанг паркі – Чангқа арналған қалалық парк.

Ескерткіштер

Чангты еске алу үшін аман қалғандар Нанкин қырғыны мемориалдық кешенінде, оның 2004 жылғы 12 қарашада Калифорния штатының Лос-Альтос қаласындағы Аспан қақпасы зиратында өткен жерлеу рәсімімен бір уақытта қызмет өткізді. Қырғыннан құрбан болғандардың құжаттары, фотосуреттері мен дене қалдықтары жиналатын мемориалдық кешен 2005 жылы Чангқа арналған жаңа қанат пен қоладан жасалған мүсінді қосты. 2017 жылы Қытайдың Хуайань қаласында Айрис Чанг атындағы мемориалдық кешен салынды. 2019 жылы Сан-Хосе қаласының Ринкон ауданында Айрис Чанг паркі ашылды.