Кіріспе
Солтүстік Америка А 5 Вигиланте – Солтүстік Америка авиациясы (NAA) компаниясының АҚШ Әскери-теңіз күштері үшін жасаған американдық суперқауырт бомбалаушы ұшақ. 1962 жылы Әскери-теңіз күштері мен Әуе күштерінің белгілемелері біріктірілгенге дейін ол A3J деп аталды. A-5 ұшағын әзірлеу 1954 жылы NAA компаниясының жеке бастамасы ретінде басталды. NAA компаниясы Солтүстік Американың XA2J Super Savage ұшағының ізбасары ретінде, ұзақ қашықтыққа ұша алатын, дыбыс жылдамдығынан асып түсетін бомбалаушы ұшақ құруды мақсат етті. Бұл ірі және күрделі ұшақ, бірнеше жаңашылдықтарды қамтыды, мысалы, алғашқы бомбалаушы ұшақтардың бірі ретінде цифрлық компьютермен жабдықталды. Ядролық соққы жүктемесімен 2 Мах жылдамдыққа жете алу мүмкіндігі де сол дәуір үшін өте амбициялық болды. Бұл ұшақ Солтүстік Американың XA2J Super Savage ұшағының мұрагері ретінде жоспарланған. Бұл жұмыстың көп бөлігі NAA компаниясының жақында сатып алынған Колумбус бөлімшесінде жүргізілді, оған алдын ала жобалау басшысы Фрэнк Г. Комптон жетекшілік етті. 1950 жылдардың ортасында ядролық қарумен жабдықталған, 2 Мах жылдамдыққа жете алатын ұшақтардың болуы өте амбициялық деп есептелді, әсіресе осы ұшақтың әуе кемесінен ұшу-қону операцияларының қатаң талаптарына сай болуы қиын болды. Компанияның алдын ала жобалау зерттеулері көбінесе екі тік қанатша/бағыттайғыш құрылымына негізделген, бірақ жоба нақтылана келе бұл құрылым бір үлкен, толығымен қозғалмалы тік қанатшамен ауыстырылды. 1955 жылдың шілдесінде NAA компаниясына бастапқы жобалау шарты берілді, ол макет жасауды да қамтыды. 1956 жылдың қыркүйегінде компанияға екі ұшқыш прототипін жасауға келісімшарт жасалды. Осы кезде АҚШ Әскери-теңіз күштеріндегі ұшақтың міндеттері біршама өзгерді. Гунстон мен Гилкристтің сөзіне сүйенсек, шенеуніктер ұшақты Корея соғысының тұрғысынан қарады және төмен қабаттағы, дәстүрлі қарумен жасалған шабуылдық миссияларды орындауға басымдық берді, бірақ кейіннен дамып келе жатқан бомбалаушыны стратегиялық ядролық шабуыл рөліндегі Douglas A 3 Skywarrior ұшағының ізбасары ретінде қарастыруға көшті. Осылайша, жобалау тобы ядролық қаруды орналастыруға арналған, сонымен қатар жанармай бактерілері мен барлау жүктемелерін де қабылдай алатын біршама ерекше бомбалық бөлімді жасады.
The North American A 5 Vigilante is an American carrier based supersonic bomber designed and built by North American Aviation (NAA) for the United States Navy. Before the 1962 unification of Navy and Air Force designations, it was designated A3J. Development of the A 5 had started in 1954 as a private venture by NAA, who sought to produce a capable supersonic long distance bomber as a successor to the abortive North American XA2J Super Savage. It was a large and complex aircraft that incorporated several innovative features, such as being the first bomber to feature a digital computer, while its ability to attain speeds of up to Mach 2 while carrying a nuclear strike payload was also relatively ambitious for the era. This aircraft was envisioned as a successor to the abortive North American XA2J Super Savage. Much of this early work was undertaken by NAA's recently acquired Columbus division, overseen by chief of preliminary design Frank G Compton. During the mid 1950s, the notion of a nuclear armed aircraft capable of speeds of up to Mach 2 was considered to be quite ambitious, and only more so for that same aircraft to be operable under the unavoidable constraints imposed by aircraft carrier operations. The company's preliminary design studies had been typically centred around a twin vertical fin/rudder arrangement, but this was substituted for a single large all moving vertical fin as design definition proceeded. During July 1955, an initial design contract, which included the production of a mockup, was issued to NAA. During September 1956, a follow on contract for the production of a pair of flight worthy prototypes, was awarded to the firm. By this point, the role envisioned for the aircraft within the US Navy had shifted somewhat. According to Gunston and Gilchrist, officials had viewed the aircraft through the lens of the Korean War and placed a high value on performing low level conventionally armed attack missions, but had subsequently shifted towards viewing the in development bomber as a successor to the Douglas A 3 Skywarrior in the strategic nuclear attack role instead. Thus, the design team implemented a somewhat unorthodox bomb bay as to accommodate the stowage of a nuclear weapon, which was also designed to accommodate both fuel tanks and reconnaissance payloads.
Дамыту
1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында NAA A 5B деп белгіленген жақсартылған бомбалаушы моделінің жұмысын жүргізді. Оның қанат ауданы сәл ұлғайтылды және фюзеляж астына көп сенсорлы барлау жиынтығы үшін ұзын, каноэ тәрізді қаптама қосылды, онда APD 7 жақтан қарап көретін әуе радиолокациясы (SLAR), AAS 21 инфрақызыл сызықтық сканері, камера жиынтықтары және жақсартылған электрондық қарсы шаралар орналастырылды. AN/ALQ 61 электрондық барлау жүйесі де тасымалдануы мүмкін еді. RA 5C AN/ASB 12 бомбалау жүйесін сақтап, теориялық тұрғыдан қару-жарақ таси алатын, бірақ қызметте ешқашан қолданылмады. Кейінірек жасалған RA 5C ұшақтарында 17 900 фунт-күш (80 кН) қуаты бар қуатты J79 10 қозғалтқыштары орнатылды. Барлауға арналған Vigilante шабуылдық нұсқадан шамамен бес тоннаға ауыр болды, ал итеру күші шамамен бірдей болды және қанаты шамалы ғана кеңейтілді, нәтижесінде үдеу және көтерілу жылдамдығы төмендеді, бірақ тік ұшуда жылдамдығын сақтап қалды. Австралия Корольдік Әуе Күштері (RAAF) RA 5C-ді ағылшын электрлік Canberra ұшақтарының флотын алмастыруға арналған негізгі бомбалаушы ретінде алуды қарастырды. Бұл рөлге McDonnell F 4C/RF 4C, Dassault Mirage IVA және BAC TSR 2 сияқты басқа да ұшақтар да қарастырылды. Алайда, RAAF талаптарына сәйкес келетін TFX (F 111) ұшағының General Dynamics F 111C нұсқасы қызметтің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін сатып алынды. F 111C ұшағының дайындыққа келуі ұзаққа созылғандықтан, RAAF офицерлерінің тобы 36 Vigilante ұшағынан тұратын уақытша флотты сатып алуды ұсынды, себебі бұл ұшақтар қызметтің талаптарын қанағаттандырады және оларды қысқа мерзімде жеткізіп беруге болады деп есептеді. Австралия үкіметі бұл ұсынысты қабылдамады және мұндай сатып алулар жүзеге аспады.
Дизайн
Солтүстік Америкалық A-5 Vigilante – авиациялық тасымалдағыштан ұшуға арналған, дыбыс жылдамдығынан асып түсетін бомбалаушы ұшақ. Өз пайда болу кезінде Vigilante ұшағы авиациялық тасымалдағыштан ұшатын ең ірі және ең күрделі ұшақтардың бірі болды. Төменгі жылдамдықтарда көтерілу мүмкіндігін жақсарту үшін, ол жоғары орналасқан, қанаттың қисық бұрышы бар және шекаралық қабатты басқару жүйесімен (ағытылатын жапсырмалар) жабдықталған. Қанаттар, вертикальды стабилизатор және мұрындық бөлігі авиациялық тасымалдағыштарда оңай сақтау үшін жиналмалы болды. Екі, кең арақашықтықта орналасқан General Electric J79 турбореактивті қозғалтқыштары ауамен, өзгеретін кіріс пандустары бар каналдар арқылы жабдықталды. Осы қозғалтқыш Convair B-58 Hustler және McDonnell Douglas F-4 Phantom II сияқты басқа да АҚШ әскери ұшақтарында қолданылғанмен, A-5 ұшағындағы қозғалтқыштар кейбір ерекшеліктерімен көзге түсті, мысалы, бір тұтандырғышпен қатар, сирек кездесетін ауамен соқтығыстыру арқылы іске қосылатын жүйе қолданылды. Екі қозғалтқыш та кезекті жылдамдықты генераторлармен жабдықталған, олар ұшақтағы электр жүйесіне тұрақты 30 кВА қуатты қамтамасыз етті. Гидравликалық жетекпен жұмыс істейтін, сондай-ақ, жел турбинасымен (ram air turbine) қоздырылатын авариялық қуат көзі де орнатылған. Gunston және Gilchrist еңбектерінде айтылғандай, Vigilante – цифрлық компьютерді алғаш рет пайдаланған бомбалаушы ұшақ. Бірақ, жүйе сенімді болмады және ешқандай жарылғыш заттар желілік бомба бөлімінде тасымалданған жоқ. RA-5C конфигурациясында, бөлім тек жанармайды сақтау үшін пайдаланылды. Катапультамен үш рет ұшырылғанда, жанармай бактерілері палубаға түсіп қалды; осы оқиға нәтижесінде бір ұшақ жойылды. Алғашқы өндірілген Vigilante ұшақтары қанатқа екі тіреуішпен жабдықталған, олар негізінен жанармай бактерілерін орнату үшін арналған. Екінші Vigilante нұсқасы, A3J-2 (A-5B), жалпы саны төртке жеткізілген, екі қосымша қанатты тіреуіштермен және 460 галлонға дейін қосымша жанармай сақтауға арналған ішкі бактермен (арқа бөлігінде айқын "дөңгелек") жабдықталған. Бірақ, бұл тіреуіштер көбінесе қолданылмады. Ұшақтың басқа да жақсартуларына қанаттың алдыңғы жиегіндегі ағытылатын жапсырмалар және күшейтілген қону шассисі кірді. АҚШ Әскери-теңіз күштерімен "ауыр" ұшақ ретінде белгіленген A-5, таңқаларлықтай икемді болды; бомбалар мен зымырандардың ауырлығы болмағанда, тіпті оны сүйемелдеген истребительдер де, ұшақтың таза аэродинамикалық корпусы мен қуатты қозғалтқыштарының арқасында, Vigilante жоғары және төмен биіктікте өте жылдам ұша алатынын байқады. Алайда, жоғары қону жылдамдығы және жоғары шабуыл бұрышы авиациялық тасымалдағышқа қону кезінде жұмыс жүктемесінің артуына себеп болды.
Пайдалану тарихы
A3J 1 деп аталатын Vigilante алғаш рет 1961 жылғы маусымда Флорида штатының Санфорд әскери-әуе базасында қызметке түсіп, Douglas A-3 Skywarrior-ды ауыстырып, "стратегиялық ядролық соққы" рөлін атқарды. Vigilante-дің барлық түрлері Солтүстік Америка авиациясының Огайо штатының Колумбус қаласындағы Порт-Колумбус әуежайындағы зауытында, North American T-2 Buckeye, T-39 Sabreliner және OV-10 Bronco ұшақтарымен бірге құрастырылды. 1962 жылғы қыркүйекте Роберт Макнамара басқаруымен іске асырылған Tri Services Designation жоспарына сәйкес, Vigilante A-5 деп қайта аталды, ал бастапқы A3J 1 – A-5A, жаңартылған A3J 2 – A-5B болып өзгерді. Алғашқы барлау нұсқасы, бастапқыда A3J 3P, RA-5C болып өзгертілді. Vigilante-нің алғашқы қызметі қиындықтарға толы болды, оның жетілдірілген жүйелерінде көптеген кемшіліктер болды. Бұл жүйелер өте күрделі болғанымен, технологияның даму деңгейі төмен болды және сенімділігі нашар еді. Көптеген сенімділік мәселелері жөндеуші персонал осы жүйелерді қолдау тәжірибесін жинағаннан кейін шешілді, бірақ ұшақ өзінің қызмет ету кезеңінің барлық уақытында күтін бейімділігін сақтап қалды. A-5-тің қызметі АҚШ Әскери-теңіз күштерінің стратегиялық рөліндегі маңызды өзгеріске сәйкес келді, яғни адамдармен басқарылатын бомбалаушылардың орнына су асты кемелерінен ұшырылатын баллистикалық зымырандарға басымдық берілді. Нәтижесінде 1963 жылы A-5 сатып алу тоқтатылды және оның түрі жылдам барлау рөліне бейімделді. RA-5C-дің алғашқы үлгілері VAH-3 эскадрильясына жеткізілді, ал A-5A және A-5B ауыстыру тобы (RAG)/флотты ауыстыру эскадрильясы (FRS) кейіннен Шабуылды барлау эскадрильясы Үш (RVAH-3) деп қайта аталды, Флорида штатының Санфорд әскери-әуе базасында 1963 жылғы шілдеде. Шабуыл нұсқасынан барлау нұсқасына ауысқан кезде, барлық Vigilante эскадрильялары VAH-тан RVAH-қа қайта аталды. Reconnaissance Attack Wing One (COMRECONATKWING ONE) басшылығымен барлығы 10 RA-5C эскадрильясы құрылды. RVAH-3 штаттағы RA-5C ұшу экипаждарының, техникалық қызмет көрсету және қолдау персоналының оқу миссиясына жауапты болды, ал RVAH-1, RVAH-5, RVAH-6, RVAH-7, RVAH-9, RVAH-11, RVAH-12, RVAH-13 және RVAH-14 жүйелі түрде Forrestal, Saratoga, Ranger, Independence, Kitty Hawk, Constellation, Enterprise, America, John F. Kennedy және соңында Атлант мұхитында, Жерорта теңізінде және Батыс Тынық мұхитында дислокацияланды. RA-5C Vigilantes-тің он эскадрильясының сегізі 1964 жылғы тамыздан бастап Вьетнам соғысында кең көлемде қызмет етті, шабуылдан кейінгі қауіпті орта деңгейдегі барлау миссияларын орындады. Жылдам және маневрлі болғанымен, 18 RA-5C ұрыста жоғалды: 14-і зениттік артиллериядан, 3-і жер-әуе зымырандарынан және 1-і Linebacker II операциясы кезінде МиГ-21-ден. 77-ші арнайы топта қызмет еткен кезде тағы тоғыз RA-5C ұшағы апатқа ұшырады. Осы ұрыс шығындарына байланысты 1968 жылдан 1970 жылға дейін RA-5C-дің 36 қосымша ұшағы құрастырылды. 1968 жылы Конгресс Флорида штатындағы Санфорд әскери-әуе базасын жабылып, Reconnaissance Attack Wing One қанатын, барлық бағынысты эскадрильяларды және барлық ұшақтар мен персоналды Альбаньи, Джорджиядағы Strategic Air Command (SAC) Боинг B-52 Stratofortress және Боинг KC-135 базасы болып табылатын Тернер әуе базасына көшірді. SAC бомбалық қанаты кейіннен таратылды және Тернер әуе базасының бақылауы Әуе күшінен Әскери-теңіз күштеріне берілді, ал база Naval Air Station Albany деп аталды. 1974 жылы, теріс алты жылдық әскери-әуе базасы ретінде қызмет еткеннен кейін, Конгресс Вьетнамнан кейінгі күштерді қысқарту аясында Naval Air Station Albany базасын жабылып, барлық RA-5C бөлімшелерін және қызметкерлерін Флорида штатындағы Кей-Уэст әскери-әуе базасына ауыстыруды шешті. "Vigilante" ұшағының пайдалы қызметіне қарамастан, оны пайдалану қымбат және күрделі болды және әдеттегі және ядролық қуатты авианосецтердегі ұшақ палубасы мен ангар палубасының маңызды көлемін иеленді, F-14 Tomcat және S-3 Viking ұшақтары енгізілген кезде авианосецтердің әуе қанаттары 90 ұшаққа дейін жететін кезде. Вьетнам соғысының аяқталуымен RVAH эскадрильяларын тарату 1974 жылы басталды, ал соңғы Vigilante эскадрильясы, RVAH-7, 1979 жылдың соңында USS Ranger кемесімен Батыс Тынық мұхитына соңғы орналасуын аяқтады. RA-5C соңғы ұшуы 1979 жылғы 20 қарашада болды, Vigilante Флорида штатының Кей-Уэст әскери-әуе базасынан ұшып кетті. Reconnaissance Attack Wing One 1980 жылғы қаңтарда Кей-Уэст әскери-әуе базасынан таратылды. Vigilante A-3 Skywarrior-дің мансабын аяқтамады, ол фотобарлау ұшағы, электрондық соғыс платформалары, әуеде жанармай құюға арналған танкерлер және RA-3A/B, EA-3A/B, ERA-3B, EKA-3B, KA-3B және VA-3B ретінде белгіленген атқарушы көлік ұшағы ретінде 1990 жылдардың басына дейін қызметін жалғастырды. Барлау рөлінде RA-5C-ті ұшушылар ауыстырды. Ішкі камералармен жабдықталған Vought F-8 Crusader ұшағының RF-8G нұсқасы 1960 жылдардың басынан бастап Vigilante-ні қолдауға қабілетсіз ескі авианосецтерден жұмыс істеген екі жеңіл фотоэскадрильяда (VFP-62 және VFP-63) қызмет етті. Теңіз корпусының жалғыз фотоэскадрильясы (VMFP-3) осы кезеңде RF-4B Phantom II ұшақтарымен авианосецтерге де дислокацияланды. Бұл эскадрильялар 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында және ортасында авианосецтердің әуе қанаттарына эскадрильядан бөлімдерді ұсыну арқылы Vigilante-нің рөлін алмастырды, F-14 Tomcat ұшақтарын пайдаланатын Әскери-теңіз күштерінің барлау эскадрильясына миссияны беруге дейін. F-14 Tomcat-тың таңдалған модельдері ақырында көп сенсорлы тактикалық әуе барлау жүйесін (TARPS) және цифрлық тактикалық әуе барлау жүйесін (D-TARPS) алып жүрді. Бүгінгі күнге дейін F-14 Tomcat және Boeing F/A-18E/F Super Hornet сияқты авианосецтердегі ұрыс ұшақтарының салмағы Vigilante класына жетті.
Жазбалар
1960 жылы 13 желтоқсанда әскери-теңіз күштерінің командирі Лерой А. Хит (ұшқыш) және лейтенант Ларри Монро (бомбардиер/навигатор) 1000 килограммдық жүк тасымалдай отырып, A3J Vigilante ұшағымен 91 450,8 фут (27 874 метр) биіктікте әлемдік рекорд орнатты, бұл бұрынғы рекордты 6 километрден (4 миль) асып түсті. Бұл рекорд 13 жылдан астам сақталды. Рекордқа қол жеткізу үшін 2.1 Мах жылдамдығына жетіп, содан кейін қанаттарының жұмыс істей алатын биіктігінен асып түсетін баллистикалық траектория жасау үшін жоғары көтерілді. Атмосфера тым жұқа болғандықтан қозғалтқыштар өшті, ал ұшақ қалпына келмей артқа бұрылды. Мұндай жағдай бұрын да болғандықтан, ұшқыш басқаруды босатып, ұшақ төмендеп, тығыз атмосфераға енген кезде өзінен-өзі басқаруын қалпына келтірді.