Кіріспе

Берн Альп тауларындағы тау

Финстер-архорн – Берн және Валей кантондарының шекарасында орналасқан тау. Бұл Берн Альп тауларының ең биік тауы және Швейцарияның ең ірі шыңы. Финстерхорн Альп тауларында биіктігі бойынша тоғызыншы және ірілігі бойынша үшінші шың болып табылады. 2001 жылы тау массивінің өзі және оны қоршаған мұздықтар Юнгфрау-Алеч әлемдік мұрасының құрамына енгізілді.

География

Берн Альптары мен Берн кантонының ең биік, көрнекті және оқшауланған тауы болғанына қарамастан, Финстерхорн жақын орналасқан Юнгфрау мен Эйгерге қарағанда кем танымал және сирек барылатын жер. Бұл Альп тауларының ең шалғай аймақтарының бірінде орналасқандығынан, ол толығымен адам тұрмаған мұздық аңғарлармен қоршалған. Оның батысында Альп тауларындағы екінші ең ұзын Фьешер мұздығы, ал шығысында Үлкен Аар мұздықтары жатыр. Кіші Төменгі Гриндельвальд мұздығы массивтің солтүстігінде орналасқан. Финстерхорнның солтүстігінде Шрекхорн мен Лаутерхорн, батысында Гросс-Фиескерхорн, Грюнхорн және Гросс-Ванненхорн, ал шығысында Обераархорн шыңдарымен қоршалған. Шыңы Вале және Берн кантондарының шекарасында жатыр. Саяси тұрғыдан, ол Файшерталь (Вале) және Гуттаннен (Берн) муниципалитеттері арасында бөлінген. Вале-Берн шекарасы сонымен қатар Рона (Жер теңізі) және Рейн (Солтүстік теңізі) өзендерінің арасындағы суайырық болып табылады. Финстерхорн – Рейн су алабының ең биік нүктесі. 1815 жылы Вале Швейцария Конфедерациясына қосылғанда, Финстерхорн Монте-Розамен Швейцарияның ең биік шыңы атағынан айырылды.

Геология

Финстерхорн – Армассифтің ең жоғары нүктесі, ол шығыс Берн Альпісі мен Урнер Альпісінде көрінетін геологиялық кристаллдық массив. Бұл массив Хельветикалық аймаққа жатады және негізінен граниттер мен гнейстерден тұратын, Еуропа құрлығының жыныстарынан құралған. Шыңының өзі амфиболиттерден тұрады. Массивтің тектоникалық көтерілуі Альпілік тау жасалу кезеңінің соңында, Олигоцен дәуірінде, 30-40 миллион жыл бұрын жүрді. Жыныстардың серпімсіз деформациясы көптеген жарықтардың пайда болуына және ішіндегі қаныққан судың шөгуінен гидротермальдық кристалдардың қалыптасуына әкелді.

Даулы алғашқы көтерілу

Бірінші көтерілу ұзақ уақыт бойы даулы мәселе болып келді. Бірінші әрекет 1812 жылғы 16 тамызда Аргау саудагері Иоганн Рудольф Мейер (1791) жергілікті тұрғындар Каспар Губер, Арнольд Аббюль, Джозеф Бортес және Алойс Волкердің басшылығымен жасалды. Бортес пен Волкер, Йохан Рудольф Мейердің (1768) және оның туысының алдыңғы жылы Юнгфрауға бірінші болып көтерілуіне жетекшілік еткен еді. Олар тауға қазіргі кездегі бағыттан гөрі қиын әрі ұзақ – Обераарёх, Студер мұздығы және оңтүстік-шығыс жотасы арқылы жақындады. Мейер шаршап, жотаға жеткеннен кейін, шамамен P. 3883 (Мейер шыңы) тұсында қалды. Губер оған серік болып, ал қалған үш жетекші үш сағаттан соң шыңға жеткендері хабарланды. 1828 жылғы 19 тамызда Солотурн геологы Франц Жозеф Хуги жеті жергілікті альпинистпен тағы бір көтерілу әрекеті жасады. Олардың арасында Арнольд Аббюль болды, ол Хугиге 16 жыл бұрынғы өзінің көтерілуі туралы айтты, бірақ Хуги оның айтқанына күмәнмен қарады, себебі Аббюль жорықтың басында шыңды дұрыс анықтамаған еді. Келесі жылы Хуги сол бағытпен тағы бір экспедиция ұйымдастырды. 3 тамыздағы әрекет сәтсіз аяқталды, бірақ 1829 жылғы 10 тамызда оның екі жетекшісі Якоб Лётольд пен Иоганн Вэррен шыңға жетіп, үш сағат бойы 7 футтық пирамида салып, оған байрақ орнатты. Хуги қисайған бетке өтуге батыл болмағандықтан, жотадан сәл төменде қалды, өйткені ол төрт апта бұрын білегін бұрап алған еді. Қайтып келе жатқанда Хугидің білегі ауырды, Леутхольд, Вэррен және Жозеф Земт оны мұздықтан төменге көтеріп әкеп түсті. Хугидің баяндамасында бұрынғы көтерілудің ешқандай белгісі жоқ. Сәйкесінше, Мейер экспедициясының сәтті болғанына сенімді екенін мәлімдеді. Алайда Джон Перси Фаррар 1913 жылы «Альпий журналында» жариялаған мақаласында 1812 жылғы жетекшілердің шыңға емес, шыңнан оңтүстікке қарай 200 метр қашықтықтағы 4167 метрлік белдеуге жеткеніне қорытынды жасады, бірақ ол осыны одан жарты ғасыр бұрын жасалған үлкен жетістік деп санады. Шыңға дейінгі ең қиын жол – солтүстік-шығыс беті 1904 жылғы 16 шілдеде Г. Хаслер мен оның жетекшісі Ф. Аматтер арқылы ашылды. Бұл көтерілу Берн Альптеріндегі үлкен солтүстік беттердің эпопеясының басталуын білдірді. Шындығында, 1904 жыл мен 1977 жыл аралығында Финстерхорнның солтүстік-шығыс бетіне бар болғаны 11 рет көтерілді. Үшінші көтерілуді 1930 жылғы 3 қыркүйекте Мириам О'Брайен Андерхилл және А. және Ф. Рубилер жасады. Ол осы қауіпті көтерілу туралы «Маған тауларды бер» кітабында айтып береді.