Кіріспе

North American AJ Savage (кейін A-2 Savage) – Солтүстік Америка авиациясы компаниясы АҚШ Әскери-теңіз күштері үшін жасаған американдық орта бомбалаушы ұшақ. Ұшақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін атом бомбаларын тасу мақсатымен жобаланды, осылайша бұл бомбалаушы ұшақ әуе кемесінен жұмыс істеуге арналған ең ауыр ұшақ атанды. Ол екі поршендік қозғалтқыш және артқы фюзеляжда орналасқан турбореактивті қозғалтқышпен жабдықталған. AJ-1 1950 жылы қолданысқа енді, ал бірнешеуі 1953 жылы Солтүстік Кореяға қарсы ескерту ретінде Оңтүстік Кореяда орналастырылды. 140 данасы және үш прототипі жасалған, оның 30-ы барлау ұшақтары болды. 1950-жылдардың ортасында Savage ұшағына ұшу кезінде отын құю жүйесі орнатылды. 1957 жылдан бастап бұл бомбалаушы ұшақты Douglas A-3D Skywarrior алмастырды. Әскери қызметтен кейін, ұшақ микрогравитациялық сынақтар және 1960-70 жылдары жаңа реактивтік қозғалтқышты сынау сияқты қосымша тәжірибелер үшін пайдаланылды.

Жобалау және әзірлеу

Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, 1945 жылдың 13 тамызында АҚШ Әскери-теңіз күштері бомба таси алатын бомбардировщиктерді жобалау бойынша бәйге жариялады. Сол жылы Әскери-теңіз күштері атомдық бомбаларды жеткізуге қабілетті болуын қажет етті және AJ Savage дизайны ең соңғы Mark 4 ядролық бомбасын орналастыруға бейімделді, бұл Нагасакиде қолданылған, күрделі плутоний сферасынан жасалған Fat Man Mk3 дизайнынан кейінгі қадам болды. 1946 жылдың 24 маусымында үш XAJ 1 прототипі мен статикалық сынақтарға арналған ұшаққа келісімшарт жасалды. Бірінші прототип екі жылдан кейін, 1948 жылдың 3 шілдесінде алғашқы рейсін жасады. Сол жылы АҚШ Әскери-теңіз күштері уақытша мүмкіндіктер бағдарламасын бастады, онда Lockheed P-2 Neptune ұшағы қолданылды. Бұл ұшақ кішкентай, қарапайым уран "оқ" дизайнының (Little Boy ядролық бомбасы) жеделдетілген көшірмесін тасыды және Savage пайдалануға кіріскенше, авиатасымалдаушыдан ұшырылған алғашқы ядролық бомбалаушы ұшақ болды. Neptune JATO көмегімен ұшырылды, бірақ қолданыстағы авиатасымалдаушыларға қона алмады. Ұшырылған жағдайда, олар миссиядан кейін теңізге құлауға немесе достық әуе базасына қонуға мәжбүр болды. AJ 1 үш орындық, жоғары қанатты моноплан және үш дөңгелекті қону шассиіне ие болды. Авиатасымалдаушыда жұмыс істеуді жеңілдету үшін қанаттың сыртқы бөліктері мен вертикальды құйрық қанатын қолмен бүктеуге болады. Ол екі Pratt & Whitney R-2800-44W Double Wasp поршенді қозғалтқыштарымен жабдықталған, әрбір қанаттың астында үлкен турбокомпрессорлар орнатылған, ал артқы фюзеляжда Allison J33-A-10 турбореактивті қозғалтқышы орналасқан. Оған сонымен қатар фюзеляждың үстіндегі ауа кіреберісі арқылы ауа берілетін, әдетте соғуды азайту үшін жабық болатын. Отын жүйесін жеңілдету үшін реактивті қозғалтқыш поршенді қозғалтқыштарға арналған авиабензинды (avgas) пайдаланды, реактивті отынды емес. Бір отын багі фюзеляжда, ал тағы бірі әрбір қанатта орналасқан. Ұшақ әдетте қанат ұштарында қосымша отын бактерілерін алып жүрді және бомба бөлімінде үш отын багін орналастыра алатын, жалпы сыйымдылығы бар. Бомбалық жүгінен басқа, бомбалаушы қаруланбаған. Эскадрилья Savage-ті флотқа енгізуді жеделдету үшін Naval Air Test Center (NATC) бірлесіп ұшақты сынақтан өткізіп, бағалады. Бомбалаушының алғашқы ұшып көтерілуі және қонуы 1950 жылдың 21 сәуірі мен 31 тамызында Coral Sea авиатасымалдаушысынан жасалды. Көптеген, тіпті көпшілігі сақталған AJ 1 ұшақтарының құйрықтары жаңартылып, жақсартылған AJ 2 конфигурациясына келтірілді. Savage-тің фотобарлау нұсқасы, бастапқыда AJ 1P деп белгіленген, бірақ кейін AJ 2P деп аталған, 1950 жылдың 18 тамызында тапсырыс берілді. Ол жақсартылған R-2800-48 поршенді қозғалтқыштарына ие болды және құйрығы вертикальды құйрық қанатының биіктігін 1 футқа (0 метрге) арттыру үшін қайта жобаланды. Вертикальды стабилизатордың 12 градустық диэдралы бұрышы жойылды және рульі үлкейтілді, бұл ұшақтың ұзындығын сәл арттырды. Ерте AJ 2P ұшақтары үш адамнан тұратын экипажды сақтады, бірақ соңғы үлгілерде жоғарғы кабинаға төртінші, артқа қарап отыратын экипаж мүшесі қосылды. Savage-тің ішкі отын сыйымдылығы да арттырылды. Ұшақтың мұрны алдыға қарайтын көлбеу камераны орналастыру үшін ерекше "таңдайымен" қайта жасалды, ал бомба бөліміне әртүрлі көлбеу және тік камераларды орнатуға болады. Түнгі фотосуретке түсіру үшін фотофлеш бомбаларын алып жүруге болады. AJ 2 соңғы AJ 2P үлгісіне енгізілген барлық өзгерістерді қамтиды және 1951 жылдың 14 ақпанында 55 ұшаққа тапсырыс берілді. AJ 2 үшінші экипаж мүшесіне арналған бөлек бөлікті жойды, бірақ AJ 2P-ден кабинадағы үшінші орынды сақтап қалды. 1954 жыл шамасында NATC жалғыз сақталған XAJ 1 ұшағын зондтық-дрог конфигурациясын пайдалана отырып, ұшу кезінде отын құю сынақтарын жүргізу үшін модификациялады. Турбореактивті қозғалтқыш алынып тасталды және отын шлангісі мен дрогі реактивті қозғалтқыштың бұрынғы шығарылыс тесігінен шығарылды. Қызметтегі ұшақтар турбореактивті қозғалтқыштарын сақтап қалды және шланг пен дрогты орналастыру үшін бомба бөлімінің есіктерін модификациялады. Олар 1954 жылдың соңында жанармай құю ұшақтары болды.

Пайдалану тарихы

Алғаш рет қолданылған кезде AJ 1 американдық әскери-теңіз кемелері үшін тым үлкен және ауыр болды, бірақ жаңғыртылған кемелерде нығайтылған палубалар болды, ал өте ірі кемелер де «Савиджді» қабылдай алды. Ұшақ кемеде танымал болмады, себебі «ол өте үлкен және ауыр болғандықтан, кемедегі басқа ұшу операцияларын жүргізуді қиындатты». Барлығы дұрыс жұмыс істеген кезде. Дегенмен, ұшақ өте сенімді болмады, мүмкін, барлық мәселелер шешілмей тұрып, өндіріске жіберілгендіктен. «Савидждің» алғашқы жылдары эскадрильялар әдетте Порт-Ляути әскери-әуе базасына (Марокко) 6-шы флотпен қызмет ету үшін бөлінетін, ал бомбалаушыларды қажет болған жағдайда Жерорта теңізіне орналасқан әскери-теңіз кемелерінде ұшыратын. Жоспар бойынша «Савидждер» кемелердегі атомдық бомбалармен жүктелгеніне және кемелер Шығыс Жерорта теңізіне жеткеннен кейін оларды ұшыруға тиіс болды. Бомбаларды жеткізу тактикасы Болгария мен Румыния арқылы төмен ұшудан және бомбаны жіберу үшін қажетті биіктікке көтерілуден тұрды. Ұшақ қанатты маневр жасап, төменге түсетін, жарылыстың соққы толқынынан зақымдануды болдырмау үшін ұшақтың құйрығын нысанаға бағыттайтын. Флоттың біріктірілген эскадрильясы 5 (VC 5) 1951 жылдың ақпанында Вирджиния штатының Норфолк әскери-теңіз базасынан NAS Порт Ляутиге үш рет жіберілді. Басты порттың өзгеруіне байланысты VC 5 келесі екі орналасуын Флорида штатының Джексонвилл әскери-теңіз базасынан, содан кейін Флорида штатының Санфорд әскери-теңіз көмекші әуе базасынан бастады. Флоттың біріктірілген эскадрильясы 6 (VC 6) NAS Moffett Field, Калифорнияда 1950 жылдың соңында алғашқы «Савидждерді» алды және 1951 жылдың қазан айында Тынық мұхит флотына ауысудан бұрын 1951 жылдың қазан айында NAS Порт Ляутиге орналасты. 1953 жылдың шілдесінде ол ядролық қатерден қорғану үшін Кореядағы K 3 әуе базасына екі ұшақты бөлді. VC 7, VC 8 және VC 9 AJ 1 ұшақтарын 1951 жылдың маусымында алды және барлығы АҚШ-тың шығыс жағалауында қалды. Әскери-теңіз күштері 1955 жылдың 1 қарашасында «Савидж» ұшақтарымен жабдықталған барлық біріктірілген эскадрильяларды ауыр шабуыл эскадрильялары (VAH) деп қайта атады. Эскадрильялар өздерінің қазіргі нөмірлерін сақтады, тек VC 8 ғана емес, ол VAH 11 болды, өйткені барлық Шығыс жағалау эскадрильялары тақ нөмірленген. AJ танкерлері 1957 жылдың шілдесінде «Project Bullet» трансконтиненталдық жылдамдық рекордтық ұшуы кезінде сол кездегі теңізшілер корпусы майоры Джон Гленннің Vought F8U 1P Crusader ұшағын майлау үшін пайдаланылды; AJ 2 ұшақтары VAH 6 батыс жағалауынан және AJ 1 ұшақтары VAH 11 шығыс жағалауынан. 1957 жылдан бастап Дуглас A3D Skywarrior VAH эскадрильяларында «Савидждерді» алмастыра бастады. Олардың жанармай құю рөлі 1958 жылдың қаңтарында АҚШ-тың шығыс жағалауында VAH 15 және АҚШ-тың батыс жағалауында VAH 16 құрылғаннан кейін жалғасты. Екі эскадрилья да AJ-2 ұшақтарымен жабдықталған, бірақ екеуі де қысқа ғұмыр сүрді және келесі жылдың басында таратылды. AJ 2P ұшақтарын фотоэскадрилья 61 (VJ 61) және фотоэскадрилья 62 (VJ 62) ұштырды, екеуі де 1956 жылдың 2 шілдесінде ауыр фотоэскадрильялар, VAP 61 және VAP 62 болып қайта тағайындалды. VJ 61 Тынық мұхит флотына, ал VJ 62 Атлантика флотына тағайындалды. Эскадрильялар ешқашан толық бірліктер ретінде орналастырылмаған, керісінше бір-үш ұшақтың жасағы ретінде орналастырылған. «Квин» жасағы VJ 61 құрамында Корея соғысы кезінде Филиппинде Сангли Пойнт әскери-теңіз станциясында құрылды. Соғыстан кейін бұл жасақ өз қызметін кем дегенде 1954 жылдың маусымына дейін жалғастырды. Екі эскадрилья да Әскери карталар қызметі, АҚШ Армиясының Инженерлер корпусы, АҚШ Жағалау және геодезиялық зерттеу, АҚШ Ішкі істер және Ауыл шаруашылығы департаменттері сияқты Әскери-теңіз күштерінен тыс агенттіктерге жиі фотосуреттермен карта жасады. Бұл эскадрильялардағы AJ 2 ұшақтары 1959 жылдан бастап Дуглас A3D 2P Skywarrior ұшақтарымен алмастырылды, бірақ олар эскадрильялық қызметте болған соңғы ай 1960 жылдың қаңтары болды. А2А және А2Б ұшақтары, 1962 жылы Қорғаныс министрлігі барлық АҚШ әскери ұшақтарын ортақ серияға қайта тағайындаған кезде, А2А және А2Б ұшақтары болды. Үш AJ 2 ұшағы Ұлттық аэронавтика және ғарыш басқармасына 1960 жылдың қаңтарынан 1964 жылдың қыркүйегіне дейін ауырлықсыздық симуляторы ретінде берілді. Олар өрт сөндірушілердің жаттығулары кезінде жойылды. 1960 жылдың басында AJ Air Tankers, Inc. компаниясы үш AJ 1 сатып алды. Олардың турбожеттері Калифорнияға жеткізілім рейсі алдында алынып тасталды, оның барысында бір ұшақ апатқа ұшырады. Екі тірі қалған ұшақ толықтай өзгертілді және өрт сөндіруге арналған заттармен жабдықталды. Олар 1961 жылы өрт кезінде алғаш рет ұшуға жіберілді. 1967 жылы қыркүйекте қозғалтқышы істен шыққанда ұшақ ұшып келе жатып құлады, ал жалғыз аман қалған адам кейіннен ұшақ қызметтен шығарылғанша тағы бірнеше рет ұшты. Тағы бір AJ 2 ұшағы сатып алынып, қозғалтқыш сынақ орталығы ретінде пайдаланылды.