Ханна Мор: Ағылшын ақыны, драматургі және қайырымдылық ісінің қайраткері

Кіріспе

Ағылшын ақыны және драматургы (1745–1833)

Ханна Мор (2 ақпан 1745 – 7 қыркүйек 1833) – ағылшын діни жазушысы, қайырымдылық жасаушы, ақын және драматург, Джонсон, Рейнольдс және Гаррик айналысында, адамгершілік және діни тақырыптарда жазған. Бристоль қаласында туған ол әкесі құрған мектепте сабақ берді және пьесалар жазуға кірісті. Ол Лондонның әдеби элитасына қатысты және Bluestocking мүшесінің жетекшісі болды. Оның кейінгі пьесалары мен өлеңдері евангелизмге көбірек бейімделді. Ол құл саудасына қарсы күреске қатысты. 1790 жылдары ол моральдық, діни және саяси тақырыптардағы «Арзан жинақтарды» (Cheap Repository Tracts) жазды, оларды сауатты кедейлерге тарату үшін (Томас Пейннің «Адам құқықтары» туралы еңбегіне жауап ретінде). Осы аралықта ол өзінің және әпкесі Мартаның Сомерсет ауылдық аймағында құрған мектептерімен байланысын арттырды. Олар кедейлерге білім беруді шектеді, тек оқуға ғана рұқсат беріп, жазуға тыйым салды. Мор саяси консервативтілігімен белгілі болды, оны антифеминист, «контрреволюционер» немесе консервативті феминист деп сипаттады.

Ерте өмір

1745 жылы Бристольдің жанындағы Степлтон ауданындағы Фишпондста туған Ханна Мор, 1700-1783 жылдары өмір сүрген, Харлестоннан шыққан, мықты пресвитериандық отбасының мектеп мұғалімі Джейкоб Мордың бес қызының төртіншісі болды. Джейкоб Мор Англия шіркеуіне қосылған еді. Ол діни қызметкер болуға тырысты, бірақ мұраға алуға үміттенген мүлігі үшін сотта жеңілгеннен кейін Бристольге көшіп, акциз қызметкері болды, содан кейін Fishponds тегін мектебінде сабақ берді. Апалы-сіңлілері алдымен әкелерінен білім алды, латын және математиканы үйренді. Ханнаға ағап апалары француз тілін үйретті, ал Жеңіс соғысы кезінде француз әскерінен соғыстан тұтқынға алынғандармен әңгімелесіп, француз тілін жетілдірді.

Драматург

Моренің алғашқы әдеби еңбектері – пасторлық пьесалар, ол әлі оқытушы болып жұмыс істеген кезінде жазылған және жас қыздардың ойнауына ыңғайлы болған. Біріншісі – 1762 жылы жазылған «Бақытты іздеу» (The Search after Happiness). 1780-ші жылдардың ортасына қарай оның 10 мыңнан астам данасы сатылды. Оның әдеби үлгілерінің бірі – Метастасио, оның «Аттилио Регуло» операсы негізінде ол «Қайырған тұтқын» (The Inflexible Captive) драмасын жазды. Лондонда Море Сэмюэл Джонсон, Джошуа Рейнольдс және Эдмунд Берк сияқты әдеби элитамен қарым-қатынас жасауға тырысты. Джонсон оны сөккені туралы айтылады: «Ханшайым, еркекті осылай ашықтан-ашық жағымпазданудан бұрын, сіздің жағымпаздығыңызға лайық екенін ойластыруыңыз керек». Кейін ол оны «ағылшын тіліндегі ең көрнекті өлеңші» (the finest versifatrix) деп атады. 1781 жылы ол Хорас Уолполмен танысып, хат алмасты. Бристольде ол Энн Йерсли атты ақынды тапты. Йерслинің жағдайы қиын болғанда, Море оның көмегіне елеулі сома жинады. Йерсли, Лактилла деген атпен белгілі болған, 1785 жылы «Әртүрлі жағдайлардағы өлеңдер» (Poems, on Several Occasions) атты өлеңдер жинағын жариялап, шамамен 600 фунт стерлинг тапты. Море мен Монтегю Йерслидің күйеуінен қорғау үшін табысты сенімділікпен сақтады. Бірақ Энн Йерсли капиталды алуды қалап, Мореге ұрлық жасады деген күдік тудырып, оны босатуға мәжбүр етті. Бұл әдеби және әлеуметтік сәтсіздіктер Моренің Лондонның зиялы ортасынан кетуіне себеп болды.

Евангелистік моралист

1780 жылдары Ханна Мор Джеймс Оглторппен дос болды, ол ұзақ уақыттан бері құлдықты моральдық мәселе деп санап, Гранвилл Шарппен бірге оны жою жөніндегі ерте күштердің бірі ретінде жұмыс істеді. 1782 жылы оның «Священные драмы» атты еңбегі жарық көрді және ол тез арада 19 басылымға жетті. Осы және 1786 жылғы «Bas Bleu» және «Florio» өлеңдері ой-пікірлердің біртіндеп өзгеруін көрсетеді, бұл «Үлкендердің мінез-құлқының жалпы қоғамға тигізер әсері туралы ойлар» (1788) және «Сәнді әлемнің дініне қатысты бағалау» (1790) атты прозалық шығармаларында айқын көрінеді. Осы кезде ол Уильям Уилберфорс пен Закари Маколеймен жақын қарым-қатынаста болды және олардың евангелистік көзқарастарына құлық танытты. Оның «Құлдық» атты өлеңі 1788 жылы жарық көрді. Ол көп жылдар бойы Лондон епископы және құлдықты жою қозғалысының жетекшісі Бейлби Портеустің досы болды, ол оны Уилберфорс, Чарльз Миддлтон және сондай-ақ Кенттегі Тестон қаласындағы Джеймс Рамзи сияқты құлдыққа қарсы саудагерлер тобына тартты. 1785 жылы Мор Солтүстік Сомерсеттегі Урингтонға жақын Коуслип Гринде үй сатып алып, қарындасы Мартамен бірге тұрып, бірнеше этикалық кітаптар мен трактаттар жазды: «Әйелдер білімінің қазіргі жүйесіне қатысты сын-ескертулер» (1799), «Жас ханшайымның мінезін қалыптастыруға қатысты нұсқаулар» (1805), «Әйелін іздеудегі Коэлебтер» (тек номиналды әңгіме, 1809), «Практикалық имандылық» (1811), «Христиандық мораль» (1813), «Апостол Пауылдың мінезі» (1815) және «Моральдық эскиздер» (1819). Ол өте жылдам жазатын жазушы еді. Оның еңбектері, әрқашан қызықты болғанымен, формасы жағынан жетілмеген. Оның танымалдығын оның жаңашылдығы және күшті тақырыбымен түсіндіруге болады. 1789 жылы Францияда төңкеріс басталғанда Мор бастапқыда алаңдаған жоқ, бірақ 1790 жылы ол былай деп жазды: «Мен Франциядағы бостандыққа қатысты қазіргі түсінікке толық қарсымын. Олар қаншалықты қатыгез халық екенін!» Ол Эдмунд Берктің «Франция төңкерісіне қатысты ойлар» еңбегін «Ежелгі Галлияның риторикасы» мен «Ежелгі Римнің патриоттық рухы» «ең терең саяси сабырмен» үйлескендігі үшін мақтады. Томас Пэйннің Беркке жауабы – «Адам құқықтары» еңбегінің екінші бөлігі 1792 жылы жарық көрді. Үкімет оның кедейлерге деген қамқорлығынан және әлемдік төңкеріс шақыруынан, сондай-ақ үлкен сату көлемінен алаңдады. Портеус Морға келіп, Пэйнге қарсы тұру үшін қарапайым халыққа бірдеңе жазуын сұрады. Бұл «Ауыл саясаты» (1792) атты кітапшаның жарық көруіне себеп болды. Мор оны «көңіл көтеруге арналған, бірақ ең қарапайым оқырмандар үшін жазылған» деп сипаттады. «Уилл Чип» псевдонимімен жарық көрген кітапшада ауылдың теміршісі Джек Анвил мен ауылдың тас қалаушысы Том Худтың арасындағы қарапайым ағылшын тіліндегі әңгіме келтірілген. Пэйннің еңбегін оқығаннан кейін Том Худ Джек Анвилге француз төңкерісіне деген құрметін білдіреді және бостандық пен «адам құқықтары» негізінде жаңа конституцияны қолдайды. Джек Анвил британдық конституцияны мақтап, Британияда «әлемдегі ең жақсы заңдар» бар деп жауап береді. Ол француз бостандығын кісі өлтіру, француз демократиясын көпшіліктің тираниясы, француз теңдігін әлеуметтік жіктелудің теңелуі, француз философиясын атеизм, ал «адам құқықтарын» «соғыс, кісі өлтіру және кенеттен өлім» деп сипаттайды. Том Худ ақырында Анвилдің қорытындысын қабылдайды: «Ескі Англия қауіпсіз болғанда, мен оны мақтан тұтамын және оған дұға етемін; ал ол қауіпке ұшырағанда, мен оның үшін күресіп, оның үшін өлемін». Мордың өмірбаянын жазған автор Пэйнге қарсы кітапшаны «Бастаушылар үшін Берк» деп сипаттады. Мордың келесі анти-якобиндық трактаты – «М. Дюпонның сөйлеуіне қатысты ескертулер» Франциядағы атеизмді айыптады. Оның кірісі Англияға жер аударылған француз католик дін қызметкерлеріне берілді. Бұл екі кітапша 1792 жылы Дублинде құрылған евангелистік баспа қоғамы – «Жылымның құлдырауы» қауымдастығынан мақтау алды. Қауымдастықтың мүшелері 1793 жылдың маусымында оған хат жазып, оны құттықтады және құрметті мүше болуға шақырды. Мор қауымдастықтан «олардың қасиеттілігімен және ынтасымен танымал бір-екі досымның пайдасына пайдалана алатындай қауымдастықтың сипатын түсіндіретін екі-үш қағазын» жіберіп беруін сұрады.

In the 1780s Hannah More became a friend of James Oglethorpe, who had long been concerned with slavery as a moral issue and who was working with Granville Sharp as an early abolitionist. More published Sacred Dramas in 1782, which rapidly ran through 19 editions. These and the poems Bas Bleu and Florio (1786) mark a gradual transition to graver views, expressed in prose in Thoughts on the Importance of the Manners of the Great to General Society (1788) and An Estimate of the Religion of the Fashionable World (1790). By this time she was close to William Wilberforce and Zachary Macaulay, sympathising with their evangelical views. Her poem Slavery appeared in 1788. For many years she was a friend of Beilby Porteus, Bishop of London and a leading abolitionist, who drew her into a group of anti slave traders that included Wilberforce, Charles Middleton and also James Ramsay at Teston in Kent. In 1785 More bought a house at Cowslip Green, near Wrington in northern Somerset, where she settled with her sister Martha and wrote several ethical books and tracts: Strictures on the Modern System of Female Education (1799), Hints towards Forming the Character of a Young Princess (1805), Coelebs in Search of a Wife (only nominally a story, 1809), Practical Piety (1811), Christian Morals (1813), Character of St Paul (1815) and Moral Sketches (1819). She was a rapid writer. Her work, though discursive and animated, was deficient in form. Her popularity may be explained by her originality and forceful subject matter. The outbreak of the French Revolution in 1789 did not worry More initially, but by 1790 she was writing, "I have conceived an utter aversion to liberty according to the present idea of it in France. What a cruel people they are!" She praised Edmund Burke's Reflections on the Revolution in France for combining "the rhetoric of ancient Gaul" and the "patriot spirit of ancient Rome" with "the deepest political sagacity". Part II of the Rights of Man, Thomas Paine's reply to Burke, appeared in 1792. The government was alarmed by its concern for the poor and call for world revolution, coupled with huge sales. Porteus visited More and asked her to write something for the lower orders to counteract Paine. This prompted a pamphlet, Village Politics (1792). More called it "as vulgar as [the] heart can wish; but it is only designed for the most vulgar class of readers." The pamphlet (published pseudonymously as by "Will Chip") consists of a dialogue in plain English between Jack Anvil, a village blacksmith, and Tom Hood, a village mason. After reading Paine, Tom Hood expresses admiration for the French Revolution to Jack Anvil and speaks in favour of a new constitution based on liberty and the "rights of man". Jack Anvil responds by praising the British constitution, saying Britain already has "the best laws in the world". He attacks French liberty as murder, French democracy as tyranny of the majority, French equality as a levelling down of social classes, French philosophy as atheism, and the "rights of man" as "battle, murder and sudden death". Tom Hood finally accepts Anvil's conclusion: "While old England is safe I'll glory in her, and pray for her; and when she is in danger I'll fight for her and die for her." More's biographer summed up the pamphlet against Paine as "Burke for Beginners". More's next anti Jacobin tract, Remarks on the Speech of M. Dupont, condemned atheism in France. Its profits were passed to French Catholic priests exiled in England. The two pamphlets attracted praise from the Association for the Discountenancing of Vice, an evangelical publishing society founded in Dublin in 1792. The membership wrote to her in June 1793 congratulating her on it and inviting her to become an honorary member. Accepting, More asked the Association to send her "two or three printed papers explaining the nature of the Association as perhaps I may use them to advantage with a friend or two, distinguished for their piety and active zeal."

Арзан трактаттар

1794 жылы Пейн христиан дінін деистік тұрғыдан сынаған «Ақыл дәуірі» атты еңбегін жариялағанда, Портеус Морден Пейннің идеяларына қарсы күресу үшін тағы да көмек сұрады, бірақ ол қайырымдылық мектебімен шұғылдануда болғандықтан бас тартты. Оның жоспары «Жамандыққа қарсы күрес» қауымдастығының идеяларынан өркендеді, бірақ ол «оқуға қолайлы және қызықты стильде» жазылған. 1795 жылдың наурыз-сәуір айларында 300 000 дана, 1795 жылдың шілдесіне қарай 700 000 дана, ал 1796 жылдың наурыз айында екі миллионнан астам дана сатылды. Олар кедейлерді қанағатқа, ұстамдылыққа, қарапайымдыққа, еңбекқорлыққа, британдық конституцияны құрметтеуге, француздықтарды жек көруге, Құдайға және ақсүйектердің мейірімділігіне сенуге шақырды. Бәлкім, ең танымал туындысы – «Солсбери жазығының бақташысы», онда ерекше шаруашылдық пен қанағат сезімін көрсететін отбасы суреттелген. Бұл кітап бірнеше тілге аударылды. Ол сондай-ақ «Жамандыққа қарсы күрес» қауымдастығын өзінің трактаттарын Ирландияда қайта басып шығаруға шақырды, олар 52 аталымнан 230-дан астам басылыммен сәтті орындады. Мор Франциядағы әйелдер біліміндегі прогреске таң қалды: «Олар философияны оқуға асығып, анатомия лекцияларына қатысу үшін отбасыларын естен шығарады». Ол «Жұбай іздеген Колебс» (1809) романындағы идеалданған батыр мен қаһарманды мектептердің жомарт демеушілері – Джон және Луиза Харфордтардың (Блейз қамалынан) үлгісінде жасады. Жергілікті халық қарсылық көрсетті: Англия шіркеуінің викарийлері оны методизмді насирлеуде күдікпен қарады. Уэдморде Веллс діни коллегиясының деканы Морді мектептен шығару туралы өтініш берді. Мор Мэри Уолстонкрафттың «Әйелдер құқығының қорғаны» (1792) еңбегін оқудан бас тартты. Ол көптеген әйелдердің «үкіметке құштар» болғанымен, олардың «оған лайық емес» деп сенді: «Біздің жынысымызға тән қалыптықсыздық пен тез өзгергіштік». Мор Корольдік әдебиет қоғамының құрметті мүшелігінен бас тартты, өйткені «оны жарамсыз ететін жалғыз фактор – оның жынысы». Ханна Мормен және оның қарындастарымен кездесіп, олардың мектептері мен басқа да игі істері туралы әңгімелескен Джейн Грег Белфастағы досы Марта МакТирге олардың «ақыл-ойы таңғажайып дәрежеде кемістікке ұшыраған» екенін хабарлады. МакТир өзінің кедей қыздар мектебінде оқушылары «тек өсиетті ғана оқымайтынын» және «Фокс пен Питті оқи алатындардың» бар екенін мақтан тұтты. 1820 жылы Мор Огайоның алғашқы епископы Филандер Чейске Кеньон колледжін құру үшін ақша берді. Оның Пирс залында Мордің портреті ілінген.

In 1794, when Paine published The Age of Reason, a deist attack on Christianity, Porteus again requested More's help in combating Paine's ideas, but she declined, being preoccupied with her charity school work. Her scheme developed from the ideas of the Association for discountenancing vice, though written in a more "readable and entertaining a style". The tracts sold 300,000 copies in March and April 1795, 700,000 by July 1795 and over two million by March 1796. They urged the poor in rhetoric of ingenious homeliness to rely on virtues of contentment, sobriety, humility, industry, reverence for the British Constitution, hatred of the French, and trust in God and the kindness of the gentry. Perhaps the most famous is The Shepherd of Salisbury Plain, describing a family of phenomenal frugality and contentment. This was translated into several languages. She also invited the Association for the Discountenancing of Vice to reprint her tracts in Ireland, which they did with success in more than 230 editions of 52 titles. More was shocked by the strides made for female education in France: "They run to study philosophy, and neglect their families to be present at lectures in anatomy." She modelled the idealised hero and heroine in Coelebs in Search of Wife (1809) on the schools' prodigious benefactors: John and Louisa Harford of Blaise Castle. There was local opposition: Church of England vicars suspected her of advancing Methodism At Wedmore, the Dean of Wells was petitioned to have More removed from the school. More refused to read Mary Wollstonecraft's Vindication of the Rights of Women (1792). While many women may be "fond of government", they are not, she believed, "fit for it": "To be unstable and capricious is but too characteristic of our sex." More turned down honorary membership of the Royal Society of Literature, seeing her "sex alone a disqualification". Having met Hannah More and her sisters in Bath and discussed their schools and other good works, Jane Greg reported to a friend, Martha McTier in Belfast, that she found their "minds crippled in an astonishing degree". McTier was proud that in her school for poor girls her pupils "do not gabble over the testament only" and that she had those who "can read Fox and Pitt". More in 1820 donated money to Philander Chase, the first Episcopal Bishop of Ohio for the foundation there of Kenyon College. A portrait of More hangs in its Peirce Hall.

Соңғы жылдар

Ханна Мордың өмірінің соңғы жылдарында түрлі аймақтардан келген қайырымдастар Врингтонға, ал 1828 жылдан кейін ол қайтыс болған Клифтонға сапар жасады, ол 1833 жылдың 7 қыркүйегінде дүние салды. Мор шамамен 30 000 фунт мұра қалдырды, көбінесе қайырымдылық ұйымдары мен діни қоғамдарға арналған өсиеттер түрінде. Қалған қаражат Бристольдегі жаңа Әулие Филипп және Әулие Яков шіркеуіне берілді. Ол Врингтондағы Барлық Әулиелер шіркеуінің қасындағы әпкелерімен бірге жерленді, оның оңтүстік кіреберісінде жергілікті азамат Джон Локк ескерткішімен бірге Ханна Мордың бюсті орналасқан. Ол жерленген Врингтондағы көше Ханна Мор Клоуз деп аталды. Дегенмен, либерал саясаткер Огюстин Биррелл 1906 жылы жариялаған «Ханна Мор қайтадан» атты еңбегінде Мордың 19 томдық шығармаларын наразылық білдіріп, өзінің бағында жерлегенін мәлімдеді.

Негізгі дереккөздер

Ханна Мор, Ханна Мор еңбектері, 2 томдық. Нью-Йорк: Харпер, 1840 жыл.

Өмірбаяндары

Анна Джейн Бакланд, Ханна Мордың өмірі. Екі ғасырдың әйелі. Лондон: Діни трактаттар қоғамы, 1882,
Джереми мен Маргарет Коллингвуд, Ханна Мор. Оксфорд: Lion Publishing, 1990,
Кроссли Эванс, Мартин, Ханна Мор. Бристоль тарихи қауымдастығының бюллетеньдері, № 99, 1999, 32 бет.
Патрисия Демерс, Ханна Мордың әлемі. Лексингтон: Кентукки университетінің баспасы, 1996,
Чарльз Говард Форд, Ханна Мор: Сыни өмірбаян. Нью-Йорк: Peter Lang, 1996,
Марион Харланд, Ханна Мор. Нью-Йорк: G. P. Putnam's Sons, 1900
Мэри Элен Хопкинс, Ханна Мор және оның айналасы. Лондон: Longmans, 1947
М. Г. Джонс, Ханна Мор. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1952
Хелен К. Найт, Ханна Мор; немесе, Сарай мен шатырдағы өмір. Нью-Йорк: M. W. Dodd, 1851
Элизабет Ковалески Уоллес, Олардың әкелерінің қыздары: Ханна Мор, Мария Эджворт және патриархалдық байланыс. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы, 1991
Анет Мэри Баджетт Микин, Ханна Мор: Биографиялық зерттеу. Лондон: John Murray, 1919
Карен Сваллоу Приор, Шымыр көзқарастар: Ханна Мордың ерекше өмірі – ақын, реформатор, аболиционист. Нэшвилл: Nelson Books, 2014,
Уильям Робертс, ред., Ханна Мор ханымның естеліктері. Нью-Йорк: Harper & Bros., 1836
Энн Стотт, Ханна Мор: Бірінші Виктория дәуірінен. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 2003,
Томас Тейлор, Ханна Мор ханымның естеліктері. Лондон: Joseph Rickerby, 1838
Генри Томпсон, Ханна Мордың өмірі және оның әпкелері туралы хабарламалар. Лондон: T. Cadell, 1838
Шарлотта Йонг, Ханна Мор. Бостон: Roberts Brothers, 1888