Кіріспе
Morane Saulnier M. S.406 – 1938 жылдан бастап Morane Saulnier компаниясы әзірлеген және өндірген француз истребитель ұшағы. Бұл ұшақ Екінші дүниежүзілік соғыста Францияның ең көп санында болған истребитель ұшағы және 1000 данадан асып түскен екі француздық конструкцияның бірі болды. Соғыс басталған кезде, ол француздықтардың сағатына 400 км (250 миль/сағ) жылдамдыққа жете алатын екі ұшағының бірі еді – екіншісі Potez 630. 1934 жылы француз әуе күштері истребитель ұшақ жасау туралы талап қойғаннан кейін, Morane Saulnier MS.405 деп белгіленген прототип құрастырды. Бұл компанияның алғашқы төмен қанатты монопланы, сондай-ақ алғашқы жабық пилот кабинасы және қайтарылатын шассиі бар дизайн еді. 1939 жылдың басында M. S.406 француз әуе күштеріне қабылданып, қызметке түскен алғашқы заманауи истребитель ұшақ болды. Ол замандастарымен салыстырғанда жеткіліксіз қуатты және нашар қаруланған деп есептелді, сонымен қатар Франция шайқасында Messerschmitt Bf 109E-ден оқсып жеңілді. Бұл типтің ұшағы 1939 жылдың қыркүйегінен 1940 жылдың 10 мамырына дейінгі «Тамыр соғысы» кезінде өз күшін сақтап қалуға қабілетті болды. 1940 жылдың мамырында Францияға басып кірген кезде шамамен 400 Morane ұшағы жоғалды. Олардың шамамен 150-сі жаудың истребительдері мен жерден атыстан зардап шекті, ал тағы 100 ұшақ жаудың әуе шабуылы кезінде жерде жойылды; қалғандары француз әскери қызметкерлері тарапынан неміс қолына түсуіне жол бермеу үшін әдейі қиратылды. Француз M. S.406 эскадрильялары 191 расталған жеңіске және тағы 83 ықтимал жеңіске жетті. 1940 жылдың 22 маусымындағы келісімнен кейін Германия бақылауымен Францияда оның өндірісі шектеулі көлемде жалғасты. M. S.406 бірнеше елдерге экспортталды. Польша тапсырыс берген 160 ұшақтың ешқайсысы соғыс басталғанға дейін Польша аумағына жетпеді, ал алғашқы партия 1939 жылдың 29 тамызында жіберілді. Фин және швейцар әуе күштеріндегі қызметі ерекше атап өтуге лайық; екі оператор да M. S.406-тың отандық туындыларын, мысалы, фин Mörkö Morane-ын жасауды жөн көрді. Соғыс аяқталған кезде M. S.406 және оның туындыларының көпшілігі қызметтен шығарылды, өйткені олар истребитель ұшақтары технологиясының жылдам дамуына байланысты ескірді. Оның соңғы қолданылуы Финляндияда оқу-жаттығу ұшағы ретінде болды, ал осы типтің соңғы үлгілері 1952 жылы жойылды.
Шығу тегі
1934 жылы Франция Әуе күштерінің Техникалық қызметі (Service Technique de l'Aéronautique) жаңа және заманауи бір орындық жойғыш истребительге "C1 дизайны" талабын қойды. Француз акробатикалық ұшқышы Мишель Детроят алғаш рет ұшқан прототип, бастапқыда-ақ осы типтің жақсы ұшу қасиеттерін көрсетті. Алғашқы сынақ ұшулары бекітілген шассимен жүргізілді, кейіннен ол қысылатын шассимен ауыстырылды. M. S.405 ұшағының әзірленуі салыстырмалы түрде баяу жүрді; сынақтар қанат пішіні мен диэдраль бұрышын өзгерту қажеттігін көрсетті, ал Chauvière жасаған винт Levasseur жасаған аналогымен ауыстырылды. Екінші прототип сынақтар кезінде белгілі бір жылдамдыққа қол жеткізді.
Өндіріс
1930 жылдардың аяғында Германия мен Франция арасындағы ірі қақтығыс тек қана күтілмейтіні, сонымен қатар одан аулақ болу мүмкін емесіне деген пікір қалыптасты. 1938 жылдың наурыз айында француз әуе күштері 1000 M. S406 ұшағына тапсырыс берді. 1938 жылдың соңында M. S.406 өндірісі басталды; алғашқы үлгісі 1939 жылдың 29 қаңтарында бірінші рет ұшты. Боткиннің сөзінше, M. S.406 1930 жылдардың соңында көптеген шетелдіктердің назарын аударды және ерте кезеңде коммерциялық перспективаға ие болған. 1939 жылдың 23 тамызында Польшаға жасалған шабуылға байланысты туындаған дипломатиялық дағдарысқа жауап ретінде француз әуе күштерінің барлық бөлімшелері жақын арада болатын жауынгерлік операцияларға дайын болу үшін жұмылдырылды. M. S.406 ұшақтарымен жабдықталған әртүрлі бөлімшелер Люксембург пен Швейцария арасындағы Германиямен шекараға орналастырылды, олар француз армиясының ірі құрлықтағы әскерлерін әуеден қолдауды көздеді. Екінші дүниежүзілік соғыстың басындағы, салыстырмалы түрде жауынгерлік қимылдардың азын қамтитын "Тыныш соғыс" кезеңінде, осы типтің қызметі әуе қорғанысын ұйымдастыруға бағытталды. Олардың мақсаты – шекарадан келіп тұратын, шағын топтағы жауынгер ұшақтарының тыңшылық және іріткілеу әрекеттерін тойтару, сондай-ақ достық тыңшылық ұшақтарына сүйемелдеу болды. Шабуылдың алдында 10 "Chasse" тобы M. S.406 истребительдерімен жабдықталды, сонымен қатар қорғаныс бөлімшелері де болды, олар негізінен M. S.406 немесе Bloch MB.152 ұшақтарымен жабдықталған. Содан кейін болған қажырлы шайқастарда одақтас күштері көп шығынға ұшырады және келтірілген зиянды өтеуге үлкермеді. Неміс әскерлерінің жылдам ілгерілеуі бірнеше рет шегінуге және базаларды тастауға әкелді, бұл жөндеу және ауыстыру жұмыстарын ұйымдастыруды қиындатты, ал жердегі техникалық қызметкерлер ұшақтарының жауға түсіп қалмауы үшін көптеген истребительдерді жерде жоюға мәжбүр болды. Көбінесе бұл типтегі ұшақтарда жақсы нәтижелерге қол жеткізілді, тіпті Мораннан 100 км/сағ жылдамдығымен артық Bf 109 истребителіне қарсы да. GC III/7 тобының тағдыры өте трагично болды. 15 мамырда осы истребитель бөлімінің тоғыз ұшағы Мезиер қаласының үстінде оншақты Bf 109 истребителімен кездесті. Мессершмиттер француз қарсыластарынан бірнеше мың метр биіктікте тұрып, екеу-екеулеп шабуыл жасады, бір рет атып, содан кейін қайтадан шабуылды қайталап тұрды. Үш M. S.406 өртеніп құлап кетті, ал тек бір ұшқыш ауыр жарақат алып құтқарылды. Төртінші "Моран" ұшағы оқтан зардап шегіп, Сойссон қаласына апатқа ұшырап, қирады. Бесінші ұшқыш, сержант Дешонс, оқ сынықтарынан басына жарақат алып, жерге қонуға мәжбүр болды. Алты күннен кейін, 21 мамырда, сол бірліктің 17 "Моран" ұшағы Компиень қаласының үстінде 50 "Дорнье" ұшағын ұстап алды, олармен бірдей санда Bf 109 истребителі сүйемелдеп ұшып келді. "Моран" ұшақтары оққа түсуге жақындағанда, Мессершмиттер оларға шабуыл жасап, төрт "Моран" ұшағын бірден атып түсірді. Тағы екеуі жөндеуге жарамсыз болып шықты. Француз ұшқыштары өз тарапынан екі Bf 109 истребителін түсіргендерін мәлімдеді. M. S.406 Франция шайқасы кезіндегі ең тиімсіз француз истребителі болып танылды. Боткиннің пікірінше, мұның себебі оның салыстырмалы түрде төмен атыс қуаты болды. Боткиннің сөзінше, осы кезден бастап осы типтің қолданылуы ұшақтың ескіргенін көрсетті; ол негізінен Франциядағы оқу мақсаттары үшін қолданылатын, салыстырмалы түрде маңызсыз рөлдерге бейімделді. Швейцария мен Түркия да осы типті ұшақтарды пайдаланды; швейцариялықтар 1944-1945 жылдары неміс және одақтас ұшақтарының бірнешеуін құлатты. Тынық мұхитындағы соғысқа дейін, 1940-1941 жылдары Француз Индокитайындағы Виши үкіметі Таиландқа қарсы шекара соғысына қатысты. Индокитайда орналасқан бірнеше M. S.406 ұшақтары бірнеше тай ұшақтарын түсірді, содан кейін француз әуе күштерінің барлық бөлімшелері театрдан шығарылды.
Фин тілінде қызмет ету
М. С. 406 Финляндияда да параллель карьераға ие болды. 1940 жылдың ақпан айында алғашқы 30 француздық истребителі майор Жюсу басқаратын LeLv 28 эскадрильясына бөлінді. Моран истребительдерінде фин армиясының жалпы құлатқан ұшақтарының саны 121 болды. Барлық майданда Моранда ең табысты ұшқыш кіші сержант Урхо Лехтоваара болды, ол өзінің 44,5 құлатқан ұшағының ішінде 15-ін Моранда құлатқан. Фин ұшқыштары оған "Мурьяани" ("мавр" немесе "негр") деген ат қойды, бұл оның атын өзгерту болды, сондай-ақ "Мәтимаха" (көкше құрсақ) және "Риппуватса" (ісінген құрсақ) деп те атады, себебі оның құрсақ бөлігі дөңгелек болған.
M.S.405
M. S.405 – аралас конструкциялы, төмен қанатты моноплан. Оның құйрық бөлігі матамен қапталған ағаштан жасалған, ал корпусы дуралюминий түтіктерге бекітілген металл/ағаш материалдарынан (Plymax) тұрды. Plymax – жұқа дуралюминий қабаты мен қалың фанера қабатынан жасалған материал. Бұл компанияның алғашқы төмен қанатты моноплан дизайны, сондай-ақ алғашқы жабық кабинасы және қайта жиналатын шассисі бар ұшақ болды. Бірінші прототип, M. S.405 01, жаңа Hispano Suiza 12Ygrs қозғалтқышымен және екі пернелі Chauvière винтімен жабдықталып, 1935 жылдың 8 тамызында алғашқы ұшуын жасады. Қосымша итеру күші максималды жылдамдықты арттырды, нәтижесінде бірдей биіктікте M. S.406-дан шамамен жоғарырақ көрсеткіштерге қол жеткізілді. M. S.410 өндірісі 1940 жылдың мамыр айында басталғанда, неміс шабуылы салдарынан модернизация бағдарламасы тоқтатылды. Сол кезде осы типтегі бес ғана дана аяқталған болатын.
M.S.411, M.S.412
M. S.411-дің бір ғана данасы, өндіріс алдындағы желідегі 12-ші ұшақты 406 қанатымен және Hispano Suiza 12Y 45 қозғалтқышымен қайта жабдықтау арқылы салынды. Кейіннен Hispano Suiza 12Y 51 қозғалтқышымен M. S.412 модификациясы басталды, бірақ соғыс аяқталғанға дейін толықтырылмады.
M.S.450
1939 жылы Hispano компаниясы жаңа Hispano Suiza 12Z қозғалтқышының прототиптерін жеткізуді бастады. Оның біреуі өзгертілген M. S.410 ұшағына орнатылып, M. S.450 ұшағы жасалды, бұл өнімділікті, әсіресе биіктікте, айтарлықтай жақсартты. Дегенмен, Франция құлағанша бұл қозғалтқыш өндіріске түспеді, ал сондай-ақ өзгертілген Dewoitine D.520 (D.523) қозғалтқышқа арналған тиімдірек конструкция болып есептелді.
Басқа нұсқалар
M. S.406 ұшақ корпусы бірнеше басқа жобаларда да пайдаланылды. M. S.430 – орталық фюзеляжға «қосымша» енгізу арқылы, оқушы ұшқышы үшін қосымша кабинасы бар екі орындық оқу ұшағы, және бұл модель әлдеқайда аз қуатты Salmson 9AG радиалды қозғалтқышымен жабдықталған. M. S.435 – Gnome Rhône 9K қозғалтқышымен жабдықталған, күштірек екі орындық оқу ұшағының нұсқасы.
D-3800
1938 жылы Швейцария МС.406 ұшағының жергілікті өндірісіне лицензия алды. 1938 жылдың қыркүйегінде және 1939 жылдың сәуірінде Швейцарияға екі MS.406H истребителі жеткізілді, олар D 3800 үлгісінің прототипі ретінде қызмет етті. Олар 405 үлгісінің бұрынғы қанат дизайнын сақтап, бірақ MS.406-да қолданылған жаңа Hispano Suiza 12Y 31 қозғалтқыштарымен жабдықталды. Алдын ала өндіріс EKW компаниясынан шыққан сегіз ұшақтан басталды, олар Adolph Saurer AG компаниясы жасаған қозғалтқыштармен және жаңа Escher Wyss EW V3 толық реттелетін винтпен жабдықталды. Аспаптар швейцариялық үлгілермен ауыстырылды, ал барабанды механикалық MAC пулеметтері жергілікті жобаланған және құрастырылған ленталы пулеметтермен алмастырылды, бұл француз үлгісінің қанаттарындағы иілімдерді жойып, француз пулеметтерінде кездесетін қатып қалу мәселелерін болдырмады. Бұл ұшақтардың алғашқысы 1939 жылдың қарашасында аяқталды. Алдын ала өндіріс үлгілерінен кейін тағы 74 данаға тапсырыс берілді, олардың барлығы 1940 жылдың 29 тамызына дейін жеткізілді. 1942 жылы бастапқы өндіріс үшін арналған қосалқы бөлшектерден тағы екеуі құрастырылды. 1944 жылы қалған ұшақтар жаңа салқындату және гидравликалық жүйелермен жаңартылып, шығарып тастау құрылғыларымен жабдықталды. Бұл модификациялар D 3801 сериясының стандартына сәйкес келіп, қозғалтқыш орнатылысынан басқа, оларды бірдей етті. Соғыс аяқталғаннан кейін қалған ұшақтар 1954 жылы соңғысы жойылғанға дейін оқу ұшақтары ретінде пайдаланылды.
D.3801/3803
Швейцария 1940 жылғы маусымдағы келісімге сәйкес французтық қатысы тоқтағаннан кейін MS.412-ні дамытуды жалғастырды. Dornier Altenrhein зауыты лицензия бойынша өндірілген HS 51 12Y қозғалтқышымен жабдықталған, тұрақты радиаторы және MS.411-де сынақтан өткен қайта қарастырылған эгзостық құбырларымен бірге прототипті 1940 жылдың қазан айында аяқтады. Жаңа тип D.3800-де енгізілген қарулану өзгерістері мен басқа да жақсартуларды сақтап қалды. Бұл серия 1941 жылы D 3801 ретінде өндіріске түсіріліп, 1945 жылға дейін жалғасты, нәтижесінде 207 дана аяқталды. 1947-1948 жылдары қосалқы бөлшектерден тағы 17 дана салынды. D.3802 MS.450 негізінде жасалған, MS.540 болып пайда болды және Saurer YS 2 қозғалтқышымен жабдықталды. Прототип 1944 жылдың күзінде ұшып, бірнеше кемшіліктерін көрсетті, бірақ одан 12 дана өндіріліп, Fliegerstaffel 17 және басқа да бірнеше бөлімдерде шектеулі қолданысқа ие болды. Бұл ұшақтың соңғы жетілдірілген нұсқасы D.3803 болды, Saurer YS 3 қозғалтқышымен және өзгертілген арқалық фюзеляжбен (айналада толық көрініс беретін кабинамен). D.3803 үш HS 404 зеңбірегімен (біреуі мұрын бөлігінде, екеуі қанаттарында) және сонымен қатар бомбалар мен ракеталармен қаруландырылды. Қуатты қозғалтқышы болмаса да, көрсетілген нәтижелер әсерлі болды, бірақ 1935 жылғы бұл истребительдің соңғы дамуында бірнеше кемшіліктер болды және толығымен сәтті болмады. Оның дамуы P-51D Mustang ұшақтары қолжетімді болған кезде тоқтатылды.
Мёрк-Моран
Франция 1940 жылдың 4-29 ақпаны аралығында Финляндияға 30 M. S.406 ұшағын жіберді. 1943 жылы финдер немістерден сатып алынған 46 M. S.406 және 11 M. S.410 ұшақтарын алды. Осы кезде ұшақтар мүлдем ескірген болатын, ұшақ корпусына жергілікті күшейту қажет болды, сондай-ақ жаңа, аэродинамикалық формадағы қозғалтқыш қаптамасы орнатылды. Бұл өзгерістер жылдамдықты арттырды. Алғашқыда, қалған 41 M. S.406 және M. S.410 ұшағының барлығын советтік қозғалтқышқа ауыстыру жоспарланған, бірақ бұл көп уақыт алды, және осы типтегі алғашқы ұшақ 1944 жылдың шілде/тамыз айларында ғана LeLv 28 эскадрильясына жетті. Лейтенант Ларс Хаттинен (алты жеңісі бар ассай) Моркко Мораньмен үш ұшақты түсірді, эскадрильядағы әрбір Моркко Мораньмен бір-бірден. Бірақ зауыттан тағы да ұшақтар келді, және Моркко Морань Лапландия соғысына барлау және жердегі нысандарға шабуыл жасау үшін қатысты. Mörkö Morane ұшақтарының барлық түрлендірілуі 1945 жылдың наурызына дейін аяқталмады, содан кейін қайта жарақтандыру бағдарламасы тоқтатылды.
Originally, it was planned to convert all the 41 remaining M. S.406s and M. S.410s with the Soviet engine, but it took time, and the first front line aircraft of this type did not reach LeLv 28 until July/August 1944. Lieutenant Lars Hattinen (an ace with six victories) scored three kills with the Mörkö Morane, one with each Mörkö Morane in the squadron. More fighters arrived from the factory, though, and the Mörkö Moranes took part in the Lapland War as reconnaissance and ground attack aircraft. Not all the Mörkö Morane conversions were completed before March 1945, when the entire re engining programme was halted.