Кіріспе
Betel жапырағы мен арека жаңғағын дайындау
Betel nut chewing, also called betel quid chewing or areca nut chewing, is a practice in which areca nuts (also called "betel nuts") are chewed together with slaked lime and betel leaves for their stimulant and narcotic effects, the primary psychoactive compound being arecoline. The practice is widespread in Southeast Asia, Micronesia, Island Melanesia, and South Asia. It is also found among both Han Chinese immigrants and indigenous peoples of Taiwan, Madagascar, and parts of southern China. It was introduced to the Caribbean in colonial times. The preparation combining the areca nut, slaked lime, and betel (Piper betle) leaves is known as a betel quid (also called paan or pan in South Asia), but the exact composition of the mixture varies geographically. It can sometimes include other substances for flavoring and to freshen the breath, like coconut, dates, sugar, menthol, saffron, cloves, aniseed, cardamom, and many others. The areca nut can be replaced with tobacco or the two chewed together, and the betel leaves can be excluded. In West Papua, the leaf may be replaced with stem and inflorescence of the Piper betle plant. The preparation is not swallowed, but is spat out after chewing. Chewing results in permanent red stains on the teeth after prolonged use. The spit from chewing betel nuts, which also results in red stains, is often regarded as unhygienic and an eyesore in public facilities in certain countries. The practice of betel nut chewing originates from Southeast Asia where the plant ingredients are native. The oldest evidence of betel nut chewing is found in a burial pit in the Duyong Cave site of the Philippines, an area where areca palms were native, dated to around 4,630±250 BP. Its diffusion is closely tied to the Neolithic expansion of the Austronesian peoples. It was spread to the Indo Pacific during prehistoric times, reaching Micronesia at 3,500 to 3,000 BP, Near Oceania at 3,400 to 3,000 BP; South India and Sri Lanka by 3,500 BP; Mainland Southeast Asia by 3,000 to 2,500 BP; Northern India by 1500 BP; and Madagascar by 600 BP. From India it spread westwards to Persia and the Mediterranean. It was present in the Lapita culture, based on archaeological remains dated from 3,600 to 2,500 BP, but it was not carried into Polynesia. Attempts by the World Health Organization to control betel nut chewing remain problematic, as the custom is deeply rooted in many cultures, including possessing religious connotations in some parts of Southeast Asia and India. Despite being associated with adverse health outcomes, this practice is not included in the list of risk factors examined by the Global Burden of Diseases, Injuries, and Risk Factors (GBD). It is estimated that around 600 million people worldwide regularly use this drug preparation. In eastern Indonesia, leaves from other Piper species are sometimes used in place of betel leaves. The oldest unequivocal evidence of betel chewing is from the Philippines. Specifically that of several individuals found in a burial pit in the Duyong Cave site of Palawan island dated to around 4,630±250 BP. The dentition of the skeletons is stained, typical of betel chewers. The grave also includes Anadara shells used as containers of lime, one of which still contained lime. Burial sites in Bohol dated to the first millennium CE also show the distinctive reddish stains characteristic of betel chewing. Based on linguistic evidence of how the reconstructed Proto Austronesian term *buaq originally meaning "fruit" came to refer to "areca nut" in Proto Malayo Polynesian, it is believed that betel chewing originally developed somewhere within the Philippines shortly after the beginning of the Austronesian expansion (~5,000 BP). From the Philippines, it spread back to Taiwan, as well as onwards to the rest of Austronesia. It was also previously present in the Lapita culture, based on archaeological remains from Mussau dated to around 3,600 to 2,500 BP. But it did not reach Polynesia further east. It is believed that it stopped in the Solomon Islands due to the replacement of betel chewing with the tradition of kava drinking prepared from the related Piper methysticum. It was also diffused into East Africa via the Austronesian settlement of Madagascar and the Comoros by around the 7th century. Chinese records, specifically Linyi Ji by Dongfang Shuo associate the growing of areca palms with the first settlers of the Austronesian Champa polities in southern Vietnam at around 2,100 to 1,900 BP. This association is echoed in Nanfang Cao Mu Zhuang by Ji Han (c. 304 CE) who also describes its importance in Champa culture, specifically in the way Cham hosts traditionally offer it to guests. Betel chewing entered China through trade with Champa, borrowing the Proto Malayo Chamic name *pinaŋ resulting in Chinese bin lang for "areca nut", with the meaning of "honored guest", reflecting Chamic traditions. The same for the alternate term bin men yao jian, literally meaning "guest [at the door] medicinal sweetmeat". text=Those people are constantly chewing a fruit which they call "areca", and which resembles a pear. They cut that fruit into four parts, and then wrap it in the leaves of their tree [sic] which they call "betre". Those leaves resemble the leaves of the mulberry. They mix it with a little lime, and when they have chewed it thoroughly, they spit it out. It makes the mouth exceedingly red. All the people in those parts of the world use it, for it is very cooling to the heart, and if they ceased to use it they would die. |author=Antonio Pigafetta
|source=Relazione del primo viaggio intorno al mondo (1521)
Betel quid chewing constitutes an important and popular cultural activity in many Asian and Oceanic countries, including Bangladesh, Myanmar, Cambodia, the Solomon Islands, Thailand, the Philippines, Laos, and Vietnam. Chewing betel was once common in Malaysia, but the practice has long since died out. Betel nut kits (tepak sirih) made of silver and other precious metals, once featured in royal regalia and presented as wedding gifts, have become collectors' items, and a tepak sirih set is featured on the 1989–2012 series Malaysian 20 sen coin. In urban areas, chewing betel quid is generally considered a nuisance because some chewers spit the betel quid juice out in public areas – compare chewing gum ban in Singapore and smoking ban. The red stain generated by the combination of ingredients when chewed are known to make a colourful stain on the ground. This is becoming an unwanted eyesore in Indian cities such as Mumbai, although many see it as an integral part of Indian culture. This is also common in some of the Persian Gulf countries, such as the UAE and Qatar, where many Indians live. Recently, the Dubai government has banned the import and sale of betel quid and the like. According to traditional Ayurvedic medicine, chewing betel leaf is a remedy against bad breath (halitosis).
Арека жаңғағын шайнау, сондай-ақ бетел құйынын шайнау немесе арека жаңғағын шайнау – арека жаңғағын (кейде «бетел жаңғағы» деп те аталады) өңделген әк пен бетел жапырақтарымен бірге олардың стимуляторлық және есірткі әсері үшін шайнау тәжірибесі. Негізгі психоактивті зат – ареколин. Бұл практика Оңтүстік-Шығыс Азия, Микронезия, Меланезия аралдары және Оңтүстік Азияда кең таралған. Ол сондай-ақ Хан Чжуи иммигранттары мен Тайвань, Мадагаскар және Оңтүстік Қытайдың кейбір аймақтарындағы жергілікті халықтардың арасында кездеседі. Кариб теңізіне отаршылдық дәуірде әкелінген. Арека жаңғағы, өңделген әк және бетел (Piper betle) жапырақтарының қоспасы бетел құйыны (Оңтүстік Азияда паан немесе пан деп те аталады) деп белгілі, бірақ қоспаның нақты құрамы географиялық орналасуына қарай өзгереді. Оған кейде кокос, құрма, қант, ментол, шафран, тырнақгүл, анис, кардамон және тағы басқа дәм беру үшін және демді жаңарту үшін басқа да заттар қосылады. Арека жаңғағын темекімен алмастыруға болады немесе екеуін бірге шайнауға болады, ал бетел жапырақтарын алып тастауға болады. Батыс Папуада жапырақтарды Piper betle өсімдігінің сабағымен және гүлшоғырымен алмастыруға болады. Дайындалған құрамды жұтпайды, шайнағаннан кейін түкіріп шығарады. Ұзақ қолданудан кейін тістерде тұрақты қызыл дақтар пайда болады. Бетел шайнаудан түкірік те қызыл дақтарды қалдырады, және кейбір елдерде бұл гигиеналық емес және қоғамдық орындарда көрінгенді жаман көреді. Бетел шайнау әдеті Оңтүстік-Шығыс Азияда пайда болған, онда өсімдік ингредиенттері өсіп-өндіріледі. Бетел шайнаудың ең ерте дәлелі Филиппиннің Дуйонг үңгіріндегі жерлеу орнында табылған, бұл аймақта арека пальмалары өскен, шамамен б.з.б. 4630 ± 250 жылға дейін сақталып қалған. Оның таралуы австронезиялық халықтардың неолиттік кеңеюімен тығыз байланысты. Бұл практика тарих бойы Индо-Тынық мұхитына тарады, Микронезияға б.з.б. 3500-3000 жылдары, Океанияға жақын б.з.б. 3400-3000 жылдары; Оңтүстік Үндістан мен Шри-Ланкаға б.з.б. 3500 жылдары; Материктік Оңтүстік-Шығыс Азияға б.з.б. 3000-2500 жылдары; Солтүстік Үндістанға б.з.б. 1500 жылдары; Мадагаскарға б.з.б. 600 жылдары жеткен. Үндістаннан Парсы және Жерорта теңізіне батысқа қарай тарады. Ол Лапита мәдениетіне қатысты, археологиялық қалдықтары б.з.б. 3600-2500 жылдарына дейін сақталып қалған, бірақ Полинезияға жеткен жоқ. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бетел шайнауды бақылауға тырысуы қиын болып қалады, өйткені бұл әдет көптеген мәдениеттерде терең тамыр жайып, Оңтүстік-Шығыс Азия мен Үндістанның кейбір аймақтарында діни мағынаға ие. Денсаулыққа зиянды әсерлеріне қарамастан, бұл практика Global Burden of Diseases, Injuries and Risk Factors (GBD) зерттеуінде қарастырылған қауіп факторларының тізіміне енгізілмеген. Дүние жүзінде шамамен 600 миллион адам осы препаратты үнемі қолданады деп есептеледі. Индонезияның шығысында бетел жапырағының орнына кейде басқа Piper түрлерінің жапырақтары қолданылады. Бетел шайнаудың ең ерте дәлелі Филиппиннен табылды. Атап айтқанда, Палаван аралындағы Дуйонг үңгіріндегі жерлеу орнында табылған бірнеше адамның жасы шамамен б.з.б. 4630 ± 250 жыл. Скелеттердің тістері бетел шайнаушыларға тән боялған. Қабірде сондай-ақ әк контейнерлері ретінде пайдаланылған анадара қабықшалары бар, олардың бірінде әлі де әк қалған. Біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығына жататын Бохолдағы қабірлерде бетел шайнауға тән қызғылт дақтар бар. Тілдік дәлелдерге сүйенсек, қайта құрылған протоавстронезиялық термин *buaq бастапқыда «жеміс» дегенді білдірген, ал Proto Malayo Polynesian тілінде «арека жаңғағы» дегенге айналған, бетел шайнау бастапқыда Филиппинде австронезиялық экспансия басталғаннан кейін (шамамен б.з.б. 5000 жыл) пайда болған деп саналады. Филиппиннен ол Тайваньға, сондай-ақ Австралияның қалған бөліктеріне тарады. Бұрын ол Лапита мәдениетіне де қатысты, Мұссаудан алынған археологиялық қалдықтары б.з.б. 3600-2500 жылдарына дейін сақталып қалған. Бірақ ол шығысқа қарай Полинезияға жеткен жоқ. Бұл салт-дәстүрге байланысты Соломон аралдарында тоқтады деп есептеледі, себебі бетел шайнауды Piper methysticum өсімдігінен дайындалатын кава ішу дәстүрі ығыстырды. Ол сондай-ақ 7-ғасырдың ортасында Мадагаскар мен Комор аралдарындағы австронезиялық қоныстандыру арқылы Шығыс Африкаға тарады. Қытай жазбалары, әсіресе Донгфан Шуоның Линь-Джи жазбалары, арека пальмаларын өсіруді Вьетнамның оңтүстігіндегі Аустронезиялық Чампа мемлекеттерінің алғашқы қоныстанушыларымен шамамен б.з.б. 2100-1900 жылдары байланыстырады. Бұл қауымдастық Джи Ханның (б.з.д. 304 ж.) Нанфанг Цао Му Чжуанында да айтылады, ол Чампа мәдениетіндегі оның маңыздылығын, атап айтқанда Чам мезбендерінің дәстүрлі түрде қонақтарға ұсынатын тәсілін сипаттайды. Бетел шайнау Чампамен сауда арқылы Қытайға келді, Proto Malayo Chamic атауын *pinaŋ алды, нәтижесінде қытайлық bin lang «арека жаңғағы» деген мағынаны білдірді, Чамдық дәстүрлерді көрсетеді. Сонымен қатар, bin men yao jian деген баламалы термин де бар, ол әдепкі түрде «есіктің алдындағы қонаққа арналған тәтті дәрі» дегенді білдіреді. Антонио Пигафеттаның жазбалары: «Олар арека деп атап, алмұртқа ұқсайтын жемісті үнемі шайнап жүреді. Олар осы жемісті төрт бөлікке бөліп, содан кейін «бетре» деп атап, түйежанбақ жапырақтарына орайды. Бұл жапырақтар түйежанбақ жапырақтарына ұқсайды. Олар оған аздап әк қосып, мұқият шайнағаннан кейін түкіріп шығарады. Бұл ауызды қатты қызыл түске бояйды. Осы әлемнің барлық халқы оны қолданады, себебі ол жүрекке өте пайдалы, және оны қолдануды тоқтатса, олар өлді. Бетел құйыны шайнау – Бангладеш, Мьянма, Камбоджа, Соломон аралдары, Таиланд, Филиппин, Лаос және Вьетнам сияқты көптеген Азия және Океания елдерінде маңызды және танымал мәдени қызмет болып табылады. Малайзияда бұрын бетел шайнау кең таралған, бірақ бұл практика көп бұрын тоқтатылған. Күміс және басқа да құнды металдардан жасалған бетел жиынтықтары (tepak sirih) бұрын патшалық регалияда болған және той сыйлықтары ретінде табыс етілген, қазір коллекционерлік заттарға айналды, ал 1989-2012 жылдар аралығындағы малайзиялық 20 сен монетасында tepak sirih жиынтығы бейнеленген. Қалалық аймақтарда бетел құйыны шайнау көбінесе қолайсыздық тудырады, себебі кейбір шайнаушылар бетел құйынының шырынын қоғамдық орындарда түкіреді – мысалы, Сингапурда шайнама жеңілімі және темекі шешуге тыйым салу. Қоспаның шайналуынан пайда болатын қызыл дақтар жерде түрлі-түсті дақтарды қалдырады. Бұл Үнді қалаларында, мысалы Мумбайдағы қолайсыз көрініс болып табылуда, бірақ көптеген адамдар оны үнді мәдениетінің бір бөлігі деп санайды. Бұл сондай-ақ Парсы шығанағының кейбір елдерінде, мысалы Біріккен Араб Эмираттары мен Катарда, көптеген үндістер тұратын жерлерде де кең таралған. Жақында Дубай үкіметі бетел құйыны мен осыған ұқсас заттарды импорттауға және сатуға тыйым салды. Әдеттегі Аюрведа медицинасына сәйкес, бетел жапырағын шайнау жаман демікке (галиттің) қарсы ем болып табылады.
Betel nut chewing, also called betel quid chewing or areca nut chewing, is a practice in which areca nuts (also called "betel nuts") are chewed together with slaked lime and betel leaves for their stimulant and narcotic effects, the primary psychoactive compound being arecoline. The practice is widespread in Southeast Asia, Micronesia, Island Melanesia, and South Asia. It is also found among both Han Chinese immigrants and indigenous peoples of Taiwan, Madagascar, and parts of southern China. It was introduced to the Caribbean in colonial times. The preparation combining the areca nut, slaked lime, and betel (Piper betle) leaves is known as a betel quid (also called paan or pan in South Asia), but the exact composition of the mixture varies geographically. It can sometimes include other substances for flavoring and to freshen the breath, like coconut, dates, sugar, menthol, saffron, cloves, aniseed, cardamom, and many others. The areca nut can be replaced with tobacco or the two chewed together, and the betel leaves can be excluded. In West Papua, the leaf may be replaced with stem and inflorescence of the Piper betle plant. The preparation is not swallowed, but is spat out after chewing. Chewing results in permanent red stains on the teeth after prolonged use. The spit from chewing betel nuts, which also results in red stains, is often regarded as unhygienic and an eyesore in public facilities in certain countries. The practice of betel nut chewing originates from Southeast Asia where the plant ingredients are native. The oldest evidence of betel nut chewing is found in a burial pit in the Duyong Cave site of the Philippines, an area where areca palms were native, dated to around 4,630±250 BP. Its diffusion is closely tied to the Neolithic expansion of the Austronesian peoples. It was spread to the Indo Pacific during prehistoric times, reaching Micronesia at 3,500 to 3,000 BP, Near Oceania at 3,400 to 3,000 BP; South India and Sri Lanka by 3,500 BP; Mainland Southeast Asia by 3,000 to 2,500 BP; Northern India by 1500 BP; and Madagascar by 600 BP. From India it spread westwards to Persia and the Mediterranean. It was present in the Lapita culture, based on archaeological remains dated from 3,600 to 2,500 BP, but it was not carried into Polynesia. Attempts by the World Health Organization to control betel nut chewing remain problematic, as the custom is deeply rooted in many cultures, including possessing religious connotations in some parts of Southeast Asia and India. Despite being associated with adverse health outcomes, this practice is not included in the list of risk factors examined by the Global Burden of Diseases, Injuries, and Risk Factors (GBD). It is estimated that around 600 million people worldwide regularly use this drug preparation. In eastern Indonesia, leaves from other Piper species are sometimes used in place of betel leaves. The oldest unequivocal evidence of betel chewing is from the Philippines. Specifically that of several individuals found in a burial pit in the Duyong Cave site of Palawan island dated to around 4,630±250 BP. The dentition of the skeletons is stained, typical of betel chewers. The grave also includes Anadara shells used as containers of lime, one of which still contained lime. Burial sites in Bohol dated to the first millennium CE also show the distinctive reddish stains characteristic of betel chewing. Based on linguistic evidence of how the reconstructed Proto Austronesian term *buaq originally meaning "fruit" came to refer to "areca nut" in Proto Malayo Polynesian, it is believed that betel chewing originally developed somewhere within the Philippines shortly after the beginning of the Austronesian expansion (~5,000 BP). From the Philippines, it spread back to Taiwan, as well as onwards to the rest of Austronesia. It was also previously present in the Lapita culture, based on archaeological remains from Mussau dated to around 3,600 to 2,500 BP. But it did not reach Polynesia further east. It is believed that it stopped in the Solomon Islands due to the replacement of betel chewing with the tradition of kava drinking prepared from the related Piper methysticum. It was also diffused into East Africa via the Austronesian settlement of Madagascar and the Comoros by around the 7th century. Chinese records, specifically Linyi Ji by Dongfang Shuo associate the growing of areca palms with the first settlers of the Austronesian Champa polities in southern Vietnam at around 2,100 to 1,900 BP. This association is echoed in Nanfang Cao Mu Zhuang by Ji Han (c. 304 CE) who also describes its importance in Champa culture, specifically in the way Cham hosts traditionally offer it to guests. Betel chewing entered China through trade with Champa, borrowing the Proto Malayo Chamic name *pinaŋ resulting in Chinese bin lang for "areca nut", with the meaning of "honored guest", reflecting Chamic traditions. The same for the alternate term bin men yao jian, literally meaning "guest [at the door] medicinal sweetmeat". text=Those people are constantly chewing a fruit which they call "areca", and which resembles a pear. They cut that fruit into four parts, and then wrap it in the leaves of their tree [sic] which they call "betre". Those leaves resemble the leaves of the mulberry. They mix it with a little lime, and when they have chewed it thoroughly, they spit it out. It makes the mouth exceedingly red. All the people in those parts of the world use it, for it is very cooling to the heart, and if they ceased to use it they would die. |author=Antonio Pigafetta
|source=Relazione del primo viaggio intorno al mondo (1521)
Betel quid chewing constitutes an important and popular cultural activity in many Asian and Oceanic countries, including Bangladesh, Myanmar, Cambodia, the Solomon Islands, Thailand, the Philippines, Laos, and Vietnam. Chewing betel was once common in Malaysia, but the practice has long since died out. Betel nut kits (tepak sirih) made of silver and other precious metals, once featured in royal regalia and presented as wedding gifts, have become collectors' items, and a tepak sirih set is featured on the 1989–2012 series Malaysian 20 sen coin. In urban areas, chewing betel quid is generally considered a nuisance because some chewers spit the betel quid juice out in public areas – compare chewing gum ban in Singapore and smoking ban. The red stain generated by the combination of ingredients when chewed are known to make a colourful stain on the ground. This is becoming an unwanted eyesore in Indian cities such as Mumbai, although many see it as an integral part of Indian culture. This is also common in some of the Persian Gulf countries, such as the UAE and Qatar, where many Indians live. Recently, the Dubai government has banned the import and sale of betel quid and the like. According to traditional Ayurvedic medicine, chewing betel leaf is a remedy against bad breath (halitosis).
Камбоджа, Лаос және Таиланд
Арекка жаңғағы мен бетел жапырағын шайнау Камбоджа, Лаос және Таиланд мәдениетінің бір бөлігі болып табылады. Бұл елдердің ауылдық аймақтарында арекка пальмасы мен бетел жапырағын өсіру кең таралған, бұл дәстүрлі ақшалай дақыл болып табылады, ал дайындауға қолданылатын құралдар көбінесе бағалы саналады. Қазір көптеген жастар, әсіресе қалаларда, бұл әдеттен бас тартса да, көптеген адамдар, әсіресе егдеулер, әлі де дәстүрді сақтап келеді.
Бангладеш
Бангладеште паанды елдің барлық аймақтарында, барлық топтар жейді және ол Бангладеш мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. Бұл бенгалдық "шайнама", әдетте бірнеше кесілген бетел жаңғағы бетел жапырағына оралады, көбінесе кесілген арек жаңғағы және әдетте кальций гидроксиді (сөндірілген әк) қосылады, сондай-ақ қосымша дәм үшін даршын, гвоздика, кардамон, катеху (хойер), ұсатылған кокос және басқа да дәмдеуіштер болуы мүмкін. Оны шайнағанда, бұрыштың дәмі мен жылу сезімі, сондай-ақ сергектік күйі сезіледі, бұл жаңа піскен кофе ішкендей әсер етеді. Паан шупари (шупари – бенгал тілінде арек жаңғағы) – Бангладештің кең таралған архетиптік бейнесі, ол түрлі жағдайларда қолданылады. Британдық үстемдікке дейін оны темекісіз шайнаған, қазір де сирек темекі қосып жейді. Бетел жапырақтары әшекейленген табаққа – паанданиге мұқият орналастырылады және оны егде жастағы адамдарға, әсіресе әйелдерге, достары мен туыстарымен демалыс кезінде әңгімелескенде ұсынады. Заминдари дәуірінде паан дайындау және табақта (паанданиде) безендіру өнері халық өнерінің бір саласы ретінде танымал болды. Бангладеште паанды дәстүрлі түрде әдет ретінде ғана емес, сонымен қатар рәсімдердің, әдептің және манерлердің бір бөлігі ретінде шайнайды. Ресми шараларда паан ұсыну – келушінің кететін уақытының белгісі. Мерекелерде, кешкі астарда, пуджаларда және пунияларда паан қажетті зат. Индустар паанды құдайға арнап, сыйлық ретінде қолданады. Дакаи хилипан – Дакада өңделген бетел жапырағының дайын қаптамасы, ол субконтинентте танымал. Ескі дакалықтардың көптеген күрделі, түрлі-түсті, хош иісті және дәмді ингредиенттермен ең жақсы хили паан жасаудың бай дәстүрі бар. "Паан" бенгал халқының көптен бергі дәстүрі болғанымен, соңғы кезде жоғары сапалы паан ұсынатын көптеген дүкендер ашылды. Паан Супари – мұндай брендтің біріншісі, ол хили паанның кең ассортиментін ұсынады. Олар сонымен қатар диабетпен ауыратын науқастарға арналған "паан афсана" деп аталатын хили паан ұсынады. Хаси тайпасының тәтті пааны ерекше сапасымен танымал. Паан индустардың және үйлену тойларының, сондай-ақ туыстарға барудың да бөлігі болып табылады. Ол Бангладеш қоғамының рәсімі мен мәдениетіне айналды. Ересек әйелдер демалыс кезінде достары мен туыстарымен паанданимен бірге жиналады. Бангладеште осы дақылдың жалпы егілген ауданы шамамен 14 175 гектарды құрайды, ал жылдық жалпы өнім шамамен 72 500 тоннаға жетеді. Гектардан алынатын орташа өнім 2,27 тоннаны құрайды. Жыл бойы әдетте үш өнім жиналады, олар жергілікті жерлерде олар жиналатын айдың атымен аталады. Паан жапырағы әдетте Картик, Фалгун және Ашад айларында жиналады. Тұтынушылар Картик паанын ең жақсы, ал Ашад паанын ең нашар деп санайды. Орып жатқанда, жүзімде кемінде 16 жапырақ қалдыру қағидасы бар. StraitsResearch мәліметінше, 2019-2026 жылдар аралығында 10,4% CAGR көрсеткішімен Үндістанның пан масала нарығы 2026 жылға қарай 10,365 миллион АҚШ долларына жетеді деп күтілуде. Үндістанның пан масала нарығының өсуіне тұтынушылардың темекі өнімдерінен пан масалаға көшуі, белсенді жарнама және ыңғайлы қаптама, сондай-ақ Махараштра штатының пан масала өнімдеріне қатысты тыйымды алып тастауы ықпал етеді.
Ассам
Ассамда (Үндістан) бетел жаңғағы құрмет пен сәтті бастамалардың белгісі ретінде дәстүрлі түрде ұсынылады. Паан тамул (бетел жапырақтары мен шикі арекка жаңғағы) қонақтарға шай ішкен немесе тамақтанған соң, бота деп аталатын тіректері бар мыс табақта ұсынылуы мүмкін. Арекка жаңғағы діни және үйлену тойларында құнарлылықтың символы ретінде де пайдаланылады. Ересектерге құрмет көрсету үшін немесе кешірім сұрағанда, әсіресе жаңа үйленгендер паан тамулды ксорайға қойып, оны ересек адамның алдына қойып, құрметпен иіледі. Қонақтарды тойға шақыру үшін бетел жапырақтарымен бірге арекка жаңғағы ұсынылуы мүмкін. Биху мерекесінде әр үйдің иелері гусори ойнаушыларына арекка жаңғағы мен бетел жапырақтарын ұсынып, олардың батасын тілейді. Паан тамул сондай-ақ әрбір тойдың соңында қонақтарға ұсынылады, әдетте паан тамул немесе кардамон қосылған сөндірілген әкпен ауызды жаңарту үшін беріледі.
Банараси пан
Банарастың (Варанаси) Банараси паны үндістер мен Үндістанға саяхаттайтын туристердің арасында кеңінен белгілі.
Индонезия мен Малайзия
Берсирих, нирих немесе менгинанг – жаңғақ, бетел, гамбиер, темекі, тырнақ және әк тас сияқты материалдарды шайнаудың тарихи Малайзия-Индонезия дәстүрі. Малай архипелагында менгинанг немесе бетел жаңғағын шайнау жергілікті дәстүрде құрметті әрекетке айналған; қонақтарды құрметтеу үшін салтанатты түрде жасалатын ишара. Сирих-пинанг жиынтығының толық және әсем түрі тепак, пуан, пекинанган немесе серана деп аталады. Жиынтық әдетте ағаштан жасалған лактан, мыстан немесе күмістен жасалған бұйымдардан тұрады және ол комбол (құтылар), бекас сирих (жапырақ сақтағыш), кацип (арека жаңғағын кесуге арналған пышақ), гобек (кішкентай диірмен және икем), және кетур (түкіруге арналған ыдыс) сияқты заттардан құралады. Малай ауыз әдебиетінде "бетел үйге есікті ашады" немесе "бетел жүрекке есікті ашады" деген сөздер бар. Арека пальмалары Гуам, Палау және Яп аралдарында ежелгі заманнан бері дәстүрлі түрде өсіріліп келеді. Ол кейінірек Чуукке тарады. Бетел жаңғағының іздері Чаморро халқының ежелгі қалдықтарынан табылған, бұл практиканы олардың Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Аустронезиялық ата-бабалары Микронезияға әкелгенін көрсетеді. Бирмада бетел шайнаудың өте ұзақ дәстүрі бар, ол жазба тарихтың басталуына дейін де қолданылып келген. 1960 жылға дейін ерлер де, әйелдер де оны жақсы көретін және әр шаңырақта бетел үшін арнайы лактан жасалған қорап – кун ит болар еді, ол кез келген қонаққа шылым мен жасыл шаймен бірге ұсынылар еді. Жапырақтар қораптың төменгі бөлігінде сақталады, ол кішкентай шляпа қорабына ұқсайды, бірақ үстінде бетел жаңғағы, сөндірілген әк, кач, анис тұқымы және жаңғақ кескіші сияқты әртүрлі ингредиенттер сақтауға арналған табасы бар. Елдің басқа аймақтары да бетелдің ең жақсы түрін шығарады, сондықтан "Тада У – жапырақ үшін, Нгамягьи – темекі үшін, Таунгу – жаңғақ үшін, Сагаинг – сөндірілген әк үшін, Пьяй – кач үшін" деген мақал бар. Кун, хсай, лахпет (бетел шайнауы, темекі және тұздалған шай) – монахтар мен қарттарға, әсіресе ежелгі заманда ұсынылатын қажетті заттар саналады. Жас қыздар әдетте безендірілген бетел қораптарын кундаунг деп аталатын тұғырмен және алтын жалатылған гүлдерді (пандаунг) шинбью (жаңа монахқа арналған) шеруінде алып жүреді. Бирма тарихында өлім жазасына кесілген жаудың өлім алдында "бетел шайнауы мен су ішуді" сұрауы туралы ежелгі әдет-ғұрып та айтылған. Мемлекеттік сауалнама көрсеткендей, Мьянмадағы ерлердің 40%-ы және әйелдердің 20%-ы бетел шайнайды. Янгон мен Мандалай қалаларындағы (2002-2007) қатерлі ісіктер тізілімінің жиынтық зерттеуі көрсеткендей, ауыз қатерлі ісігі ерлер арасында 6-шы, ал әйелдер арасында 10-шы орында тұр. Ауыз қатерлі ісігі бар науқастардың 36%-ы бетелді үнемі шайнаған. 2007 жылдың 29 шілдесінен бастап бетел шайнау, темекі шегумен бірге, елдегі ең маңызды діни орын – Шведагон пагодасында тыйым салынды. 2010 жылы Білім министрлігінің Негізгі білім департаменті мен Бирманың Есірткіге қарсы күрес тобы бірлесіп, кез келген мектеп маңында бетел дүкендерінің жұмыс істеуіне тыйым салды.
Непал
Паанды негізінен Терай халқы шайнайды, бірақ соңғы уақытта Терайға көшіп келгендер де паан шайнауды бастады. Терайдың барлық жерінде паан Солтүстік Үндістандағыдай-ақ көп кездеседі. Жергілікті өндіріс бар, көбінесе коммерциялық емес, бірақ көптеген жапырақтар Үндістаннан импортталады. Терайдағыдай кең таралмағанмен, Катманду тұрғындарының көпшілігі кейде паан шайнап көреді. Паанның тәтті түрі, меета паан деп аталатын, қарапайым (сада) паанның күшті дәмі ұнамайтын көптеген адамдарға ұнайды. Кейбір ата-аналар балаларына меета шайнауға мүмкіндік береді, себебі ол темекісіз болады, әсіресе мерекелік күндері.
Пәкістан
Паанды тұтыну Пәкістан бойынша, әсіресе Мухаджир отбасыларында, күні бойы көптеген паан жеуге байланысты ұзақ дәстүр болып келген. Дегенмен, көбінесе паан – көптеген адамдардың қызығушылықпен жейтін мерекелік тағамы, оны үйде дайындамай, көше сатушыларынан сатып алу қалыпты жағдай. Пәкістан бетель жапырағының көптеген түрлерін өсіреді, әсіресе Синдтің жағалау аймақтарында, бірақ Үндістан, Бангладеш, Шри-Ланка және соңғы кезде Таиландтан да көп мөлшерде импортталады. Паан бизнесін 1947 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Батыс Үндістаннан Пәкістанға көшіп келген мухаджир саудагерлері жүзеге асырады және басқарады. Паанды шайнау мәдениеті Пәнджабқа да тарады, онда әр көше мен базарда паан дүкенін кездестіруге болады. Лахордағы танымал Анарқали базарында паан мен басқа да пакистандық өнімдерге арналған "паан ғали" деп аталатын көше бар. Паанды шайнау салдарынан Пәкістанда ауыз қуысының қатерлі ісігінің көрсеткіштері айтарлықтай өсті.
Филиппин
Бетел жаңғағы шайнау бұрын Филиппиннің жергілікті этностық топтарында кең таралған. Бұл ел арекка пальмасының (Areca catechu) туған жері және дәстүр австронезиялық кеңею арқылы таралуға дейін осы жерде пайда болған (жоғарыдағы тарих бөлімін қараңыз). Қазіргі заманда оның танымалдығы төмендеп, темекі мен шайнамалы илең оның орнын басты. Бұл әдет тек Лусонның Кордильера тұрғындары, Минданаоның Лумад және Моро халықтары сияқты шалғайдағы этностардың арасында ғана сақталған. Филиппиннің жергілікті тілдерінде бетел жаңғағы шайнауды тагалог, бикол және висайя тілдерінде буйо, бунга, хитсо немесе нгага деп, иватан тілінде дапиау, илокано тілінде буа, мама немесе маман, капампанган тілінде люйос, басилан тілінде паса, замбоанга тілінде лугос және басқа да атаулармен біледі.
Вьетнам
Вьетнамда арекка жаңғағы мен бетель жапырағы махаббат пен неке символы болып есептеледі, сондықтан вьетнам тілінде "бетел мен арекка мәселесі" (chuyện trầu cau) сөз тіркесі тарихи түрде некемен синоним болып келген. Арекка жаңғағын шайнау күйеу жігіттің ата-анасы мен қалыңдықтың ата-анасының жас жұбайлардың некесі туралы әңгіме бастауына себеп болады. Осылайша, жапырақтар мен шырындар вьетнамдық үйлену тойларында рәсімдік мақсатта қолданылады.
Денсаулыққа әсері
Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі (IARC) және Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) бетел жаңғағы мен арек жаңғағын шайнаудың адамдарда қатерлі ісік тудыратынына қатысты ғылыми дәлелдерді қабылдайды. Басты канцерогендік факторлар арек жаңғағында деп саналады. Жақында өткізілген зерттеуде темекісіз және темекілі арек жаңғағы пааны ауыз қуысының қатерлі ісігіне қатысты тәуекелді тиісінше 9,9 және 8,4 есеге арттыратыны анықталды. Бір зерттеуде (шамамен 1985 ж.) ғалымдар қатерлі ісіктерді егеуқұйрықтардың терісіне немесе тері астына паанның сулы экстрактісін енгізген жермен байланыстырды. Хамстерлерде, бет қабығының шырышты қабығын сулы экстрактпен бояғаннан кейін немесе бет қабығына темекілі ұнтақталған пааннан жасалған балауызды таблетканы салғаннан кейін асқазанның алдыңғы бөлігіндегі ісіктер пайда болды; балауызды таблеткаларды салғаннан кейін бет қабығында ісіктер пайда болды. Олар Филиппин мен Үндістанда бетел жаңғағын шайнайтын адамдардың ауыз қуысының шырышты қабығында микроядролы жасушалардың жоғары жиілігін байқағанын хабарлады. Ғалымдар бетел жаңғағын (паан) шайнаудың ауыз қуысының қатерлі ісігінен басқа да қатерлі ісіктерге, тіпті темекі болмаған жағдайда да, әкелуі мүмкін екенін мәлімдеді. Ауыз қуысының қатерлі ісігінен басқа, паанды шайнаушылар арасында қызыл ішек, бауыр, бүйрек үсті безі, көмей, өкпе және барлық қатерлі ісіктердің көбеюі байқалды. Көптеген бетел шайнаушылардың темекі шегумен үйлестірілгені синергиялық әсер көрсетті және бұл топтағы барлық қатерлі ісіктердің жартысына жауапты болды. Ғалымдар бетел жапырағын шайнау мен темекі шегудің адамның өмір сүру ұзақтығын шамамен алты жылға қысқартатынын мәлімдеді. Lancet Oncology журналында паан масаланың денедегі әртүрлі аймақтарда ісіктерді тудыруы мүмкін екені, бұрынғыдай тек ауыз қуысында ғана емес, деп хабарланды. Шри-Ланкада жүргізілген зерттеуде ғалымдар Шри-Ланканың ауылдық аймақтарында ауыз қуысының қатерлі ісікке ұшырау мүмкіндігінің жоғары екенін анықтады. Әртүрлі себептерді тексергеннен кейін, ғалымдар паанды шайнаудың, темекісіз немесе темекілі, ең маңызды тәуекел факторы екенін анықтады. 2009 жылдың қазан айында 10 елден келген 30 ғалым Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының қолдауымен жұмыс істейтін Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігінде (IARC) арек жаңғағы сияқты әртүрлі факторлардың канцерогендік қасиеттерін қайта бағалау үшін бас қосты. Олар паанды шайнаудың, тіпті темекісіз, ауыз қуысы мен қызыл ішекте ісіктерге әкелетініне, ал темекі қосылған паанның ауыз қуысы, жұтқыншақ және қызыл ішекте канцерогендік әсер ететініне жеткілікті дәлелдер бар екенін хабарлады.
Жүктілік кезінде паанды жеудің әсері
Тайвань, Малайзия және Папуа-Жаңа Гвинеядан келген ғылыми топтар жүктілік кезінде паан сияқты арека жаңғағы қосылған заттарды шайнаған әйелдерде балаға кері әсерлердің едәуір артатынын хабарлады. Бұл әсер жүктілік кезінде алкоголь немесе темекі қолданумен байланысты болатын әсерлерге ұқсас. Төмен салмақпен туу, кішкентай боймен туу және мерзімінен бұрын туу жағдайлары айтарлықтай көп болды.