Құрғақ тас қалау өнері

Кіріспе

Құрылыс әдісі

Құрғақ тас, кейде құрғақ қалау немесе Шотландияда құрғақ тас деп аталады, – бұл тастарды бір-біріне бекіту үшін ешқандай ерітінді қолданбай құрылыстар салу әдісі. Тастардың өзара байланысуын қамтамасыз ету арқылы белгілі бір деңгейде байланысқа қол жеткізіледі. Құрғақ тас құрылысы ең көп танымал – егістіктер мен шіркеулердің шекараларын белгілеуге немесе террасалар үшін тіреу қабырғалары ретінде пайдаланылатын тас қабырғалар арқылы. Алайда, құрғақ тас паналары, үйлер және басқа да құрылымдар да бар. Бұл термин нақты пішінделген тастар қолданылған, бірақ ерітінді пайдаланбаған, мысалы, грек ғибадатханалары мен инка сәулеті сияқты, көптеген тарихи стильдерге қатысты қолданылмайды. 2018 жылы құрғақ тас қабырғалар салу өнері Франция, Грекия, Италия, Словения, Хорватия, Швейцария және Испания сияқты елдердегі құрғақ тас қабырғалары үшін ЮНЕСКО-ның адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізілді.

Тарих

Солтүстік-батыс Еуропадағы кейбір құрғақ тас қабырға құрылыстары неолит дәуіріне дейін сақталып қалған. Ирландияның Майо округіндегі құрғақ тас қабырғалардан тұратын бүкіл далалық жүйе, кейіннен торфпен жабылған, көміртекпен 3800 ж.б.д. мерзіміне дейін даталанған. Микен акрополының циклопалық қабырғалары б.з.д. 1350 жылға, ал Тиринт қабырғалары сәл ертерек мерзімге жатқызылған. Осыған ұқсас мысал – Босниядағы Даорсон, ол тарихқа дейінгі орталық бекінілген елді мекеннің немесе акропольдің төңірегінде салынған (шамамен б.з.д. 17-16 ғасырлардан қола дәуірінің соңына дейін, шамамен б.з.д. 9-8 ғасырлар), және циклопалық қабырғалармен (Микенге ұқсас) қоршалған, олар б.з.д. 4 ғасырға жатқызылған. Белиздегі Лубаантун майя қирабаларында 8-ші және 9-шы ғасырлардағы сәулетте құрғақ тас құрылысының қолданылуы көрсетілген. Зимбабведегі Ұлы Зимбабве – 11-ші мен 15-ші ғасырлар аралығында құрғақ тастан салынған үлкен қалалық кешен сияқты акрополь. Бұл аймақтағы ұқсас құрылыстардың арасындағы ең ірісі болып табылады. Сонымен қатар, құрғақ тас қабырғалар Тасманияның кейбір бөліктерінде, Жаңа Оңтүстік Уэльстің кейбір аймақтарында (әсіресе Киама маңында) және Жаңа Зеландияда (әсіресе Отагода) кездеседі. Осындай қабырғалар Швейцария мен Италия шекаралық аймағында да табылған, мұнда олар көбінесе үлкен табиғи тастардың немесе жартастардың астындағы ашық кеңістікті қоршау үшін қолданылады. Богемияның оңтүстік-батыс шекарасындағы Шумава тауларының (мысалы, Вьдра өзенінің маңындағы) тасқа бай далалары мен жайылымдары көбінесе егістік немесе мәдени жерлерден алынған далалық тастардан салынған құрғақ тас қабырғалармен шектелген. Олар мал (ірі қара мен қой) үшін қоршау және жер учаскелерінің шекарасы ретінде қызмет етеді. Кейде құрғақ тас террасалар да кездеседі, олар көбінесе тас қалаудың бөліктерімен (үйдің негізі және сарай қабырғалары) біріктіріледі, олар саз және қарағай инелерінен жасалған "композиттік" ерітіндімен байланыстырылған. Хорватияның құрғақ тас қабырға құрылысы дәстүрі 2018 жылдың қараша айында Кипр, Франция, Грекия, Италия, Словения, Испания және Швейцариямен бірге Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының ЮНЕСКО тізіміне енгізілді. Перуде 15-ші ғасырда инкалар террасалар құру үшін құрғақ тас қабырғаларын пайдаланып, басқаша қолдануға жарамсыз беткейлерді пайдаланды. Олар осы құрылыс әдісін жеке тұрған қабырғалар үшін де қолданды. Мачу-Пикчудағы олардың құрылыстары классикалық инка сәулет стилін көрсетеді, олар тұрақты пішінді, жылтыратылған құрғақ тас қабырғалардан тұрады. Инкалар осы техниканы шеберлікпен қолданды, тас блоктарын ерітіндісіз тығыз біріктіретіндей етіп кесіп жасады. Көптеген қосылыстар соншалықты жақсы жасалған, тіпті пышақ та тастардың арасына кірмейді. Құрылыстардың жоғары сейсмикалық белсенді аймақта сақталуы қабырғалардың икемділігіне және олардың қос қабырғалы архитектурасына байланысты, онда қабырғалардың екі бөлігі бір-біріне қарай еңкейеді.

Some dry stone wall constructions in north west Europe have been dated back to the Neolithic Age. In County Mayo, Ireland, an entire field system made from dry stone walls, since covered in peat, has been carbon dated to 3800 BC. The cyclopean walls of the acropolis of Mycenae, Greece, have been dated to 1350 BC and those of Tiryns slightly earlier. Similar example is Daorson, in Bosnia, built around a prehistoric central fortified settlement or acropolis (existed there cca. 17 16th to the end of the Bronze Age, cca. 9 8th c. BCE), and surrounded by cyclopean walls (similar to Mycenae) dated to the 4th c. BCE. In Belize, the Mayan ruins at Lubaantun illustrate use of dry stone construction in architecture of the 8th and 9th centuries AD. Great Zimbabwe in Zimbabwe, Africa, is an acropolis like large city complex constructed in dry stone from the 11th to the 15th centuries AD. It is the largest of structures of similar construction throughout the area. some parts of Tasmania, and some parts of New South Wales, particularly around Kiama) and New Zealand (especially Otago). Similar walls also are found in the Swiss–Italian border region, where they are often used to enclose the open space under large natural boulders or outcrops. The higher lying rock rich fields and pastures in Bohemia's south western border range of Šumava (e. g. around the mountain river of Vydra) are often lined by dry stone walls built of field stones removed from the arable or cultural land. They serve both as cattle/sheep fences and the lot's borders. Sometimes also the dry stone terracing is apparent, often combined with parts of stone masonry (house foundations and shed walls) that are held together by a clay and pine needle "composite" mortar. The dry stone walling tradition of Croatia was added to the UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity in November 2018, alongside those of Cyprus, France, Greece, Italy, Slovenia, Spain and Switzerland. In Peru in the 15th century AD, the Inca made use of otherwise unusable slopes by building dry stone walls to create terraces. They also employed this mode of construction for freestanding walls. Their ashlar type construction in Machu Picchu uses the classic Inca architectural style of polished dry stone walls of regular shape. The Incas were masters of this technique, in which blocks of stone are cut to fit together tightly without mortar. Many junctions are so perfect that not even a knife fits between the stones. The structures have persisted in the high earthquake region because of the flexibility of the walls, and because in their double wall architecture, the two portions of the walls incline into each other.

Құрылыс

Қабырғаның стилі мен құрылыс әдісі қолда бар тастың түріне, оның мақсатына және жергілікті дәстүрге байланысты әртүрлі болады. Көптеген ескі қабырғалар егістікке дайындау кезінде даладан тазартылған тастар мен тас жыныстардан (дала тастары) салынған, бірақ кейбіреулері жақын жерден қазылған тастарды қолданған. Қазіргі қабырғалар үшін көбінесе қазылған тас қолданылады. Қабырғаның бір түрі "қос қабырға" деп аталады және шекараға қатар тізілген екі қатар тастан тұрады. Негізгі тастар мүмкіндігінше жерге берік орналасуы үшін жерге терең сіңіріледі. Қатарлар қабырғаның биіктігіне қарай азая түсетін үлкен, жалпақ тастардан құралады. Табиғи пішіні дөңгелек тастардың орналасқан жерлерінде кішірек тастар тіреу ретінде қолданылуы мүмкін. Қабырға қабаттармен (қатармен қатар) қалаған биіктікке дейін салынады, ал арасында қабырғаның екі бетін байланыстыратын, кейде ілгері шығатын үлкен байланыстыратын тастар немесе көлденең тастар орналастырылады. Бұл элементтер екі қабырғаны біріктіріп, олардың бір-біріне сүйеніп тұруын қамтамасыз етеді, бұл қабырғаның беріктігін арттырады. Ұлыбританияда дәстүрлі түрде қабырғаның енін жоғары қарай азайту оның беріктігін едәуір арттырады. Беттік тастар арасындағы кеңістіктер кішірек тастармен (толтыру, ішкі қабат) мұқият толтырылады. Қабырғаның жоғарғы қабатын да үлкен тастар, яғни қақпақ тастар, тосқауыл тастар немесе тосқауылдар құрайды. Бұл тастар қабырғаның бүкіл енін қамтиды және оның жарылуына кедерілді етеді. Кейбір аймақтарда, мысалы Оңтүстік Уэльсте, қақпақ тастарды қабырғаның үстіңгі жағынан сәл кеңірек жалпақ тастардан жасалған соңғы қабатқа (жапқыш тастар) орналастыру дәстүрі бар. Қақпалардан басқа, қабырғада мал мен жануарлардың, мысалы қойлардың өтуін немесе бақылауын қамтамасыз ету үшін арнайы жасалған кішігірім тесіктер болуы мүмкін. Мұндай кіші тесіктер, әдетте, биіктігі бір метрден аспайды және "Болт тесігі" немесе "Смут" деп аталады. Үлкен тесіктердің биіктігі шамамен бір метрге жетеді және олар "Мүкірік тесігі" деп аталады. Тас қабырғалар - қабырғаның бір түрі, олар негізінен үлкен тас тастардан тұрады, олардың айналасына кішірек тастар орналастырылады. Бір қабырғалы қабырғалар үшін үлкен, жалпақ тастар жақсырақ жұмыс істейді. Ең жақсысы - ең үлкен тастарды төменгі қатарға орналастырып, қабырғаның жоғарғы жағына қарай оны тарыту. Кейде қабырғаның жоғарғы жағын қақпақ тастар қатары толықтырады, олардың ұзын тіктөртбұрышты жағы қабырғаның бағытына перпендикуляр болады. Галлоуэй бөгеттері негізінде қос қабырғалы құрылымнан немесе жоғарыда бір қабырғалы құрылымды құрайтын үлкен тас тастардан тұрады. Олар көптеген тесіктерімен көзге шалынады, бұл малдардың (және адамдардың) оларды кесіп өтуге тырысуына кедерілді етеді. Мұндай бөгеттер негізінен күшті жел соғатын жерлерде кездеседі, онда қатты қабырға желдің соққысынан тұрақсыз болуы мүмкін. Қабырғаның тесікті табиғаты желдің күшін айтарлықтай азайтады, бірақ оны салу үшін үлкен шеберлік қажет. Олар сондай-ақ жайылымдық жерлерде қол жетімді тастардың тиімділігін арттыру үшін қолданылады (онда жырту әлі де тастарды шығарып алмайды). Тағы бір нұсқасы - Корнуолл шұңқыры немесе Уэльс клаудд, бұл үстіне шөп, бұта немесе ағаштар салынған және қатаң ішкі қисық еңіспен сипатталатын таспен қапталған жер беті ("шұңқырдың" еңісі). Көптеген қабырға түрлері сияқты, биіктігі негізінің енімен бірдей, ал жоғарғы жағы негізінің енінің жартысы болады. Әр түрлі аймақтарда құрылыс әдісіне шағын өзгерістер енгізілді, кейде құрылыс материалдарының шектеулі болуына байланысты, сонымен қатар сол аймаққа тән ерекшеліктерді жасау үшін. Құрғақ тас қабырғаны қандай әдіспен салсаңыз да, оны салу үшін үлкен шеберлік қажет. Қателерді түзету әрқашан қате деңгейіне дейін бөлшектеуді білдіреді. Қабырғадағы әрбір орынға арналған дұрыс тасты таңдау дайын өнімнің қызмет ету мерзіміне үлкен әсер етеді, ал тәжірибелі қабырғашы таңдау жасауға уақыт жұмсайды. Көне өнердегідей, бүгінде шебер қабырғашылардың саны азайып барады. Қазіргі заманғы сым қоршаудың пайда болуымен, егістіктерді тас қабырғаларға қарағанда сымдарды пайдалану арқылы әлдеқайда аз уақыт пен шығындармен қоршауға болады; алайда бөгеттерді салудың бастапқы шығыны олардың беріктігімен және содан туындайтын ұзақ, төмен техникалық қызмет көрсету мерзімімен өтеледі. Құрғақ тас қабырғалардың ландшафты мен мұралық құндылығының артуы нәтижесінде қабырғалар өздері сияқты сұранысқа ие. Ұлыбританияда Құрғақ тас қабырғаларын қалау қауымдастығы ұлттық деңгейде танылған сертификаттау жүйесін жүргізеді, ол бастапқы деңгейден бастап шеберге дейін төрт деңгейді қамтиды. Ерекше мысалдарға Морн қабырғасы, Солтүстік Ирландияның Даун округіндегі Морн тауларындағы 35 шақырымдық қабырға және 17 ғасырдың ортасында Швецияның Эланд аралдағы Оттенби табиғат қорығының айналасына салынған қабырға жатады.

The style and method of construction of a wall will vary, depending on the type of stone available, its intended use and local tradition. Many older walls were constructed from stones and boulders cleared from the fields during preparation for agriculture (field stones) although some used stone quarried nearby. For modern walls, quarried stone is almost always used. One type of wall is called a "double" wall and is constructed by placing two rows of stones along the boundary to be walled. The foundation stones are ideally set into the ground so as to rest firmly on the subsoil. The rows are composed of large flattish stones, diminishing in size as the wall rises. Smaller stones may be used as chocks in areas where the natural stone shape is more rounded. The walls are built up to the desired height layer by layer (course by course) and, at intervals, large tie stones or through stones are placed which span both faces of the wall and sometimes project. These have the effect of bonding what would otherwise be two thin walls leaning against each other, greatly increasing the strength of the wall. Diminishing the width of the wall as it gets higher, as traditionally done in Britain, also strengthens the wall considerably. The voids between the facing stones are carefully packed with smaller stones (filling, hearting). The final layer on the top of the wall also consists of large stones, called capstones, coping stones or copes. As with the tie stones, the capstones span the entire width of the wall and prevent it breaking apart. In some areas, such as South Wales, there is a tradition of placing the coping stones on a final layer of flat stones slightly wider than the top of the wall proper (coverbands). In addition to gates, a wall may contain smaller purposely built gaps for the passage or control of wildlife and livestock such as sheep. The smaller holes usually no more than in height are called "Bolt Holes" or "Smoots". Larger ones may be between in height, which are called "Cripple Holes". Boulder walls are a type of single wall in which the wall consists primarily of large boulders, around which smaller stones are placed. Single walls work best with large, flatter stones. Ideally, the largest stones are being placed at the bottom and the whole wall tapers toward the top. Sometimes a row of capstones completes the top of a wall, with the long rectangular side of each capstone perpendicular to the wall alignment. Galloway dykes consist of a base of double wall construction or larger boulders with single wall construction above. They appear to be rickety, with many holes, which deters livestock (and people) from attempting to cross them. These dykes are principally found in locations with exceptionally high winds, where a solid wall might be at risk of being unsettled by the buffeting. The porous nature of the wall significantly reduces wind force but takes greater skill to construct. They are also found in grazing areas where they are used to maximize the utility of the available stones (where ploughing was not turning up ever more stones). Another variation is the Cornish hedge or Welsh clawdd, which is a stone clad earth bank topped by turf, scrub, or trees and characterised by a strict inward curved batter (the slope of the "hedge"). As with many other varieties of wall, the height is the same as the width of the base, and the top is half the base width. Different regions have made minor modifications to the general method of construction—sometimes because of limitations of building material available, but also to create a look that is distinctive for that area. Whichever method is used to build a dry stone wall, considerable skill is required. Correcting any mistakes invariably means disassembling down to the level of the error. Selection of the correct stone for every position in the wall makes an enormous difference to the lifetime of the finished product, and a skilled waller will take time making the selection. As with many older crafts, skilled wallers, today, are few in number. With the advent of modern wire fencing, fields can be fenced with much less time and expense using wire than using stone walls; however, the initial expense of building dykes is offset by their sturdiness and consequent long, low maintenance lifetimes. As a result of the increasing appreciation of the landscape and heritage value of dry stone walls, wallers remain in demand, as do the walls themselves. A nationally recognised certification scheme is operated in the UK by the Dry Stone Walling Association, with four grades from Initial to Master Craftsman. Notable examples include the Mourne Wall, a 22 mile (35 km) wall in the Mourne Mountains in County Down, Northern Ireland, and the wall around the Ottenby nature reserve, built by Charles X Gustav in the mid 17th century in Öland, Sweden.

Басқа қолданыстар

Құрғақ тас техникасы көбінесе қос қабырғалы тас қабырғалар мен террастарды ұстап тұратын бір қабырғалы қабырғалар салу үшін қолданылады, сонымен қатар құрғақ тас мүсіндері, ғимараттар, бекіністер, көпірлер және басқа да құрылыстар да кездеседі. Дәстүрлі жоғары таулық қара үйлер екі қабырғалы құрғақ тас әдісімен салынған. Осы әдіспен салынған ғимараттардың ортасы әдетте жер немесе құммен толтырылады, бұл жел соқпау үшін жасалады. Темір дәуірінде, және мүмкін одан да ертеректе, бұл техника Экеторп (Эланд, Швеция), Мейден, Солтүстік Йоркшир, Риит, Ирландияның оңтүстік-батысындағы Данлоу қамалы және Лонг Скар Дайк сияқты бекіністерді салу үшін де қолданылған. Шотландияда бүгінде кездесетін құрғақ тас қабырғалардың көпшілігі 14-шы ғасырға дейін, яғни жерді бөлу және мал ұстау үшін салынған. Мухаллс қамалының жерінде мұндай жақсы салынған мысалдарды кездестіруге болады. Құрғақ тас қабырғаларын бөгеттерге немесе тік террасаларға қарсы орнатуға болады. Егер оларға бүйірден топырақ қысымы түсірілсе, олар ауырлық қабырғасы типіндегі тіреу қабырғалары болып табылады. Тастардың салмағы ұсталған топырақтың қысымын, соның ішінде қосымша жүктемелерді де қарсы тұрады, ал тастардың арасындағы үйкеліс олардың көпшілігін бірдей салмақты монолиттік ауырлық қабырғасы сияқты әрекет етуіне себеп болады. Құрғақ тас тіреу қабырғалары бұрын ауыл шаруашылығы террасаларын жасау үшін, сондай-ақ жолдар, трассалар мен теміржолдарды салу үшін көптеп салынған. Бүгінде бұл мақсаттар үшін құрғақ тас сирек қолданылса да, олардың көпшілігі әлі де пайдаланылуда және күтілуде. Жаңалары көбінесе бақтар мен табиғатты қорғау аймақтарында салынады. Құрғақ тас тіреу құрылымдары зерттеу нысаны болып табылады. Сомалидің солтүстік-шығысында, Алуланың шығысындағы жағалау жазығында платформа стиліндегі ежелгі ескерткіштің қираған қалдықтары табылған. Құрылымы төмен бойлы тікбұрышты құрғақ тас қабырғадан тұрады; аралық кеңістік қираған тастармен толтырылған және кішкентай тастармен жабылады. Ғимараттың бұрыштарында салыстырмалы түрде үлкен тұрған тастар орнатылған. Платформаның жанында таспен белгіленген қабірлер орналасқан. Өлшемдері бойынша, бұл құрылыс ежелгі платформалар мен жабық платформалы ескерткіштердің ең үлкені, ол Сомалидің алыс солтүстік-шығысына ғана тән. Ұлыбританияда, Ирландияда, Францияда және Швейцарияда тау жолдарының немесе жер иелігінің шекараларын белгілеу үшін белгілер ретінде салынған кішкентай құрғақ тас құрылымдарын табуға болады. Көптеген елдерде, Шотландияда шолпа деп аталатын тас үйінділері жол және тау шаңырағының белгілері ретінде қолданылады.

While the dry stone technique is most commonly used for the construction of double wall stone walls and single wall retaining terracing, dry stone sculptures, buildings, fortifications, bridges, and other structures also exist. Traditional turf roofed Highland blackhouses were constructed using the double wall dry stone method. When buildings are constructed using this method, the middle of the wall is generally filled with earth or sand in order to eliminate draughts. During the Iron Age, and perhaps earlier, the technique also was used to build fortifications such as the walls of Eketorp Castle (Öland, Sweden), Maiden Castle, North Yorkshire, Reeth, Dunlough Castle in southwest Ireland and the rampart of the Long Scar Dyke. Many of the dry stone walls that exist today in Scotland can be dated to the 14th century or earlier when they were built to divide fields and retain livestock. Some extremely well built examples are found on the lands of Muchalls Castle. Dry stone walls can be built against embankments or even vertical terraces. If they are subjected to lateral earth pressure, they are retaining walls of the type gravity wall. The weight of the stones resists the pressure from the retained soil, including any surcharges, and the friction between the stones causes most of them to act as if they were a monolithic gravity wall of the same weight. Dry stone retaining walls were once built in great numbers for agricultural terracing and also to carry paths, roads and railways. Although dry stone is seldom used for these purposes today, a great many are still in use and maintained. New ones are often built in gardens and nature conservation areas. Dry stone retaining structures continue to be a subject of research. In northeastern Somalia, on the coastal plain to Aluula's east are found ruins of an ancient monument in a platform style. The structure is formed by a rectangular dry stone wall that is low in height; the space in between is filled with rubble and manually covered with small stones. Relatively large standing stones are also positioned on the edifice's corners. Near the platform are graves, which are outlined in stones. Measuring , the structure is the largest of a string of ancient platform and enclosed platform monuments exclusive to far northeastern Somalia. In Great Britain, Ireland, France and Switzerland, it is possible to find small dry stone structures built as signs, marking mountain paths or boundaries of owned land. In many countries, cairns, as they are called in Scotland, are used as road and mountaintop markers.