Кіріспе

Ескерту: Осы мақалада "CAFTA" 2004 жылғы қаңтарға дейін қолданылған келісімді білдіреді, ал "CAFTA DR" одан кейін қолданылады. Доминикан Республикасы – Орталық Америка – АҚШ еркін сауда келісімі (CAFTA DR; испан тілінде: Tratado de Libre Comercio entre República Dominicana, Centroamérica y Estados Unidos de América, TLC) – еркін сауда келісімі (халықаралық құқық бойынша заңды келісім). Бастапқыда келісімге Коста-Рика, Сальвадор, Гватемала, Гондурас және Никарагуа сияқты Орталық Америка елдері мен АҚШ кірді және ол CAFTA деп аталды. 2004 жылы Доминикан Республикасы келіссөздерге қосылды, содан кейін келісім CAFTA DR деп қайта аталды. CAFTA DR, Солтүстік Америка еркін сауда келісімі (NAFTA) және Канада – Коста-Рика еркін сауда келісімі сияқты қолданыстағы екіжақты еркін сауда келісімдері Американың еркін сауда аймағы (FTAA) келісімі орнына блоктық келісімдер ретінде қарастырылады. Панама АҚШ-пен екіжақты еркін сауда келісімін жасады, ол Панама – АҚШ Сауданы ынталандыру келісімі деп аталады және 2012 жылдың қазан айынан бері күшіне енді. CAFTA DR – АҚШ пен дамушы елдердің шағын тобы арасындағы алғашқы еркін сауда келісімі. Ол нарықтарды ашу, тарифтерді жою, қызмет көрсетуге кедергілерді азайту және басқа да шаралар арқылы жаңа және жақсы экономикалық мүмкіндіктер жасау мақсатында құрылды. 2015 жылы екіжақты сауданың жалпы көлемі 53 миллиард долларға (~$) жететіні естілді. 1984 жылғы Кариб бассейні бастамасының арқасында Орталық Американың АҚШ-қа экспорттаған тауарларының басым бөлігіне тарифтер қойылмады.

Ратификациялау

Келісім халықаралық құқық бойынша шарт болып табылады, бірақ АҚШ Конституциясына сәйкес емес, себебі АҚШ-та заңдар екі палатада көпшілік дауыспен мақұлдауды талап етеді, ал шарттар Сенаттан екі үшін бір бөлігінің мақұлдауымен қабылданады. АҚШ заңнамасына сәйкес, CAFTA DR – Конгресс пен атқарушы билік жасасқан келісім. АҚШ Сенаты 2005 жылғы 30 маусымда 54-45 дауыспен CAFTA DR-ді мақұлдады, ал АҚШ Өкілдер Палатасы 2005 жылғы 28 шілдеде 217-215 дауыспен осы келісімді бекітті, екі өкіл дауыс бермеді. Бұл дауыс беруге қатысты пікір қақтығысы туындады, өйткені кейбір мүшелердің дауыстарын өзгертуі үшін оның ұзақтығы әдеттегі 15 минуттан 1 сағат 45 минутқа дейін ұзартылды. Процедуралық себептерге байланысты Сенат 28 шілдеде CAFTA бойынша екінші дауыс берді, және келісімге 30 маусымда қатыспаған сенатор Джо Либерман да қолдау көрсетті. Президент Джордж Буш 2005 жылғы 2 тамызда қол қойғаннан кейін, оны іске асыру туралы заң 109-053 мемлекеттік заң ретінде тіркелді. Доминикан Республикасы, Коста-Рика, Сальвадор, Гватемала, Никарагуа және Гондурас та осы келісімді мақұлдады. Сальвадор CAFTA-ны ресми түрде іске асырған алғашқы ел болды, ол 2006 жылғы 1 наурызда Америка мемлекеттері ұйымы (OAS) келісімнің қол қойылған нұсқаларын алған кезде күшіне енді. 2006 жылғы 1 сәуірде Гондурас және Никарагуа келісімді толыққанды іске қосты. 2006 жылғы 18 мамырда Гватемала Конгресі CAFTA DR-ді ратификациялады, ол 2006 жылғы 1 шілдеде күшіне енді. Доминикан Республикасы келісімді 2007 жылғы 1 наурызда іске асырды. 2007 жылғы 7 қазанда өткен референдумда Коста-Рика еркін сауда келісімін аз ғана айырмамен қолдады, дауыс берушілердің 51,6 пайызы «Иә» деп дауыс берді; келісім 2009 жылғы 1 қаңтарда күшіне енді.

Мақсаттары

Келісімнің мақсаты – қазіргі уақытта АҚШ, Канада және Мексиканы қамтитын NAFTA-ға ұқсас еркін сауда аймағын құру. CAFTA DR сондай-ақ FTAA-ға, яғни Кубадан басқа Оңтүстік және Орталық Америка, Кариб теңізі елдерінің барлығын қамтитын, көбірек мақсатты еркін сауда келісіміне қадам ретінде қарастырылады. Канада Орталық Американың төрт елімен еркін сауда туралы келісімді келісуде. Келісімге қатысушы елдер бекіткеннен кейін, АҚШ-тың қатысушы елдерге экспорттаған тауарларының шамамен 80% бойынша тарифтер дереу жойылып, қалғандары келесі он жыл ішінде кезең-кезеңмен жойылды. Осының нәтижесінде CAFTA DR басқа елдерге қатысты АҚШ-тың импорттық баж салығын күрт төмендетуді қажет етпейді, себебі қатысушы елдерде өндірілген тауарлардың көп бөлігі АҚШ үкіметінің Кариб бассейні бастамасы арқасында АҚШ-қа бажсыз келіп түседі. Доминикан Республикасының қосылуымен, сауда тобының ең ірі экономикасы CAFTA DR аймағы АҚШ өндірушілері үшін Мексикадан кейін екінші ірі Латын Америкасы экспорттық нарығы болып табылады және 2015 жылы 29 миллиард доллар (~$ in) сомасына тауар сатып алды. Сол жылы екі жақты сауда көлемі шамамен 50 миллиард долларды құрады. CAFTA, План Пуэбла Панаманың бір бөлігі болмаса да, Америкааралық даму банкі үшін План Пуэбла Панаманы іске асырудың қажетті алғы шарты болып табылады. Аталған жоспарға Панама қаласын Мексика, Техас және АҚШ-тың басқа аймақтарымен байланыстыратын тас жолдардың құрылысы кіреді. CAFTA DR тарифтерді төмендетеді, бірақ әр CAFTA елі өзінің жалпы салық мөлшерлемесін белгілейді.

Қолдау

2002 жылдың қаңтар айында АҚШ президенті Джордж Буш CAFTA-ны басымдық деп жариялады және оны келіссөздер жүргізу үшін Конгресстен "жеделдетілген процедура" өкілеттігін алды. 2003 жылдың қаңтар айында келіссөздер басталды, ал 2003 жылдың 17 желтоқсанында Сальвадор, Гватемала, Гондурас және Никарагуамен, ал 2004 жылдың 25 қаңтарында Коста-Рикамен келісімге қол жеткізілді. Сол айда Доминикан Республикасымен CAFTA-ға қосылу туралы келіссөздер басталды. 2004 жылдың 28 мамырында АҚШ-тың сауда өкілі Роберт Зеллик, Коста-Риканың сауда министрі Альберто Трехос, Сальвадордың экономика министрі Мигель Лакайо, Гватемаланың экономика министрі Марсио Куэвас, Гондурастың өнеркәсіп және сауда министрі Норман Гарсия және Никарагуаның даму, өнеркәсіп және сауда министрі Марио Арана Америка мемлекеттері ұйымының бас кеңсесінде 2400 беттік құжатқа қол қойды. Доминикан Республикасымен келіссөздер 2004 жылдың 15 наурызында аяқталды, ал екінші қол қою рәсімі 2004 жылдың 5 тамызында Доминиканның өнеркәсіп және сауда министрі Соня Гусманның қатысуымен өтті.

Қарсылық

2004 жылдың мамыр айында Сальвадорлық американдық ұлттық желі, АҚШ-тағы Орталық Америка қауымдастықтарының ең ірі ұлттық бірлестігі, CAFTA-ға қарсылық білдірді және олардың қарсылығы идеологиялық емес екенін мәлімдеді: «Көшпендер ретінде біз трансұлттық ынтымақтастықтың жақсаруының ықтимал пайдасын жақсы түсінеміз. Экономикалық мүмкіндіктерді арттыратын, ортақ қоршаған ортамызды қорғайтын, жұмысшылардың құқықтарын кепілдендіретін және елдеріміз арасындағы тығыз байланысты нығайтуда адам ағынының ролін мойындайтын келісімді қуана қарсы аламыз. Алайда, CAFTA келісімі осы көзқарасқа жетпейді». Жалпы дәрілерді өндіру құны салыстырмалы түрде арзан болса, адамдарға жасалатын сынақтардың құны салыстырмалы түрде қымбат, ал сынақтар айлар немесе жылдарға созылуы мүмкін. Егер жалпы дәрілерді өндірушілер сынақтарды қайта жасаса, олардың құны артады және олар мүлдем сынақтарды жүргізе алмай қалуы мүмкін. Сонымен қатар, егер жалпы дәрілерді өндірушілер сынақтарды қайта жасаса, олар жаңа, тиімді дәрілерді тиімділігі төмен дәрілермен салыстыруға мәжбүр болады, бұл «Шекарасыз дәрігерлер» ұйымының пікірінше, этикалық емес. АҚШ-та дәрі өндірушілер сынақ деректерін жалпы дәрілерді өндірушілерге ашық етуге міндетті. CAFTA-ның сынақ деректеріне эксклюзивті құқық беруіне сәйкес, дәрі өндірушілер сынақ деректерін құпия ұстай алады, бұл жергілікті компанияларға жалпы дәрілерді өндіруді қиындатады және көпұлтты фармацевтикалық компанияларға таңбалы дәрілерге монополияны сақтауға мүмкіндік береді, соның ішінде ЖИТС, безгек және туберкулезді емдеуге қолданылатын дәрілерге де. Гватемалада үкімет жаппай наразылық акцияларын күшпен басып тастады, ал Коста-Рикада сауда келісіміне қарсы ереуілдер өтті. Сонымен қатар, Орталық Америка мен АҚШ-тағы көптеген католик епископтары, сондай-ақ аймақтағы көптеген әлеуметтік қозғалыстар осы келісімге қарсы болды.

Қаулылар

Ашық сауда аймағын құру үшін үкіметтер шетелдік компанияларға нарыққа қол жеткізуге міндеттенеді, осы үшін тарифтерді және отандық тауарларды қорғайтын басқа да шараларды төмендетіп, ақырында толығымен жояды. CAFTA DR шарты осы мақсатта ұлттық тәртіпті белгілейді және ең жақсы ұлттық режим принципін қамтиды. Бұдан өзге, ол халықаралық меншік құқықтарын қорғауды көздейді және қатысушы мемлекеттерден ашықтық саласында белгілі бір шаралар қабылдауды талап етеді (мысалы, тараптар халықаралық сауда немесе инвестицияға қатысты мәселелерде пара беруді қылмыстық құқық бұзушылық деп тануға міндетті).

Қаржылық қызметтер

CAFTA DR мүше елдерді басқа мүше елдің қызмет көрсететін ұйымдарын өз елдеріндегі немесе кез келген басқа елден келген ұйымдармен кемсітпеуді талап ететін ережелерді орнатады, қаржы институттарының нарыққа қол жеткізуіне қатысты белгілі бір сандық шектеулерді тыйымдайды және жоғары деңгейдегі басқарушылардың ұлттығына шектеу қоюға тыйым салады.

Мемлекеттік сатып алулар

Әрбір мүше ел әділ және ашық сатып алу рәсімдері мен ережелерін қолдануға міндетті, сондай-ақ әрбір үкімет пен оның сатып алушы ұйымдарына басқа мүше елдерден келген тауарларға, қызметтерге және жеткізушілерге қатысты сатып алу тәжірибесінде кемсітушілік жасауға тыйым салу керек.

Ауыл шаруашылығы

CAFTA DR тарифтер мен квоталардың ашық, кемсітушіліксіз, нарық жағдайларына бейімделіп, саудаға ең аз кедеріс келтіретін және импорттаушыларға импорттық квоталарды толыққанды пайдалануға мүмкіндік беретін тәртіппен басқарылуын талап етеді. Әрбір мүше ел өзге CAFTA DR елдеріне жіберілетін ауыл шаруашылығы тауарларына экспорттық субсидияларды жояды.

Дауларды шешу

Егер нақты немесе ұсынылып отырған ұлттық ережеге қатысты дау 30 күндік консультациядан кейін шешілмесе, тараптар таңдайтын тәуелсіз сарапшылардан құралған комиссияға мәселе жіберуге болады. Комиссия алдындағы рәсім аяқталғаннан кейін комиссия баяндама жасайды. Тараптар комиссияның баяндамасына сүйене отырып дауды шешуге тырысады. Егер достық шешімге келісім болмаса, шағымданушы тарап даулы шараның нәтижесінде бұзылған немесе бұзылуы мүмкін сауда жеңілдіктеріне тең сауда жеңілдіктерін тоқтата алады. Егер дау CAFTA DR және ДСҰ келісімі бойынша туындаса, шағымданушы тарап екі форумның бірін таңдауға құқылы.

Саяси стандарттар

CAFTA DR-де тек техникалық либерализация емес, саяси стандарттарға берілген міндеттемелер де бар. Бұл келісім үкіметтерді қоршаған орта заңдарын күшіне енгізуге және қоршаған ортаны жақсартуға міндеттейді. Азат сауда аймағымен бірге қол қойылған CAFTA DR қоршаған ортаны қорғау жөніндегі ынтымақтастық келісімі, өзара қызығушылық тудыратын экологиялық мәселелер бойынша ынтымақтастыққа мүмкіндік береді. Бұдан бөлек, CAFTA DR Халықаралық еңбек ұйымының негізгі еңбек стандарттарын сақтауды қамтамасыз ету ережелерін де қамтиды.