Иберия жарты аралындағы ежелгі келт-ибер тайпалары

Кіріспе

Иберия түбегіндегі ежелгі келт халықтары

Кельттер – бұл біздің заманымыздан бұрынғы соңғы ғасырларда Иберия түбегінің орталық солтүстік-шығысындағы аймақты мекендеген келттер мен келт тіліне жақын халықтардың тобы. Оларды бірнеше классикалық авторлар (мысалы, Страбон) келттер ретінде нақты атаған. Бұл тайпалар кельтибер тілінде сөйледі және оны кельтибер жазуы түрінде иберия әліпбиін бейімдеп жазды. Табылған көптеген жазулардың ішінде кең көлемділері де бар, олар ғалымдарға кельтибер тілін кельт тілінің бір тармағы ретінде жіктеуге мүмкіндік берді. Бұл тіл, Римге дейінгі және ерте Рим Ибериясында қолданылған испан-кельт тілдерінің (кейде иберия кельт тілі деп те аталады) бірі еді. Археологиялық зерттеулер кельтиберлерді Орталық Еуропадағы келттермен байланыстыратын көптеген элементтерді көрсетсе де, олар Халштат және Ла Тене мәдениеттерінен де айқын ерекшеленеді. Классикалық авторлар мен қазіргі ғалымдар арасында кельтиберлердің нақты анықтамасы бойынша толық келісім жоқ. Эбро өзені кельтиберлік аймақтарды үнді-еуропалық тілдерде сөйлейтін халықтардан анық бөледі. Ал басқа бағыттарда шекарасы шартты. Көптеген ғалымдар Ареваци, Пелендоне, Белли, Титти және Лузоне тайпаларын кельтиберлік тайпалар ретінде қарастырады, сондай-ақ кейде Бероне, Ваккаи, Карпетани, Олькадес немесе Лобетани тайпаларын да қосады. 195 жылы кельтиберияның бір бөлігі римдіктер тарапынан басып алынды, ал 72 жылы бүкіл аймақ Рим провинциясы – Хиспания Ситериордың құрамына кірді. Бағындырылған кельтиберлер римдік басқыншыларға қарсы ұзақ күрес жүргізді, б.з.д. 195–193, 181–179, 153–151 және 143–133 жылдары көтерілістер ұйымдастырды. 105 жылы кельтиберлік жауынгерлер кембрий соғысында (б.з.д. 113–101) германиялық кимврлерді Испаниядан ығыстырып шығарды және Серториан соғысында (б.з.д. 80–72) маңызды рөл атқарды.

Этимология

Кельтиберлер туралы айтылымдар Диодор Сицилийлік, Аппиан және Марциалдың жазбаларында кездеседі, олар кельттер мен ибериялықтардың аралас некелеріне үздіксіз соғыстардан кейін куә болған. Бірақ Барри Канлифф «мұның бәрі болжамға құрылған сияқты» дейді. Ал Страбон кельтиберлерді кельттердің бір тармағы деп санаған.

Ерте тарих

Страбон Ефурдың кельттер Кадиске дейін Иберия түбегінде болған деген пікірін келтіреді. Иберия түбегінің солтүстік-батыс аймақтарының материалдық мәдениеті қола дәуірінің соңынан (б.з.д. 9 ғасыр) бастап, рим мәдениетіне сіңірілгенше (б.з.д. 1 ғасыр) сабақтастық танытты. Ол галлаектер мен астур тайпаларымен байланысты. Халық көбінесе Атлантикалық Еуропаның басқа аймақтарындағы сияқты, мал өсірумен айналысып, жауынгерлік элитамен қорғалған, кішкентай жайылымдық жерлерді бақылайтын төбедегі бекіністерде (жергілікті тұрғындар кастрос деп атаған) орналасқан. Дөңгелек үйлер Рим дәуіріне дейін Иберияның солтүстігінде, Солтүстік Португалиядан, Астурия мен Галисиядан Кантабрия мен солтүстік Леон арқылы Эбро өзеніне дейін сақталған. Кельттердің Иберияда болуы б.з.д. 6 ғасырға дейін жетеді, осы кезде кастростар тас қабырғалармен және қорғаныс орларымен жаңа тұрақтылықты көрсетті. Археологтар Мартин Алмагро Горбеа мен Альберто Хосе Лоррио Альварадо дамыған кельтибер мәдениетінің темір құралдарын және кеңейтілген отбасылық құрылымын "протокельттік" деп саналатын архаикалық кастро мәдениетінен дамыған деп мойындайды. Археологиялық жағдайлар мәдениетті б.з.д. 3 ғасырдың соңынан бастап классикалық жазушылар баяндаған мәдениетпен байланысты екенін көрсетеді (Алмагро Горбеа және Лоррио). Алайда, кельтиберияның этникалық картасы өте жергілікті болды, ол б.з.д. 3 ғасырдан бастап бекінілген оппидаларға негізделген әртүрлі тайпалар мен халықтардан тұрды және кельт және ибериялық мәдениеттердің араласуының жоғары дәрежесін көрсетті. Кельтиберлердің мәдени орталығы – қазіргі Сория, Гвадалахара, Сарагоса және Теруэль провинцияларындағы Тагос және Дуро өзендерінің жоғарғы аңғарларындағы орталық мезетаның солтүстік аймағы болды. Грек және рим географтары мен тарихшылары олармен кездескен кезде, қалыптасқан кельтиберлерді мұрагерлік элитаға айналған әскери аристократия басқарды. Басты тайпа – Окилистегі (Мединацели) күшті бекіністерден көршілеріне үстемдік еткен және Римге қарсы ұзақ кельтиберлік қарсылықты ұйымдастырған Ареваци тайпасы болды. Басқа кельтиберлер – Жалон аңғарындағы Белли және Титти, шығысында Лусон тайпалары. Кельтибер бекіністеріндегі қазба жұмыстары Контебаком Бел Боторрита, Секайса Сегеда, Термантиядағы қабір бұйымдарын толықтырады, мұнда б.з.д. 6-5 ғасырлардағы аристократиялық қабірлер б.з.д. 3 ғасырдан бастап қару-жарақтардың қабірлерден жоғалу тенденциясымен жауынгерлік қабірлерге жол береді, бұл тірі жауынгерлер арасында оларды тарату қажеттілігінің артуын немесе, Алмагро Горбеа мен Лоррио пікірінше, кельтибер қоғамының қалалануының жоғарылауын көрсетеді. Көптеген кеш кельтибер оппидалары әлі де қазіргі қалалармен қамтылған, бұл археологиялық зерттеулерге кедеріл келтіреді. Кельтибер археологиялық жағдайларында металл бұйымдары ерекше көзге түседі, оның беріктігінен және соғысқа қатысты бұйымдарға, жылқы жабдықтарына және беделді қаруларға баса назар аударудан туындайды. Римдіктер қабылдаған екі қырлы қылыш бұрын кельтиберлерде қолданылған, ал латын тіліндегі lancea, яғни лақтырылатын сүңгі, Варонның айтуынша, испан сөзі болған. Кельтибер мәдениеті б.з.д. соңғы екі ғасырында Римнің ықпалына іле-шала көбірек түсті. Б.з.д. 3 ғасырдан бастап клан негізгі кельтиберлік саяси бірлік ретінде оппидуммен, бекінілген ұйымдастырылған қаламен, оның құрамында кастростарды қосалқы елді мекендер ретінде қамтитын аумақпен алмастырылды. Римдік тарихшылар айтқандай, бұл цивитаттар одақтарды жасауға және бұзуға қабілетті болды, сақталған қонақжайлық келісімдері мен монеталар осыны куәландырады. Ескі кландық құрылымдар кельтиберлік армияларды құруда сақталды, олар кландық желілер бойынша ұйымдастырылды, нәтижесінде стратегиялық және тактикалық бақылау жоғалды.

Strabo cites Ephorus's belief that there were Celts in the Iberian peninsula as far as Cádiz. The material culture of the north western regions of the Iberian Peninsula showed continuity from the end of the Bronze Age (c. 9th century BC) until it was subsumed by Roman culture (c. 1st century BC). It is associated with the Celtic tribal groups the Gallaecians and the Astures. The population predominantly practiced transhumant cattle herding, protected by a warrior elite, similar to those in other areas of Atlantic Europe, centered in the hill forts, locally termed castros, that controlled small grazing territories. Settlements of circular huts survived until Roman times across the north of Iberia, from Northern Portugal, Asturias and Galicia through Cantabria and northern Leon to the Ebro River. Celtic presence in Iberia likely dates to as early as the 6th century BC, when the castros evinced a new permanence with stone walls and protective ditches. Archaeologists Martín Almagro Gorbea and Alberto José Lorrio Alvarado recognize the distinguishing iron tools and extended family social structure of developed Celtiberian culture as evolving from the archaic castro culture which they consider "proto Celtic". Archaeological finds identify the culture as continuous with the culture reported by Classical writers from the late 3rd century onwards (Almagro Gorbea and Lorrio). The ethnic map of Celtiberia was highly localized however, composed of different tribes and nations from the 3rd century centered upon fortified oppida and representing a wide ranging degree of local assimilation with the autochthonous cultures in a mixed Celtic and Iberian stock. The cultural stronghold of Celtiberians was the northern area of the central meseta in the upper valleys of the Tagus and Douro east to the Iberus (Ebro) river, in the modern provinces of Soria, Guadalajara, Zaragoza and Teruel. There, when Greek and Roman geographers and historians encountered them, the established Celtiberians were controlled by a military aristocracy that had become a hereditary elite. The dominant tribe were the Arevaci, who dominated their neighbors from powerful strongholds at Okilis (Medinaceli) and who rallied the long Celtiberian resistance to Rome. Other Celtiberians were the Belli and Titti in the Jalón valley, and the Lusones to the east. Excavations at the Celtiberian strongholds Kontebakom Bel Botorrita, Sekaisa Segeda, Termantia complement the grave goods found in Celtiberian cemeteries, where aristocratic tombs of the 6th to 5th centuries BC give way to warrior tombs with a tendency from the 3rd century BC for weapons to disappear from grave goods, either indicating an increased urgency for their distribution among living fighters or, as Almagro Gorbea and Lorrio think, the increased urbanization of Celtiberian society. Many late Celtiberian oppida are still occupied by modern towns, inhibiting archaeology. Metalwork stands out in Celtiberian archaeological finds, partly from its indestructible nature, emphasizing Celtiberian articles of warlike uses, horse trappings and prestige weapons. The two edged sword adopted by the Romans was previously in use among the Celtiberians, and Latin lancea, a thrown spear, was a Hispanic word, according to Varro. Celtiberian culture was increasingly influenced by Rome in the two final centuries BC. From the 3rd century, the clan was superseded as the basic Celtiberian political unit by the oppidum, a fortified organized city with a defined territory that included the castros as subsidiary settlements. These civitates as the Roman historians called them, could make and break alliances, as surviving inscribed hospitality pacts attest, and minted coinage. The old clan structures lasted in the formation of the Celtiberian armies, organized along clan structure lines, with consequent losses of strategic and tactical control.

Кешкі кезең

Средиземноморлық державалар (Карфаген мен Рим) өздерінің жаулап алуларын бастаған кезде кельтиберлер Ибериядағы ең ықпалды этникалық топ болды. 220 ж.б.д., пуникалық әскер Тежус өзенін кесіп өтуге дайындалып тұрғанда, Вацкеи, Карпетани және Олькадес тайпаларының одағы шабуыл жасады. Осы қақтығыстарға қарамастан, Екінші Пуникалық соғыс кезінде кельтиберлер көбінесе Риммен соғысқанда Карфагеннің одақтастары немесе жалдамалы әскерлері ретінде қызмет етті және Ганнибалдың басшылығымен Альп тауларынан өтті. Сципион Африканның басшылығымен римдіктер көптеген келт тайпаларымен одақтасып, олардың адалдығын өзгертіп, осы одақтас жауынгерлерді Испаниядағы Карфаген әскерлеріне және одақтастарына қарсы қолданды. Соғыстан кейін Рим Испаниядағы Пуни империясын басып алды, ал кейбір кельтиберлер оның аумағының шекарасында пайда болған жаңа үстемдікке қарсы шықты. Тиберий Семпроний Гракх 182–179 жылдары кельтиберлерді бағындырумен айналысты. Гракх 300-ден астам кельтиберлік елді мекенді жойғанын мақтан тұтты. 155 ж.б.д., Лузитанияның Испанияға шабуылы және екі римдік претордың жеңілісі Ситериор Испаниясындағы Сегеда қаласын көтеріліске итермеледі. Келесі жылы ол Римге салық төлеуден немесе әскери контингент беруден бас тартып, керісінше көршілес қалалармен одақтасып, қорғаныс қабырғасын салуды бастады. Квинт Фулвий Нобилиор б.з.д. 153 жылы шамамен 30 000 әскермен кельтиберлерге қарсы жіберілді. Бірақ консул кешігіп келді және көп ұзамай тұзаққа түсіп, 6000 римдік қаза болды. Бірнеше күннен кейін Сегеданың бас сауғалаған жері – Нумантияны қоршауға алу да сәтті болмады. Үш піл қала қабырғасына қарсы шығарылды, бірақ қорқып, римдіктерге қарсы бұрылып, олар шатасып, кері шегінді. Басқа да сәтсіздіктер болды, және бақытсыз Нобилиор лагерьге қайтуға мәжбүр болды, онда көптеген әскерлер суықтан зардап шегіп, қайтыс болды. Нобилиор жорығында 10 000-нан астам адамын жоғалтты. 137 ж.б.д., кельтиберлер Гай Хостилий Манцин басшылығымен 20 000 әскерден тұратын римдік консулдық әскерін жеңіске ұшыратты. 134 ж.б.д., консул Сципион Эмилиан Испаниядағы әлсіреген римдік әскерлерді басқарып, Нумантияны қоршауға алды. Жақын маңдағы егістіктер өртенді, пайдаланбаған жерлер де солай болды. Нумантия бекінісі одан кейін 10 метрлік қабырғамен қоршалды. Мұнаралар әр жүз метр сайын орналастырылып, оларда катапульттар мен баллисталар орнатылды. Жақын маңдағы өзенді бөгеп тастау үшін, суға арқанмен байланған ағаштар қойылды. Ағаштарға пышақтар мен найза ұштары бекітілді, олар күшті ағымда айналды. Достас тайпаларға күш жіберуге бұйрық берілді. Тіпті Римге қарсы көтерілген Югурта да Нумидиядан он екі соғыс пілімен жіберілді. Рим әскерінің саны 60 000-ға жетті және қоршауға алынған қаланың айналасында жеті лагерьге орналасты. Нумантиялықтар "өлгенге дайын болса да, оларға соғысуға мүмкіндік берілмеді". Бірнеше рет қашып шығуға тырысты, бірақ олар кері қайтарылды. Көршілес қалалардан да көмек келмеді. Ақырында, аштық күшейгенде, олар Сципионға елшілер жіберіп, егер олар бағынып берсе, олармен қалай қарым-қатынас жасайтынын сұрады, олар әйелдері мен балалары үшін және өз елдерінің азаттығы үшін күрескендерін айтты. Бірақ Сципион тек толық бағынуды қабылдады. Бұл талапты естігенде, "бұрынғыда өздерінің еркіндігіне байланысты қатыгез болған және басқалардың бұйрықтарына мойынсұнуға әдетсіз болған, ал қазір бұрынғыдан да қатал және қиындықтарынан өздерін жоғалтқан" нумантиялықтар өз елшілерін өлтірді. Сегіз айдан кейін аштықтан өлген халық адам жеуге мәжбүр болды, лас және жаман иіс шығарды, содан кейін бағынуға мәжбүр болды. Бірақ, "осы шағын варвар қаласында еркіндікке және батырлыққа деген сүйіспеншілік соншалықты зор еді", - дейді Аппиан, сондықтан көптеген адамдар бағынудан гөрі өздерін өлтіруді жөн көрді. Отбасылар уланды, қару-жарақ өртеліп, қоршауға алынған қала өртенді. Соғыс басталғанда 8 мыңдай жауынгер болған, олардың жартысы ғана Нумантия гарнизонында аман қалды. Тек бірнеше адам ғана Сципионның жеңісіне қатысып, аман қалды. Қалғандары құл ретінде сатылып, қала жермен-жексен етілді, ал аумағы көршілес тайпаларға бөлінді. Нумантия толығымен басып алынып, жойылғаннан кейін римдік мәдениеттің ықпалы артты; осы кезеңде Боторритадағы ең алғашқы жазулы тақта табылды; кейінгі тақталар, маңыздысы, латын тілінде жазылған. Сертория соғысы (б.з.д. 80–72) кельтиберлік қалалардың рим үстемдігіне қарсы соңғы ресми қарсыласуын білдірді, ол кельтиберлік мәдениетті жойды. Кельтиберліктердің қалыптасуы Испания картасында жүзделген кельттік жер-су аттарында сақталған. Кельтиберлік мәдениеттің археологиялық зерттеулері Нумантия қазбаларымен басталды, ол 1914–1931 жылдары жарияланды. Рим әскерінің көмекші бөлімі, Cohors I Celtiberorum, 2 ғасырдың аяғындағы Британиядан табылған, оны қызметтен босату туралы дипломдар растайды.

The Celtiberians were the most influential ethnic group in Iberia when the Mediterranean powers (Carthage and Rome) started their conquests. In 220 BC, the Punic army was attacked when preparing to cross the Tagus river by a coalition of Vaccei, Carpetani and Olcades. Despite these clashes, during the Second Punic War the Celtiberians served most often as allies or mercenaries of Carthage in its conflict with Rome, and crossed the Alps in the mixed forces under Hannibal's command. Under Scipio Africanus, the Romans were able to secure alliances and change the allegiances of many Celtiberian tribes, using these allied warriors against the Carthaginian forces and allies in Spain. After the conflict, Rome took possession of the Punic empire in Spain, and some Celtiberians soon challenged the new dominant power that loomed in the borders of its territory. Tiberius Sempronius Gracchus spent the years 182 to 179 pacifying the Celtiberians. Gracchus boasted of destroying over 300 Celtiberian settlements. In 155 BC, a raid into Hispania Ulterior (Farther Spain) by the Lusitani and the defeat of two successive Roman praetors encouraged the town of Segeda in Hispania Citerior (Nearer Spain) to rebel. The following year, it refused to pay tribute or provide a military contingent to Rome but formed instead a confederacy with neighboring towns and began the construction of a defensive wall. Quintus Fulvius Nobilior was sent against the Celtiberians in 153 BC, with nearly 30,000 men. But the consul was late in arriving and ambushed soon after, with 6,000 Romans slain. A siege of Numantia several days later, where the Segedans had taken refuge, was no more successful. Three elephants were brought up against the town walls but became frightened and turned on the Romans, who retreated in confusion. There were other setbacks, and the hapless Nobilior was obliged to withdraw to camp, where more men suffered frostbite and died of the winter cold. Nobilior lost over 10,000 men in his campaign. In 137 BC, the Celtiberians forced the surrender of a 20,000 man Roman consular army led by Gaius Hostilius Mancinus. In 134 BC, the consul Scipio Aemilianus took charge of the demoralized Roman troops in Spain and laid siege to Numantia. Nearby fields were laid waste and what was not used burned. The stronghold of Numantia then was circumvallated with a ditch and palisade, behind which was a wall ten feet high. Towers were placed every hundred feet and mounted with catapults and ballistae. To blockade the nearby river, logs were placed in the water, moored by ropes on the shore. Knives and spear heads were embedded in the wood, which rotated in the strong current. Allied tribes were ordered to send reinforcements. Even Jugurtha, who later would revolt from Rome, himself, was sent from Numidia with twelve war elephants. The Roman forces now numbered 60,000 men and were arrayed around the besieged town in seven camps. The Numantines, "ready though they were to die, no opportunity was given them of fighting". There were several desperate attempts to break out but they were repulsed. Nor could there be any help from neighboring towns. Eventually, as their hunger increased, envoys were sent to Scipio, asking if they would be treated with moderation if they surrendered, pleading that they had fought for their women and children, and the freedom of their country. But Scipio would accept only deditio (surrender). Hearing this demand for absolute submission, the Numantines, "who were previously savage in temper because of their absolute freedom and quite unaccustomed to obey the orders of others, and were now wilder than ever and beside themselves by reason of their hardships," slew their own ambassadors. After eight months, the starving population was reduced to cannibalism and, filthy and foul smelling, compelled to surrender. But, "such was the love of liberty and of valour which existed in this small barbarian town," relates Appian, that many chose to kill themselves rather than capitulate. Families poisoned themselves, weapons were burned, and the beleaguered town set ablaze. There had been only about 8,000 fighting men when the war began; half that number survived to garrison Numantia. Only a pitiable few survived to walk in Scipio's triumph. The others were sold as slaves and the town razed to the ground, the territory divided among its neighbors. After Numantia was finally taken and destroyed, Roman cultural influences increased; this is the period of the earliest Botorrita inscribed plaque; later plaques, significantly, are inscribed in Latin. The Sertorian War (80–72 BC) marked the last formal resistance of the Celtiberian cities to Roman domination, which submerged the Celtiberian culture. The Celtiberian presence remains on the map of Spain in hundreds of Celtic place names. The archaeological recovery of Celtiberian culture commenced with the excavations of Numantia, published between 1914 and 1931. A Roman army auxiliary unit, the Cohors I Celtiberorum, is known from Britain, attested by 2nd century AD discharge diplomas.

Генетика

2019 жылдың наурыз айында Science журналында жарияланған генетикалық зерттеуде б.з.д. 400-195 жылдар аралығында Алаваның Ла Хоя қаласында (Берон аймағында) жерленген үш келт-иберлік зерттелді. Олардың Иберияның келт емес халқымен салыстырғанда Солтүстік-Орталық Еуропалық тегі жоғары болды. Тексерілген еркектердің бірі I2a1a1a әкелік гаплотобының тасымалдаушысы екені анықталды.