Кіріспе

Шахматтағы жеңіс позициясы – шахматтағы позиция

Шахматтағы мат (көбінесе "мат" деп қысқартылады) – шахмат және шахматқа ұқсас ойындардағы кез келген позиция, онда ойыншының патшасы шахтада (қоршауда) болады және одан қашудың ешқандай мүмкіншілігі жоқ. Қарсыласты матқа салу ойынды жеңуге әкеледі. Шахматта патшаны ешқашан түсірмейді – ойыншының патшасы матқа түскенде ойыншы жеңіледі. Ресми ойындарда, әдетте, матқа түспес бұрын, ұтылуға беделді ойыннан бас тарту – жақсы әдеп саналады. Егер ойыншы шахтада болмаса, бірақ заңды жүргізу мүмкін болмаса, онда ол серттес болып есептеледі және ойын бірден тең аяқталады. Маттық жүргізу алгебралық нотацияда "#" хэш белгісімен жазылады, мысалы: 34. Qg3#.

Мысалдар

Шахматта мат ең болмағанда екі жүруде, екі тараптың барлық фигуралары тақтада болғанда (ойынның бастапқы кезеңіндегі "ақымақ мат" сияқты), ортаңғы ойын позициясында (Дональд Бёрн мен Бобби Фишер арасындағы 1956 жылғы "Ғасыр ойыны" сияқты) немесе көптеген жүрулерден кейін, соңғы ойын позициясында үш фигурадан кем болатын жағдайда да болуы мүмкін.

Этимология

Барнхарт этимологиялық сөздігіне сәйкес, "шахмат" термині парсы тіліндегі "шах мат" (شاه مات) фразасының өзгеруі болып табылады, бұл "патшаның қорғаныссыз қалғаны" дегенді білдіреді. Парсы тіліндегі "мат" сөзі патшаға қатысты, ал санскрит тіліндегі "мата" (māta), сондай-ақ "мат" деп айтылады, оның патшалығына қарсылас "өткен, өлшенген және бөліскен" сияқты толыққанды үстемдік етеді; "мата" – "ма" этимологиялық түбірінің өткен шаққа қатысты түрі. Басқалар бұл "патша өлді" дегенді білдіреді дейді, себебі шахмат Еуропаға араб әлемі арқылы жеткен, ал араб тіліндегі "мата" (مَاتَ) сөзі "өлді" немесе "өліп қалды" деген мағынаны білдіреді. Могадам "мат" сөзінің этимологиясын зерттеді. Ол парсы тіліндегі "мандан" (ماندن) етістігінен шыққан, яғни "қалу" дегенді білдіреді, бұл латын тіліндегі "maneō" және грек тіліндегі "менō" (μένω, "мен қаламын" деген мағынада) сөздерімен туыс. Бұл "қалдырылған" мағынасын білдіреді, ал формальды аудармасы – "көңілінен шығып, тосып алу", әскери мағынада "қоршауға алу". "Шах" (شاه) – парсы тілінде монарх деген сөз. Ойыншылар патша шахтада болған кезде "Шах" деп жариялайды. "Мат" (مات) – парсы тілінде "жоғалған", "қорғаныссыз", немесе "жеңілген" деген мағынаны білдіретін сөйлем. Осылайша, патша мат болғанда, ол қоршауға алынып, жоғалған, қорғаныссыз, жеңілген немесе тағдырына қалдырылған болады. Қазіргі парсы тілінде "мат" сөзі мұздап, аузы ашық, көзіне тік қарап, шатасып, жауап бермейтін адамды бейнелейді. "Ұйқысы ауысқан" немесе "соққан" сөздері осыған ұқсас. Сондықтан "мат" сөзін "жауап бере алмайды" деп түсіндіруге болады. Патша мат болса (шах мат), онда патша жауап бере алмайды, яғни ойыншының патшасы қарсыластың соңғы қозғалысына жауап бере алмайды. Бұл түсінік ойынның бастапқы мақсатына жақын, ол патшаны өлтіру емес, оны қарсыласудан басқа амал қалмайынша жеткізу, бұл Шахнамеде баяндалған шығу тарихымен сәйкес келеді. Қазіргі заманғы тілде "шахмат-мат" термині – бұл жоққа шығаруға болмайтын және стратегиялық жеңіс метафорасы.

Тарих

Алғашқы санскрит шашында (шамамен 500-700 ж.ж.) патша алынуы мүмкін еді және бұл ойынды аяқтады. Парсылар (шамамен 700-800 ж.ж.) патшаға шабуыл жасалып жатқанын ескерту идеясын енгізді (қазіргі терминологияда "шах" деп хабарлау). Бұл ойынның ерте және кездейсоқ аяқталуын болдырмау үшін жасалды. Кейін парсылар патшаны шахқа қоюға немесе шахта қалдыруға болмайтын қосымша ережені қосты. Нәтижесінде патшаны тұтқындауға болмайды, ал шахмат мат – ойынды шешудің жалғыз жолы болды. 1600 жылға дейін ойынды қарсыластың барлық фигураларын басып алып, тек қана патшаны қалдыру арқылы да жеңіп алуға болар еді. Бұл ойын стилі қазір анигиляция немесе робадо деп аталады. Орта ғасырларда ойыншылар шахмат мат арқылы жеңіске жетуді асыл деп санай бастады, сондықтан анигиляция біраз уақытқа дейін жартылай жеңіске айналды, содан кейін одан бас тарды. Процесс екі фигураны бір-біріне жақын немесе бір фигураны патшаны шахқа қою үшін, екіншісін патшаны тақта бойына жылжудан тоқтату үшін пайдаланып, патшаны тақтаның шетіне мәжбүрлеуден тұрады. Суретте ақтар қара патшаны қатар-қатар шетке мәжбүрлеп, шахмат қояды. Бұл шахматты екі ладья, екі патшайым немесе бір ладья мен бір патшайыммен қолдануға болады.

Негізгі мат

Шахматта бір жақта тек король, ал қарсы жақта матқа мәжбүрлеу үшін қажетті ең аз материал ғана болғанда төрт негізгі мат болады, яғни (1) бір ханыша, (2) бір мұнара, (3) қарама-қарсы түсті қыралардағы екі піл немесе (4) піл мен жылқы. Барлық осы маттарды жүзеге асыру үшін корольдің көмегі қажет. Жеңімпаз жақта материал көп болса, мат жасау оңайырақ. Ханшамен жасалатын мат ең көп кездеседі және оңайырақ. Ол көбінесе пешка ханшаға айналғаннан кейін болады. Мұнарамен жасалатын мат та жиі кездеседі, бірақ екі пілмен немесе піл мен жылқымен жасалатын мат сирек кездеседі. Екі пілмен жасалатын матты жүзеге асыру оңай, бірақ піл мен жылқымен жасалатын мат қиын және нақтылықты қажет етеді.

Арғы қатардағы жолдас

Артқы қатардағы шахмат – бұл шахматтық мат, оны бұранда немесе ханыша артқы қатарда (яғни ойын басында пиондардан басқа фигуралар тұрған қатарда) береді. Мат болған корольдің тақтада алға жылжуына болады, бірақ оның алдындағы екінші қатардағы өз пішіктері (көбінесе пиондар) кедергі келтіреді. Артқы қатардағы шахматтың мысалы диаграммада көрсетілген. Бұл матты "коридорлық мат" деп те атайды.

Ақымақ дос

Ақылсыздың жұбайы, сондай-ақ екі қадамдық шахмат деп те аталады, – мүмкін болатын ең жылдам шахмат. Классикалық мысал: 1. f3 e5 2. g4 Qh4# қадамдары көрсетілген позицияға алып келеді. (Бұл схемада шағын өзгерістер болуы мүмкін, мысалы, ақ f3 орнына f4 ойнауы немесе g пешкасын бірінші жылжытуы, ал қара e5 орнына e6 ойнауы мүмкін.)

Ұшқан жұп

+ Тимман vs. Шорт, 1990

Тоқтатылған мат – бұл шахматтағы мат түрі, онда патшаға шахматты ат қояды және патшаның өзінің пішелерімен қоршалып (немесе тоқтатылып) қалуынан қозғалу мүмкіншілігі болмайды. Мат көбінесе тақтаның бұрышында болады, себебі патшаны қоршау үшін онда аз пішелер қажет. Ең көп кездесетін тоқтатылған маттың мысалы тікелей диаграммада көрсетілген. F7-дегі ат h8-дегі патшаға мат қояды, ал g8-дегі мұнара мен g7 және h7-дегі піядалар патшаның шахматтан қашуына кедерес жасайды. Сол сияқты, ақ патша h1-де, ал ат f2-де болғанда да мат қоюға болады. А1 және а8-дегі ұқсас жағдайлар сирек кездеседі, өйткені патшаны бұрышқа жақын орналастыру үшін рокировка жасау жиірек қолданылады.

Сирек кездесетін мат

Кейбір сирек жағдайларда патша мен аттың патша мен пішке қарсы мәжбүрлеп мат беру мүмкіндігі бар.