Кіріспе
Ауғанстан провинциясы. 2021 жылы талибандар 2021 жылғы талибан шабуылы барысында провинцияны бақылауға алды.
In 2021, the Taliban gained control of the province during the 2021 Taliban offensive.
Этимология
Лағман немесе Ламған бастапқыда Нұхтың әкесі Ламехтің (Метер Лам Баба) құрметіне аталған.
Тарих
Қазіргі уақытта Кабул мұражайында сақталатын арамей жазбалары Лағманнан табылған. Олар Үндістаннан Пальмираға дейінгі ежелгі сауда жолын көрсетеді. Арамей тілі – Ахеменидтердің бюрократиялық жазу тілі болған, оның ықпалы Лағманға дейін жеткен. Александр Зұлқарнайынның басып кіру кезінде бұл аймақ Лампака деп аталды. Лағманнан Мауриян әулетінің кезеңінен арамей тілінде жазылған жазулар табылды. Жазуда Пальмираға дейінгі қашықтық 300 дхуша немесе йоджана екені айтылған. 1-3 ғасырларға жататын Махамайури Тантрасында бірнеше танымал Якша ғибадатханалары туралы мәлімет бар. Онда Лампакада Якша Калахаприяға табыну болғаны айтылады. VII ғасырда қытай саяхатшысы Сюаньцзян Лағманға сапар шегіп, оны "Лан про" деп атады және Үндістанның бір бөлігі деп санады. Ол Махаяна буддистерінің және көптеген индустардың, оның ішінде брахмандардың бар екенін көрсетті: "Бірнеше ғасыр бойы жергілікті династия жойылды, билік үшін үлкен отбасылар күресті, ал мемлекет жақында Каписке тәуелді болды. Бұл елде таулық күріш пен қант қамысы өндірілді, ағаш көп, бірақ жеміс аз болды. Климаты жұмсақ, аздаған мұз және қар жаумайды. [ ] Оннан астам буддалық монастырлар мен бірнеше монахтар болды, олардың көпшілігі Махаяналықтар еді. Буддистер емес діндарлардың жиырмаға жуық ғибадатханасы болды, олардың саны көп еді". 982 жылы аяқталған "Худуд әл-Алам" кітабында осы аймақта жалған құдайларға табынушы ғибадатханалардың бар екендігі айтылып, провинция Хиндустанның сауда орталығы деп сипатталған. Ол Хайбер өткелін көп рет кесіп өтіп, Жаяпаланың аумағына шабуыл жасады. Кабул шаһының шет аймақтарындағы бекіністерді тонады, көптеген қалаларды басып алып, көптеген олжаға ие болды. Ол көптеген жерлерде ислам дінін орнатты. Жаяпала үлкен әскермен Ламған (Жалалабад) аңғарына аттанды, онда ол Сабуктигин мен оның ұлымен қақтығысты. Шайқас бірнеше күнге созылды, содан кейін қарлы боран Жаяпаланың стратегиясын бұзып, оны бейбітшілікке келісуге мәжбүр етті. Әл-Утбидің айтуынша, Сабуктигин Ламғанға шабуыл жасап, оны жаулап алды, "кәпірлердің" үйлерін өртеп, олардың құдайлық ғибадатханаларын қиратты және ислам дінін орнатты. Ол жауды жеңіп, жалған құдайларға табынушыларды қырды, ғибадатханаларын қиратты және қасиетті орындарын тонады, тіпті олжаны санағанда қолдары суық тиіп қалу қаупі болды. Сабуктигиннің қатыгез шабуылына кек қайтару үшін, бұрын елшілерін тұтқынға алған Жаяпала қайтадан соғысқа шығуға шешім қабылдады. Алайда Кабул шаһының әскерлері жеңіліп, тірі қалғандары орманға қаза тауып, өзенге батып кетті. 988 жылы Сабуктигин мен Жаяпала арасында болған екінші шайқаста Ламған мен Пешавар арасындағы аумақтар басып алынды. Әл-Убти сондай-ақ, онда көшпелілер ретінде өмір сүрген ауғандар мен халжилер оған адалдық ант беріп, оның әскеріне қабылданғанын айтады. Сабуктигин Лағманда Жаяпала мен оның 100 мыңдық әскеріне қарсы ең үлкен шайқастарын жеңіп шықты. Газнавид сұлтан Махмуд Газни Михтарламнан 50 шақырым жердегі, оның күдікті қабірі орналасқан жерде, бақтардың арасында Ламехтің қабірін салдырды. 14-15 ғасырларда Юсупзай және Таркани сияқты Хархай пуштундары Лағман аңғарына басып кірді және жергілікті индо-арийлерді жер аударып жіберді. 16 ғасырдың басында моғол билеушісі Бабур көп уақытын Лағманда өткізді, ал "Бабурнамасында" (Бабурдың естеліктерінде) ол орманды төбелердің сұлулығы мен аймақтың аңғарларының құнарлылығы туралы айтты. "Бабурнама" бойынша, "Ұлы Ламганнат" Қафирстанның мұсылман қоныстанған бөлігін, соның ішінде Құнар өзенінің шығыс бөлігін қамтыды. Лағман дінсіздерге қарсы жорықтардың базасы болды және Моғол императоры Акбардың кіші інісі, Кабул губернаторы Мұхаммед Хаким басқарған джихад оқиғаларында жиі еске алынды. 2007 жылдан бастап АҚШ басқаратын Халықаралық қауіпсіздік көмек күштерінің провинциялық қайта құру тобы Михтарламда орналасқан. 2021 жылы Лағманның алғашқы стадионы Михтарламда ашылды.
"For several centuries the native dynasty had ceased to exist, great families fought for preeminence, and the state had recently become a dependency of Kapis. The country produced upland rice and sugar cane, and it had much wood but little fruit; the climate was mild with little frost and no snow. [ ] There were above ten Buddhist monasteries and a few Brethren the most of whom were Mahayanists. The non Buddhists had a score or two of temples and they were very numerous." The Ḥudūd al ʿĀlam which was finished in 982 AD mentioned the presence of some idol worshipping temples in the area, and describes the province as an emporium of Hindūstān. He crossed the Khyber Pass many times and raided the territory of Jayapala. He plundered the forts in the outlying provinces of the Kabul Shahi and captured many cities, acquiring huge booty. He also established Islam at many places. Jaipal in retaliation marched with a large force into the valley of Lamghan (Jalalabad) where he clashed with Sabuktigin and his son. The battle stretched on several days until a snowstorm affected Jaipala's strategies, forcing him to sue for peace. According to al Utbi, Sabuktigin attacked Lamghan, conquering it and burning the residences of the "infidels" while also demolishing its idol temples and establishing Islam. He advanced and butchered the idolaters, destroying the temples and plundering their shrines, even risking frostbite on their hands counting the large booty. To avenge the savage attack of Sabuktigin, Jayapala, who has earlier taken his envoys as hostage, decided to go to war again in revenge. The forces of Kabul Shahi were however routed and those still alive were killed in the forest or drowned in the river. The second battle that took place between Sabuktigin and Jayapala in 988 A. D., resulted in the former capturing territory between Lamghan and Peshawar. Al Ubti also states that the Afghans and Khaljis, living there as nomads, took the oath of allegiance to him and were recruited into his army. Sabuktigin won one of his greatest battles in Laghman against Jayapala and his army numbering 100,000. Ghaznavid Sultan Mahmud of Ghazni built the Tomb of Lamech, amid gardens, over the site of his presumed grave, 50 kilometres from Mihtarlam. In the 14th and 15th centuries, Khārkhay Pashtuns such as Yusupzai and Tarkāṇī invaded the Laghmān valley and displaced the native Indo Aryans. During the early years of the 16th century, the Mughal ruler Babur spent much time in Laghman, and in Baburnama (memoirs of Babur) he expatiated on the beauty of forested hillsides and the fertility of the valley bottoms of the region. and according to Baburnama, "Greater Lamghanat" included the Muslim settled part of the Kafiristan, including the easterly one of Kunar River. Laghman was the base for expeditions against the non believers and was frequently mentioned in accounts of jihads led by Mughal emperor Akbar's younger brother, Mohammad Hakim, who was the governor of Kabul. As of 2007, an International Security Assistance Force Provincial Reconstruction Team led by the United States is based at Mihtarlam. In 2021, the first stadium in Laghman opened in Mihtarlam.
Денсаулық сақтау
Таза ауыз суы бар шаруашылықтардың үлесі 2005 жылы 39% болса, 2011 жылы 34% -қа төмендеді. Білікті акушердің көмегімен туған балалардың үлесі 2005 жылы 3% болса, 2011 жылы 36% -ға дейін артты.
Инфрақұрылым мен экономика
Алингар және Алишинг өзендері Лағман арқылы ағып өтеді, себебі аймақ өнімділігімен әйгілі. Лағманның суармалы жерлердің көлемі зор, сондықтан Кабул қаласында Лағманнан көптеген жеміс-жидектер мен көкөністерді кездестіруге болады. Лағманның негізгі егістеріне күріш, бидай және мақта жатады, өйткені жергілікті тұрғындардың көп бөлігі ауыл шаруашылығы саудасы және бизнесімен айналысады. Лағман сонымен қатар құнды тастар мен минералдарға да бай, әсіресе провинцияның солтүстік бөлігінде көптеп кездесетін турмалин және сподумен асыл тастарының толыққанды игерілмеген қоры ретінде танымал. Мәрмәр кен орындары да бар.
Білім
Жалпы сауаттылық деңгейі (6 жастан асқандар) 2005 жылы 14%-дан 2011 жылы 26%-ға дейін өсті. Әскери-теңіз академиясының мәліметтері бойынша, 2010 жылы провинцияның этникалық құрамы мынадай: 52,0% паштун, 26,7% пашай және нуристандықтар (каталар), ал 21,7% тәжік. Лағман халқының көп бөлігі сүннит мұсылмандары. 2008 жылы Лағманның халқы 396 000 адамды құрады. Провинцияда 60 048 шаңырау бар, әр шаңырауда орташа алты адам тұрады. Халықтың 99 пайызы ауылдық жерлерде тұрады. Сапи, тәжік, Насыр, Ибрагимхайл, Худхайл, Нуристан, Хароти, Джабархайл, Пашаи, Ниази, Паштун және Гуджарлар – негізгі этникалық топтар. Пашту тілі 620 ауылдың 345-інде қолданылады, бұл халықтың шамамен 58 пайызын құрайды. Пашаи тілдері екінші ең көп таралған тіл, ол 210 елді мекендегі халықтың үштен бірі қолданады. Дари тілі 57 елді мекенде қолданылады, бұл халықтың 9%-дан сәл астам бөлігін құрайды. Кочи (көшпенділер) Лағман провинциясында тұрады, олардың саны маусымға қарай өзгеріп отырады. Қыс айларында 40 қауымдастықта 94 020 адам, яғни Кучи халқының шамамен 4 пайызы Лағманда тұрады.
Аудандар
+ Лағман провинциясының аудандарыАудан орталығыХалық саны (2020)Халық тығыздығыЕскермелерАлингер 109,343 804 136 70% паштун, 5% тәжік, 25% пашай. Алишинг 80,645 654 123 60% пашай, 25% паштун, 15% тәжік. Даулат Шах 37,599 741 51 70% пашай, 29% тәжік, 1% паштун. Михтарлам Михтарлам 155,097 758 205 60% паштун, 35% тәжік, 5% пашай. Бадпаш ауданы да кіреді. Қарғайы 110,804 944 117 60% паштун, 20% тәжік, 20% пашай. Лағман 493,488 3,978 124 52.0% паштундар, 26.7% пашай, 21.3% тажиктер.