Ғылымға қарсы көзқарас сынға ұшырауда. Білім берудегі метафоралар шатасуы, ғылыми шындықты қабылдаудағы мәдени факторлар талқыланады. Математика, физика бағалы – дін, музыка кем.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Ғылыми емес көзқарастарға қатысты сын-пікірлер көп және әртүрлі. Көбінесе ғылымды үйрену және ғылыми шындықты кең мәдениетте қабылдау процесінде туындайтын тұжырымдамалық метафоралардың шатастығына назар аударылады. Мысалы, батыс білім беру жүйесінде оқушылар жүйелі, бейтарап негізде ойлауды басты орынға қоюға ынталандырылады, мәдени, этикалық, діни дәстүрлер мен олардың арасындағы қақтығыстарға қатысты жақтаспау арқылы. Осының нәтижесінде, басқа көзқарастар ғылымдармен, әсіресе физика немесе химия сияқты тәжірибеге негізделген ғылымдармен салыстырылады: олар бейтарап, жүйелі ойлаудың үлгісі ретінде қарастырылады. Сөйтіп, математика мен физика, мысалы, музыка немесе дінге қарағанда шындыққа түсінік берудің маңызды көзі ретінде бағаланады. Бірақ көптеген қоғамдар оларды да шындықтың көзі деп санайды және математикаға немесе ғылымға негізделген дәлелдерге күмәнданады, әсіресе бұл ойлау тәсілі Батысқа тән деп түсіндіріледі және империализм мен колониализм сияқты нәрселермен ортақ белгілері бар болып саналады. Ортақ белгілердің не екені көбінесе нақты айтылмайды. Жақында әдеби деконструкционистер, радикалды феминистер және жалпы ғылымға қарсыластар (мысалы, діни, мәдени, саяси және т.б.) ғылым мен гуманитарлық ғылымдар арасындағы денсаулыққа зиянды байланыс деп саналатын нәрсеге назар аударды. Осы терминді қолданатын жазушылардың көпшілігі «ғылымтануды» (scientism) жағымсыз мағынада қолданады, басқа көзқарастарды «ғылымның» басуы немесе зиянды байланыстары туралы айтады. Бұл жазушылар ғылымды әлеуметтік тұрғыдан құрылған идеологиядан асып түспейді деп санайды, оның басқаларымен салыстырғанда ешқандай артықшылықтары жоқ және оған лайық емес. Осы көзқарас бойынша, ғалымдар логика, эксперимент, объективтілік сияқты «құлықты» сөздермен ғалым емес адамдарды «қысымға» ұшыратады. Көптеген адамдар (және әрине көптеген ғалымдар) осы сынның түрін негізінен ғылыми емес «ғылымға қызғану» деп санайды, оның ғылыммен ешқандай қатысы жоқ және мәдени қорқыныштармен, саяси қиындықтармен және бақытсыз әлеуметтік тарихпен байланысы бар. Философ Сьюзан Хаак былай деп жазады:
Criticisms of anti scientific viewpoints are many and varied. Most seem to focus on the confusion of conceptual metaphors arising in the process of learning science and negotiating acceptance of scientific truth in the larger culture. In Western education, for instance, students are encouraged to make systematic neutrally based thinking central, as not taking sides in regard to cultural / ethical / religious traditions and conflicts between them. A common result is that other viewpoints tend to be ranked in comparison to the sciences, particularly the most experimentally based sciences such as physics or chemistry: they are taken to be the model of neutral systematic reasoning. Mathematics and physics thus tend to be valued more highly as sources of insights into reality, than, say, music or religion. But many societies see those as sources of truth too, and have been skeptical of claims based on mathematics or the sciences — particularly since this mode of thought has been understood to be characteristic of the West and therefore to have something in common with such things as imperialism and colonialism. What is necessarily in common is rarely specified. Recent philosophic manifestos by literary deconstructionists, radical feminists, and opponents of science generally (e. g., religious, cultural, political, etc. ), have concentrated on what is claimed to be an unhealthy link between science and the humanities. The majority of these writers using the term scientism use it in a pejorative fashion, stressing the alleged unhealthy linkages or a claimed suppression by 'science' of other viewpoints. These writers typically view science as little more than a socially constructed ideology, neither having nor deserving any privileged position in comparison to others. In this view, scientists "bully" non scientists with "oppressive" words such as logic, experiment, objectivity, etc. Many people (and certainly many scientists) believe this type of criticism to be little more than an essentially anti scientific 'science envy', having little to do with science itself and much more to do with cultural fears, political difficulties, and unfortunate social histories. Philosopher Susan Haack writes:
Ғылымға қызғанудың бір көрінісі – көптеген жақындағы философиялық жазбаларда кездесетін математикалық (немесе логикалық) жалған қатаңдық. Ашығынан айтқанда, бұл – әдейі күңкілдік. Математика немесе логика тілдеріне жүгіну философиялық аргументтерді немесе тезистерді айқын етуге көмектеспейді дейтін емеспіз, әрине, көмектеседі. Бірақ ол түсініктермен жұмыс істеуде жеткілікті тереңдікке және сынилыққа ие болмаудың салдарынан нақты түсініктіліктің жолында тұруы мүмкін. Сонымен қатар, бұл Чарльз Сайкс «профсөйлеу» (Profspeak) деп атаған нәрсеге айналды, тереңдік және қатаңдық туралы жалған әсер беру үшін қажетсіз символдарды қолдану. Ғылымға деген қызғану ғылыммен тығыз байланыста беделін арттыруға үміттенетіндердің де көрінісі болып табылады, олар осы немесе сол философиялық мәселені ғылыми нәтижелермен жылдам шешуге болатынын көрсетуге тырысады немесе философиялық мәселелерді ғылыми мәселелермен алмастыруға тырысады. Нәтижесінде, тақырыпты жасырын түрде өзгертуге болады, ал ең нашар жағдайда – өзін-өзі жоққа шығаруға әкеледі. Ешбір ғылыми зерттеу ғылымның эпистемологиялық ерекшелігі бар-жоғын, егер солай болса, қалай екенін, немесе теорияның шынайы болжамдар беруі оның шынайылығының көрсеткіші болып табылады ма, егер солай болса, неге екенін айта алмайды және т.б.; бірақ егер бұл тек заңды сұрақтар ғана емес, сонымен қатар скептикалық жауаптардан кем емес заңды сұрақтар болса, ғылымды философияның орнына жасауды ұсынатын ғылымтанудың ең амбициялық стилінде қалай негізделуге болады деген сұрақ туындайды.
One manifestation of science envy is the mathematical (or logical) pseudo rigor with which much recent philosophical writing is afflicted. This, to speak bluntly, is a kind of affected obscurity. Not that recourse to the languages of mathematics or logic never helps to make a philosophical argument or thesis clearer; of course, it does. But it can also stand in the way of real clarity by disguising failure to think deeply or critically enough about the concepts being manipulated with [an] impressive logical sophistication. And it has come to be, too often, what Charles Sykes calls "Profspeak" using unnecessary symbols to convey a false impression of depth and rigor. Science envy is manifested also by those who hoping to enhance their prestige by close association with the sciences contort themselves in attempts to show that this or that philosophical problem can be quickly settled by some scientific result, or to displace philosophical problems in favor of scientific ones. The result is at best a covert change of subject, at worst a self undermining absurdity. No scientific investigation can tell us whether science is epistemologically special, and if so, how, or whether a theory's yielding true predictions is an indication of its truth, and if so, why, and so on; yet, unless these were not only legitimate questions, but legitimate questions with less than skeptical answers, it is incomprehensible how one could be justified, as the most ambitious style of scientism proposes, in doing science instead of philosophy.