Афғанстанның ең ірі провинциясы – Хелманд тарихы мен географиясы

Кіріспе

Ауғанстанның ең ірі провинциясы – Хелманд (пашту/дари: هلمند; '/h//ɛ//l//m//ə//n//d/ HELmənd), ежелгі заманда Хиллманд, Германд және Хетмуманд деп те аталып келген. Оның аумағы бүкіл Мьянмадан да зор, ал Мьянма Ауғанстаннан кейін екінші ірі өндіруші ел. Аймақта темекі, қант қызылшасы, мақта, сусамы, бидай, бұршақ, жүгері, жаңғақ, күнбағыс, пияз, картоп, помидор, гүлдік капуста, жержаңғақ, абрикос, жүзім және қарбыз өсіріледі. Бұл провинция бұрын Ауғанстанның "ең қауіпті" провинциясы саналған. Соғыс жылдарындағы ең қызыл дауылдар осы аймақта болды, ай сайын жүздеген бейбіт тұрғындар қаза тапты. Шешілген аумақтағы егістік дақылдарының өсуіне қолайлы климат, сондай-ақ, талибанның заңсыз опиум сату арқылы қаржылық қамтамасыз етілуіне үлкен үлес қосты. Хелманд Ауғанстанның ең консервативті аймақтарының бірі болып есептеледі.

Гельманд мәдениеті

Батыс Ауғанстанның Хелманд мәдениеті б.з.д. 3 мыңжылдықта өркендеген қола дәуірі мәдениеті. Шахр-и Сохта, Мундигак және Бампур сияқты маңызды ескерткіштер оның мысалы болып табылады. "Хелманд өркениеті" терминін М. Тоси ұсынған. Бұл өркениет б.з.д. 2500-1900 жылдар аралығында гүлденген, және оның дамуы Инд өркениетінің өркендеуімен бірге жүрген болуы мүмкін. Бұл Шахр-и Сохтаның III және IV кезеңдерінің соңғы фазасы, сондай-ақ Мундигак IV кезеңінің аяқталуы болды. Жарриж және авторлар тобының мәлімдемесіне сәйкес,

Шахр-и Сохта I, II және III кезеңдері мен Мундигак III және IV кезеңдері, сондай-ақ IV мыңжылдықтың соңында және б.з.д. 3 мыңжылдықтың бірінші жартысында Белохистан аймақтары мен Инд өзені аңғарында байланыстар болған. Жирофт мәдениеті Хелманд мәдениетімен тығыз байланысты. Жирофт мәдениеті Шығыс Иранда, ал Хелманд мәдениеті Батыс Ауғанстанда бір уақытта дамыған. Олардың бірегей мәдени аймақтың бір бөлігі болуы мүмкін. Ал Мехергарх мәдениеті одан бұрынғы кезеңде өркендеген.

Ахеменидтер дәуірі

Хельменд ежелгі халықтармен қоныстанған, Ахеменидтерге қарастырылар алдында Мидиялықтар басқарған. Кейіннен бұл аймақ ежелгі Арахосия мемлекетінің бір бөлігі болды және Оңтүстік, Орталық және Оңтүстік-Батыс Азияны байланыстыратын Азиядағы стратегиялық орналасуы салдарынан жиі жаулау нысанына айналды. Гельманд өзенінің аңғары Авестада (Фаргард 1:13) Хаэтумант деп аталады, ол Исламға дейінгі Ауғанстан тарихында Зороастризм дінінің алғашқы орталықтарының бірі немесе бастауы болып табылады. Дегенмен, Ауғанстан исламдануға дейін Зороастрийлер басым болғанымен, Зороастрий емес діндердің де болуы, әсіресе буддизмнің кең таралғаны байқалды. Кейбір ведалық ғалымдар (мысалы, Кочар 1999) Гельманд өзенінің Ригведадағы Сарасвати өзенімен сәйкес келетінін, бұл өзеннің б.з.д. 1500 шамасында Үнді субконтинентіне көшіп келген арий тайпаларының отаны болғанын айтады.

Ұлы Ескендірден қазіргі уақытқа дейін

330 жылы Ұлы Ескендір басып алып, Селевкид империясының құрамына кірді. Кейіннен Маури императоры Ашока билік құрды және грек және арамей тілдерінде екі тілде жазылған бір жота орнатты. Аймақ Зәбулистанның бөлігі ретінде белгілі болды және 7-ғасырда Абдур Рахман бин Самара басқарған мұсылман арабтары келгенге дейін күнге табынушы Зунбилдер басқарды. Соңынан ол Заранж сафаридтерінің билігіне өтті және мұсылмандық биліктің алғашқы кезеңін бастан кешірді. 10-ғасырда Газнилік Махмуд оны Газнавилер мемлекетіне қосты, олардың орнына Гуридтер келді. 13-ғасырда Шыңғыс хан мен оның моңғол әскері келтірген қиратулардан кейін Тимуридтер билікті орнатып, Ауғанстан қалаларын қайта жаңғыртуға кірісті. Шамамен 1383 жылдан бастап 1407 жылы қайтыс болғанға дейін Тимурдың немересі Пир Мухаммад басқарды. 16-ғасырдың басында ол Бабурдың қол астына түсті. Алайда, бұл аймақ 1709 жылы Мир Уайс Хотак билікке келгенге дейін шиит Сәфәүилер мен сүннит Моғолдар арасында даулы болды. Ол Сәфәүилерді жеңіп, Хотаки әулетін құрды. Хотакилер 1738 жылға дейін билік етті, ол кезде Афшаридтер қазіргі Ескі Қандаһардағы шаһ Хусейн Хотакиді жеңді.

Дуррани дәуірі

1747 жылы Ахмад Шах Дуррани билікке келгеннен кейін, Надир Шах қаза тауып, ол өзінің алдыңғысы берген жерлерді қайта бөліп беруді бастады. Сол кезде қазіргі Гельманд провинциясы Қандаһар провинциясының құрамында болды (Шер Әли хан тұсында жаңа Фарах провинциясы құрылғанға дейін осылай болды), және ол «Пушт-э-Руд», яғни «өзен арғы беті» деп аталды. Бұл атау Гельманд аймағына Қандаһардан, Ахмад Шахтың астанасынан қарағандағы көзқарасты көрсетеді. Пушт-э-Руд дәстүрлі түрде төрт ауданнан тұрды: Заминдавар, Наузад, Пушт-э-Руд және Гармсир. Ахмад Шахтың жерді қайта бөлуі Заминдавардағы Ализай тайпасының ықпалын бекітті, ал күшті Баракзай тайпасы Пушт-э-Рудты және оңтүстіктегі Гармсир ауданын балух шабуылдарынан қорғау үшін Нурзай тайпасына алды. Наузад ауданы Нурзай және Ысқақзай тайпалары арасында бөлісті. Бұл үлгі, кейбір ерекшеліктермен, бүгінгі күнге дейін сақталған. Сол кезде, қазіргідей, Гельмандта Ахмад Шах Дурраниға жататын Попользай тайпасының өкілдері аз болды. Дуррани монархтары аймақтағы тайпаларға қатысты бейтарапты сақтады және бірін-бірі артық көруге жол бермеді. Олар тайпаларды олардың күшіне қарай бағалады. Сондықтан, күшті Баракзай тайпасы патшаның кеңесшісі ретінде мұрагерлік лауазымға ие болды, сондай-ақ Гельмандтағы ең құнды жерлерге ие болды: қазіргі Малгир, Бабаджи және Спин-Мәсжид маңындағы аллювиалды жазықтар, сондай-ақ стратегиялық маңызды Гераш. 2006 жылдың қаңтар айында британдық парламент Халықаралық қауіпсіздікке көмектесу күштері (ISAF) провинциядағы АҚШ әскерлерін «Херрик» операциясы аясында алмастыратынын мәлімдеді. Британдық 16-шы әуе шабуыл бригадасы Гельманд провинциясындағы күштердің ядросы болды. Британдық базалар Сангин, Лашкаргах және Гришк аудандарында орналасқан. Сангиндегі британдық күштер АҚШ-тың I теңіз экспедициялық күштерімен алмастырылды. 2006 жылдың жазында Гельманд провинциясы елдің оңтүстігіндегі Талибан жауынгерлеріне қарсы бағытталған НАТО-ның бірлескен ауғандық миссиясы – «Таулық ілгерілеу» операциясына қатысты. 2006 жылдың шілдесінде бұл шабуылдық миссия Гельмандта тоқтап қалды, өйткені НАТО, негізінен британдық және ауғандық әскерлер, көтерілісшілердің күшті қысымымен қорғанысқа көшуге мәжбүр болды. Осыған жауап ретінде провинциядағы британдық әскерлер саны арттырылды және Сангин мен Гришк қалаларында жаңа бекіністер құрылды. Сангин, Навай, Наузад және Гармсир аудандарында шайқастар аса қатты болды. Талибандар Гельманд провинциясын НАТО басқаратын Ауғанстанның ұлттық қауіпсіздік күштерінен аумақты басып алу және ұстап тұру қабілетін сынау үшін маңызды полигон ретінде қарастырды деген хабарлар тарады. Жергілікті командирлер жағдайды Корея соғысынан бері британдық армияның қатысқан ең қатыгез қақтығысы деп сипаттады. 2006 жылдың күзінде британдық әскерлер жазда бұрын орналасқан аудандық орталықтар маңындағы жергілікті Талибан күштерімен «атысты тоқтату» келісімдеріне қол жеткізе бастады. Келісім шарттарына сәйкес, екі тараптың күштері де қақтығыс аймағынан шығуы тиіс болды. Британдық күштердің бұл келісімі Ауғанстан президенті Хамид Карзайдың сұрауы бойынша аудандық базаларды ұстап тұру стратегиясы британдық әскерлердің санымен ұстап тұру мүмкін емес екенін көрсетті. Бұл келісім Талибан жауынгерлері үшін де кері соққы болды, олар провинциядағы өздерінің жетістіктерін консолидациялауға тырысты, бірақ НАТО-ның түрлі шабуылдарынан қатты қысымға ұшырады. Жаңалықтарда шайқасқа қатысқан көтерілісшілердің Талибан жауынгерлері мен провинцияның табысты опиум саудасына қатысы бар тайпалық топтардың қосындысы екені айтылды. Аймақта өндірілетін есірткінің мөлшерін ескере отырып, шетелдік есірткі сатушылар да қатысқан болуы мүмкін. Қыс бойы ұрыс-керіс жалғасты, британдық және одақтас әскерлер Талибан көтерілісшілеріне қарсы белсенді ұстанымға көшті. Көктемнің басында «Силикон» операциясы сияқты бірнеше операциялар басталды. 2007 жылдың мамыр айында Гельмандта НАТО-ның қолдауымен Ауған күштері Талибанның жоғарғы командирлерінің бірі Мулла Дадулланы және оның 11 серігін өлтірді. 2008 жылдың сәуір айында шамамен 1500 2-ші батальон 7-ші теңіз жаяу әскерлері 300 шаршы миль (777 км2) Гельманд өзені аңғары мен көршілес Фарах провинциясын басып алды. Операцияның мақсаты сыртқы қолдау аз немесе мүлдем жоқ аймақта алдын ала операция базаларын құру және Ауғанстан ұлттық полициясын оқыту болды. Сондай-ақ 2008 жылы Орегон армиясының Ұлттық гвардиясынан келген Embedded Training Team командасы Лашкаргада Ауғанстан ұлттық армиясының Кандак бөліміне Талибанға қарсы күресте жетекшілік етті, бұл «Гельмандтың бақташылары» атты деректі фильмде көрсетілді. 2009 жылдың маусымында «Пантера тырнағы» операциясы басталды, мақсаты 2009 жылғы Ауғанстан президенттік сайлауы алдында түрлі каналдар мен өзендерден өтуді қамтамасыз ету және аймақта ISAF-тың тұрақты қатысуын құру болды. Лт. полковник Ричардсон бұл аймақты «Талибанның негізгі бекіністерінің бірі» деп сипаттады. 2009 жылдың шілдесінде шамамен 4000 АҚШ теңіз жаяу әскері Талибан көтерілісшілерінен аймақты азат ету мақсатымен Гельманд өзені аңғарына кең ауқымды шабуыл жасады. «Ханжар» (қанжар) операциясы АҚШ президенті Обаманың Ауғанстанда 21 000 қосымша әскер сұрағаннан кейінгі алғашқы ірі әрекеті болды. 2013 жылдың ақпанында BBC Ауғанстан ұлттық полициясы базаларында сыбайлас жемқорлық орын алатынын, кейбір базаларда балаларды қаруландырып, қызметшілер ретінде пайдалану және тіпті жыныстық зорлыққа ұшырату оқиғалары бар екенін хабарлады. 2013 жылдың наурыз айының басында New York Times үкіметтік сыбайлас жемқорлықтың кең таралғанын, полицияның азаматтарды қорқытып, жыныстық зорлыққа ұшырату туралы жиі айыптаулар орын алатынын және үкіметке деген адалдықты әлсірететінін хабарлады. 2021 жылдың 13 тамызында Лашкаргах провинциясының орталығы Лашкаргах қаласы Лашкаргах шайқасынан кейін бірнеше апталық шайқастан кейін Талибанның бақылауына көшті. Шамамен 1500 ауғандық әскердің қаруды тастап, провинцияны Талибанның қолына бергені хабарланды. The Washington Post газетінің мәліметінше, АҚШ әскерлерінің шығарылуы мен Талибанның жеңісі Гельмандта көбінесе құпталады, өйткені провинция 2001 жылдан 2021 жылға дейінгі соғыстың ең қатыгез шайқастарын бастан өткерді және АҚШ басқаратын ауыр бомбалауға ұшырады.

When Ahmad Shah Durrani came to power in 1747, after Nader Shah was assassinated, he began redistributing land grants that had been given by his predecessor. At that time, the area of what is now Helmand province was part of Kandahar Province (which continued until it was split off into the new Farah Province during the reign of Sher Ali Khan), and it was known as Pusht e Rud, or "across the river", reflecting how the region was viewed from Kandahar, which was Ahmad Shah's capital. Pusht e Rud traditionally consisted into four districts: Zamindawar, Now Zad, Pusht e Rud proper, and Garmsir. Ahmad Shah's land redistribution legitimized existing Alizai influence in Zamindawar, while the powerful Barakzai received Pusht e Rud proper, and the district of Garmsir in the south was granted to the Noorzai to protect against Baluch raids. Now Zad was divided between the Noorzai and the Ishaqzai. This arrangement has survived, with a few exceptions, until the present day. Then, as now, relatively few members of the Popolzai tribe (to which Ahmad Shah Durrani belonged) lived in Helmand. The Durrani monarchs were thus ambivalent towards the area's tribes and didn't favor any one tribe over the others. Rather, they treated the tribes according to their relative power. Thus, the powerful Barakzai tribe received a hereditary position as ministers to the crown, as well as some of the most valuable land in Helmand: the alluvial plains around present day Malgir, Babaji, and Spin Masjid, as well as the strategically important Gereshk. It was announced in January 2006 in the British Parliament that International Security Assistance Force (ISAF) would replace the U. S. troops in the province as part of Operation Herrick. The British 16 Air Assault Brigade would be the core of the force in Helmand Province. British bases were located in the districts of Sangin, Lashkargah and Grishk. British forces were replaced in Sangin by elements of the United States Marine Corps I Marine Expeditionary Force Forward. In summer 2006, Helmand was one of the provinces involved in Operation Mountain Thrust, a combined NATO Afghan mission targeted at Taliban fighters in the south of the country. In July 2006, this offensive mission essentially stalled in Helmand as NATO, primarily British, and Afghan troops were forced to take increasingly defensive positions under heavy insurgent pressure. In response, British troop levels in the province were increased, and new encampments were established in Sangin and Grishk. Fighting was particularly heavy in the districts of Sangin, Naway, Nawzad and Garmsir. There were reports that the Taliban saw Helmand province as a key testing area for their ability to take and hold Afghan territory from NATO led Afghan National Security Forces. Commanders on the ground described the situation as the most brutal conflict the British Army had been involved in since the Korean War. In Autumn 2006, British troops started to reach "cessation of hostilities" agreements with local Taliban forces around the district centers where they had been stationed earlier in the summer. Under the terms of the agreement, both sets of forces were to withdraw from the conflict zone. This agreement from the British forces implied that the strategy of holding key bases in the district, as requested by Afghan President Hamid Karzai, was essentially untenable with the levels of British troop deployment. The agreement was also a setback for Taliban fighters, who were desperate to consolidate their gains in the province, but were under heavy pressure from various NATO offensives. News reports identified the insurgents involved in the fighting as a mix of Taliban fighters and warring tribal groups who are heavily involved in the province's lucrative opium trade. Given the amount of drugs produced in the area, it is likely that foreign drug traffickers were also involved. Fighting continued throughout the winter, with British and allied troops taking a more pro active stance against the Taliban insurgents. Several operations were launched including Operation Silicone at the start of spring. In May 2007, Mullah Dadullah, one of the Taliban's top commanders, along with 11 of his men were killed by NATO led Afghan forces in Helmand. In April 2008, about 1,500 2nd Battalion 7th Marines occupied over 300 square miles (777 km2) of Helmand River valley and neighboring Farah Province. The operation was to set up forward operation bases and train the Afghan National Police in an area with little or no outside support. Also in 2008, an Embedded Training Team from the Oregon Army National Guard led a Kandak of Afghan National Army troops in fighting against the Taliban in Lashkargah, as seen in the documentary Shepherds of Helmand. In June 2009, Operation Panther's Claw was launched with the stated aim of securing control of various canal and river crossings and establishing a lasting ISAF presence in an area described by Lt. Col. Richardson as "one of the main Taliban strongholds" ahead of the 2009 Afghan presidential election. In July 2009, around 4,000 U. S. Marines pushed into the Helmand River valley in a major offensive to liberate the area from Taliban insurgents. The operation, dubbed Operation Khanjar (Operation Dagger), was the first major push since U. S. President Obama's request for 21,000 additional soldiers in Afghanistan, targeting the Taliban insurgents. In February 2013, BBC reported that corruption occurs in Afghan National Police bases, with some bases arming children, using them as servants and sometimes sexually abusing them; in early March 2013, the New York Times reported that government corruption is rampant with routine accusations against the police of shaking down and sexually abusing civilians causing loyalty to the government to be weaker. On 13 August 2021, the capital of the province Lashkar Gah fell to the Taliban after weeks of fighting in the Battle of Lashkargah. Around 1,500 Afghan soldiers were said to have surrendered, leaving the province in Taliban hands. According to The Washington Post, the US withdrawal and Taliban victory was mostly met with relief in Helmand; the province had suffered through some of the deadliest battles of the war from 2001 to 2021 and heavy US led bombardments.

Көлік

Бост әуежайы Хелманд халқына елдің басқа аймақтарына ішкі рейстер үшін қызмет көрсетеді. Ол азаматтық пайдалануға арналған. НАТО-ға басшылық еткен күштер бұрынғы Camp Bastion, яғни Camp Shorabak әуежайын кеңінен пайдаланды. Ауғанстандағы оккупация кезінде британдықтардың негізгі базасы болған Leatherneck лагері де жақын жерде орналасқан. Барлық нысандар 2021 жылғы 13 тамызда Талибан тобы бақылауға алды. Теміржол қатынасы жоқ. Басты жолдардың қатарында Қандаһардан Деларамға дейін Хелманд арқылы өтетін айналма жол бар. Лашкаргадан Сангинге дейінгі маңызды солтүстік-оңтүстік бағыт (611 тас жолы) бар. Хелманд облысының жолдарының шамамен 33 пайызы белгілі бір маусымда өтпейтіндей болып келеді, ал кейбір аймақтарда мүлдем жол жоқ.

Экономика

Ауыл шаруашылығы – көпшіліктің негізгі табыс көзі. Бұған егіншілік және мал шаруашылығы кіреді. Малға сиыр, қой, ешкі және тауық жатады. Есектер мен түйелер еңбек үшін пайдаланылады. Облыстың балық шаруашылығына әлеуеті бар. Аймақ мыналарды өндіреді: опий, темекі, мақта, бидай және картоп.

Денсаулық сақтау

Таза ауыз сумен қамтамасыз етілген үй шаруашылықтарының үлесі 2005 жылы 28%-дан 2011 жылы 3%-ға дейін төмендеді. Білікті акушердің қатысуымен туған балалардың үлесі 2005 жылы 2%-дан 2011 жылы 3%-ға дейін артты. Бұл негізінен тайпалық және ауылдық қоғам, этникалық пуштундар басым. Оңтүстікте белгілі бір деңгейде бәлуждер, шағын тайпалық тажиктер және провинцияның солтүстік аймақтарында хазаралар азшылықты құрайды. Пуштундар келесі тайпаларға бөлінеді: Баракзай (32%), Нурзай (16%), Алакозай (9%) және Ешақзай (5,2%). Тұрғындардың барлығы сүннит дінін ұстанады, тек аздаған хазаралар шииттер, ал сикхтер – сикхизмді ұстанады. Халықтың 53,5% ұлттық кедейлік шегінен төмен деңгейде өмір сүрді.

Аудандар

+ Гелманд провинциясының аудандарыАуданының орталығыХалық саныЖер аумағы (км²)Халық тығыздығыАуылдар мен этникалық топтар саныБағран 129 745 3 858 34 38 ауыл. 90% паштун, 10% хазара.Дишу 30 296 11 680 2 80% пуштун, 20% балудж.Гармшир 119 237 14 260 8 112 ауыл. 99% паштун, 1% балудж.Қажаки 116 827 2 184 53 220 ауыл. 100% паштун.Ханшаң (Аймақ) 26 348 7 064 4 52% паштун, 48% балудж.Лашкарға Лашкарға 194 473 1 891 103 160 ауыл. 60% паштун, 20% балудж, 20% индус, хазара және өзбек.Маржа Маржа 30 425 2 904 10 Бұрын Над Али ауданының құрамында болған.Мұса Қала Мұса Қала 121 749 1 209 101 100% паштун.Над Али 186 929 3 046 61 80% паштун, 10% хазара, 5% тәжік, 5% балудж.Гришк (Нахри Сарадж) 174 820 1 554 113 97 ауыл. 90% паштун, 5% хазара, 5% балудж.Нава И Баракзай 111 259 617 180 350 ауыл. 99% паштун, 1% фарсиван, индус және сикх.Наузад 97 824 5 318 18 100% паштун.Сангин Сангин 77 353 516 150 100% паштун.Уәшир 28 945 4 647 6 100% паштун.Гелманд 1 446 230 58 305 25 88,1% паштундар, 5,4% балучилер, 3,9% хазаралар, 0,9% индустар, 0,9% өзбектер, 0,8% парсылар (тажиктер), 0,1% сикхтер.