Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Хетт империясының астанасы
Capital of the Hittite Empire
Хаттуса, сондай-ақ Хаттуша, Ḫattuša, Hattusas немесе Хаттуша, екі бөлек кезеңде қола дәуірінің соңында Хетт империясының астанасы болды. Оның қираған орындары қазіргі Түркияның Боғазкөй (алғашқыда Боғазкөй) қаласының жанындағы Қызылырмақ өзенінің (Хетт тілінде Марашантия; грек тілінде Халис) үлкен иілісінде орналасқан. Шарль Тексье 1834 жылы жасаған сапарынан кейін бұл қираған орындарға назар аударды. Содан кейінгі ғасырда әртүрлі археологтардың қатысуымен үзірлі зерттеулер жүргізілді. 20 ғасырда Германияның Шығыс қоғамы мен Германияның археологиялық институты жүйелі қазба жұмыстарын жүргізді, ол жұмыстар бүгінге дейін жалғасуда. Хаттуса 1986 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұралар тізіміне қосылды.
Hattusa, also Hattuşa, Ḫattuša, Hattusas, or Hattusha, was the capital of the Hittite Empire in the late Bronze Age during two distinct periods. Its ruins lie near modern Boğazkale, Turkey, (originally Boğazköy) within the great loop of the Kızılırmak River (Hittite: Marashantiya; Greek: Halys). Charles Texier brought attention to the ruins after his visit in 1834. Over the following century, sporadic exploration occurred, involving different archaeologists. In the 20th century, the German Oriental Society and the German Archaeological Institute conducted systematic excavations, which continue to this day. Hattusa was added to the UNESCO World Heritage Site list in 1986.
Археология
1833 жылы француз археологы Феликс Мари Шарль Тексье (1802–1871) Түркияға зерттеу миссиясына жіберілді, онда 1834 жылы ол Боғазкөй қаласының жанында монументалды қираған орындарды тапты. Тексье топографиялық өлшемдер жасап, суреттер салып, алдын ала жоспар құрды. Кейіннен бұл орынға бірқатар еуропалық саяхатшылар мен зерттеушілер, ең әйгілісі 1858 жылы неміс географы Генрих Барт келді. Жорж Перро 1861 жылы осы орында және жақын жердегі Язылыкаяда қазба жұмыстарын жүргізді. Перро 1886 жылы Боғазкөйдің хеттік Хатусаның астанасы екенін алғашқы болып айтты. 1882 жылы неміс инженері Карл Хуман осы орынның толық жоспарын жасады. Эрнест Чантре 1893–94 жылдары Боғазкөй деп аталған ауылда сынама қазбалар жасады, бірақ холера эпидемиясы қазба жұмыстарын тоқтатты. Маңыздысы, Чантре клинописьпен жазылған саз тақташаларының фрагменттерін тапты. Фрагменттерде аккад тіліндегі және кейін хеттік тіл екені анықталған мәтіндер бар. 1901–1905 жылдары Вальдемар Белк бірнеше рет осы орынға барып, бірқатар тақташалар тапты. 1905 жылы Хьюго Винклер Немец шығыстану қоғамының (DOG) атынан Боғазкөйде зерттеулер жүргізді. Винклер 1906 жылы нақты қазба жұмыстарын бастады, негізінен патшалық бекініс аймағына назар аударды. Мыңдаған тақташалар табылды, олардың көп бөлігі сол кезде оқылмайтын хеттік тілінде жазылған. Аз ғана аккад мәтіндері осы орынның Хатуса екенін нақтылады. Винклер 1907 жылы (Отто Пухштейн, Генрих Коль, Людвиг Курциус және Даниэль Кренкермен) және 1911 және 1912 жылдары (Теодор Макридимен) оралды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда жұмыс тоқтатылды. Осы қазбалардан табылған тақташалар екі серияда жарияланды: Keilschrifttexte aus Boghazkoi (KB0) және Keilschrifturkunden aus Boghazköi (KUB). 1931 жылы жұмыс қайта жаңғыртылды, негізгі назар стратиграфияны анықтауға аударылды. Жұмыс DOG және Немец археологиялық институтының (Deutsches Archäologisches Institut) басшылығымен жүргізіліп, 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін 9 маусымға созылды. Қазба жұмыстары 1952 жылы Биттель басшылығымен қайта басталды, ал 1963 және 1978 жылдары Питер Неве жетекші болып тағайындалды. Жоғарғы қала аймағына басты назар аударылды. Тақташаларды жариялау KUB және KBo серияларында қайта басталды. 1994 жылы Юрген Зеер қазба жұмыстарын басқаруды өз қолына алып, 2005 жылға дейін осы орында жетекшілік етті. 2006 жылдан бастап, жаңа директор Андреас Шахнер басшылығымен археологиялық жұмыстар жалғасты, бірақ шаралар көбінесе қалпына келтіру және туристік операцияларға дайындыққа бағытталды. 1986 жылғы қазбалар кезінде Сфинкс қақпасынан батысқа қарай 35 метр жерде үлкен (35 × 24 см, салмағы 5 кг, 2 тізбегі бар) жазулы металл тақташа табылды. Б.з.д. 13 ғасырға жататын тақташада хеттік патша Тұдалия IV пен Тархунташа патшасы Курунта арасындағы келісім шарты жазылған. Ол Анкарадағы Анатолия цивилизациялары мұражайында сақталады. 1991 жылы жөндеу жұмыстары кезінде батыс беткейінде Микен қола қылышы табылды. Онда аккад тілінде: "Ұлы патша Дуталия Ассуа елін жеңгенде, осы қылыштарды өзінің құдайы – Дауыл құдайына арнады" деп жазылған. 1990–91 жылдардағы қазбалар кезінде жоғарғы қаланың "Westbau" ғимаратында б.з.д. 13 ғасырдың екінші жартысына жататын 3400 мөрленген саз шарлары мен кесектері табылды. Олар негізінен жер учаскелерімен байланысты болды.
In 1833, the French archaeologist Félix Marie Charles Texier (1802–1871) was sent on an exploratory mission to Turkey, where in 1834 he discovered monumental ruins near the town of Boğazköy. Texier made topographical measurements, produced illustrations, and composed a preliminary site plan. The site was subsequently visited by a number of European travelers and explorers, most notably the German geographer Heinrich Barth in 1858. Georges Perrot excavated at the site in 1861 and at the nearby site of Yazılıkaya. Perrot was the first to suggest, in 1886, that Boğazköy was the Hittite capital of Hattusa. In 1882 German engineer Carl Humann completed a full plan of the site. Ernest Chantre opened some trial trenches at the village then called Boğazköy, in 1893–94, with excavations being cut short by a cholera outbreak. Significantly Chantre discovered some fragments of clay tablets inscribed with cuneiform. The fragments contain text in both the Akkadian language and what later was determined to be the Hittite language. Between 1901 and 1905 Waldemar Belck visited the site several times, finding a number of tablets. In 1905 Hugo Winckler conducted some soundings at Boğazköy on behalf of the German Oriental Society (DOG), finding 35 more cuneiform tablet fragments at the site of the royal fortress, Büyükkale. Winckler began actual excavations in 1906, focusing mainly on the royal fortress area. Thousands of tablets were recovered, most in the then unreadable Hittite language. The few Akkadian texts firmly identified the site as Hattusa. Winckler returned in 1907 (with Otto Puchstein, Heinrich Kohl, Ludwig Curtius and Daniel Krencker), and briefly in 1911 and 1912 (with Theodore Makridi). Work stopped with the outbreak of WWI. Tablets from these excavations were published in two series Keilschrifttexte aus Boghazkoi (KB0) and Keilschrift urkunden aus Boghazköi (KUB). Work resumed in 1931 under prehistorian Kurt Bittel with establishing stratigraphy as the major focus. The work was under the auspices of the DOG and German Archaeological Institute (Deutsches Archäologisches Institut) and lasted 9 seasons until being suspended due to the outbreak of WWII in 1939. Excavation resumed in 1952 under Bittel with Peter Neve replacing as field director in 1963 and as director in 1978, continuing until 1993. The focus was on the Upper City area. Publication of tablets was resumed in the KUB and KBo. In 1994 Jürgen Seeher assumed control of the excavation, leading there until 2005, with the focus on the Büyükkaya and non monumental areas including economic and residential spaces. From 2006 on, while some archaeology continued under new director Andreas Schachner, activities have been more focused toward restoration and preparation for tourist operations. During the 1986 excavations a large (35 × 24 cm, 5 kg in weight, with 2 attached chains) inscribed metal tablet was discovered 35 meters west of the Sphinx Gate. The tablet, from the 13th century BC, contained a treaty between Hittite Tudḫaliya IV and Kurunta, King of Tarḫuntašša. It is held at the Museum of Anatolian Civilizations in Ankara. During 1991 repair work at the site a Mycenae bronze sword was found on the western slope. It was inscribed, in Akkadian, "As Duthaliya the Great King shattered the Assuwa Country he dedicated these swords to the Storm God, his lord". Another significant find during the 1990 91 excavation season in the "Westbau" building of the upper city, was 3400 sealed bullae and clay lumps dating from the 2nd half of the 13th century BC. They were primarily associated with land documents.
Тақташа жазудағы патша мұрағаттары
Б.з.д. 2-мыңжылдықтың басында ежелгі ассириялық аккад тілінің диалектісімен жазылған қырық сауда құжаты "карум" қалашығынан табылған. II мыңжылдықтың ортасына қарай Хаттусада сириялық, Месопотамиялық және хуриттік мәдениеттердің ықпалымен жазушылар қауымы қалыптасты. Олар аккад және шумер тілдеріндегі әдеттегі мәтіндермен айналысты. Қазба жұмыстары барысындағы ең маңызды жаңалықтардың бірі – Хетт империясының Жаңа Патшалық дәуіріне жататын, Богазкёй архиві деп аталатын клинописьте жазылған патшалық мұрағаттардың балшық тақташалары. Онда ресми хаттар, келісімшарттар, заң кодекстері, діни рәсімдер, болжамдар және Ежелгі Таяу Шығыстың әдебиеттері сақталған. Қазір Стамбул археологиялық мұражайында сақталып тұрған бір тақташада б.з.д. 1259 немесе 1258 жылы Кадеш шайқасынан кейін Хеттілер мен Рамзес II басқарған Мысырлықтар арасындағы бейбіт келісімнің шарттары толық жазылған. Осы келісімнің көшірмесі Нью-Йорктегі Біріккен Ұлттар Ұйымында ең ертедегі халықаралық бейбітшілік шартының мысалы ретінде көрсетілуде. Хаттусадан табылған 30 000-ға жуық балшық тақташалар Хетт әдебиетінің негізгі жиынтығын құраса да, кейін Анатолиядағы басқа орталықтарда да архивтер табылды, мысалы, Табигга (Машат-Хөйюк) және Сапинуа (Ортакөй).
Forty mercantile documents written in the Old Assyrian dialect of Akkadian were found in the early 2nd millennium BC karum. By the middle of the 2nd millennium a scribal community had grown up in Hattusa based on Syrian, Mesopotamian, and Hurrian input. This included the usual range of Akkadian and Sumerian language texts. One of the most important discoveries at the site has been the cuneiform royal archives of clay tablets from the Hittite Empire New Kingdom period, known as the Bogazköy Archive, consisting of official correspondence and contracts, as well as legal codes, procedures for cult ceremony, oracular prophecies and literature of the ancient Near East. One particularly important tablet, currently on display at the Istanbul Archaeology Museum, details the terms of a peace settlement reached years after the Battle of Kadesh between the Hittites and the Egyptians under Ramesses II, in 1259 or 1258 BC. A copy is on display in the United Nations in New York City as an example of the earliest known international peace treaties. Although the 30,000 or so clay tablets recovered from Hattusa form the main corpus of Hittite literature, archives have since appeared at other centers in Anatolia, such as Tabigga (Maşat Höyük) and Sapinuwa (Ortaköy).
Сфинкстер
1917 жылы Хаттусаның оңтүстік қақпасынан табылған сфинкстер жұбы Германияға қалпына келтіруге жіберілді. Жақсы сақталған сфинкс 1924 жылы Түркияға қайтарылып, Стамбул археологиялық мұражайында қойылды, ал екіншісі Германияда қалды. 1934 жылдан бастап ол Пергамон мұражайында болды, содан кейін Хатуса қираған жерлерінен тыс орналасқан Богазкёй мұражайына көшірілді. Стамбул сфинксімен бірге олар бастапқы орнына жақын жерде қайта біріктірілді.
A pair of sphinxes found at the southern gate in Hattusa were taken for restoration to Germany in 1917. The better preserved was returned to Turkey in 1924 and placed on display in the Istanbul Archaeology Museum, but the other remained in Germany where it was on display at the Pergamon Museum from 1934 until it was moved to the Boğazköy Museum outside the Hattusa ruins, along with the Istanbul sphinx reuniting the pair near their original location.