Питер Холл: Британияның театр өнерінен туған ұлы тұлға

Кіріспе

Ағылшын театр, опера және кино режиссері (1930–2017 жж.)
режиссер

Сэр Питер Реджинальд Фредерик Холл CBE (22 қараша 1930 – 11 қыркүйек 2017) – ағылшын театр, опера және кино режиссері. The Times газетіндегі некрологында ол «жарты ғасыр бойы британдық театрдың ең маңызды тұлғасы» деп жарияланды, ал оның қазасына байланысты Корольдік ұлттық театрдың мәлімдемесі Холлдың «20 ғасырдағы Британияның рухани өміріне тигізген әсері беспрецедентті» деді. 2018 жылы Лондон театрындағы жетістіктерін таныған Лоренс Оливье сыйлығы «Үздік режиссер» сыйлығын «Сэр Питер Холл атындағы үздік режиссер» сыйлығына өзгертті. 1955 жылы Холл Лондон көрермендерін Сэмюэл Беккеттің «Құдайды күтіп» пьесасының Ұлыбританиядағы тұңғыш көрсетілімімен таныстырды. Холл «Royal Shakespeare Company» (1960–68) театрын құрды және театр, опера, кино және теледидар салаларында халықаралық деңгейде танымал болды. Ол Ұлттық театрдың (1973–1988) директоры және Глиндеборн фестиваль операсының (1984–1990) көркемдік жетекшісі болды. Ол «Питер Холл компаниясын» (1998–2011) құрды және 2003 жылы Кингстон қаласындағы «Роза» театрының негізін қалаушы директоры атанды. Өмірі бойы ол өнерді мемлекеттік қаржыландыруды ынталы түрде қолдады.

Ерте өмір және мансап

Питер Реджинальд Фредерик Холл Суффолк графтығының Бьюри-Сент-Эдмундс қаласында Грейс Флоренс (қызметтес аты Паммент) және Реджинальд Эдвард Артур Холлдың жалғыз ұлы болып дүниеге келді. Оның әкесі станса бастығы болған және отбасы біраз уақыт Шелфорд теміржол станциясында тұрған. Ол Кембридждегі Перс мектебіне оқуға грант алып түсті. Кембридждегі Сент-Катарина колледжінде ағылшын тілін оқуға қосымша стипендия алғанға дейін Холл Германияда Ұлттық қызметін Бюкебургтегі RAF білім беру бас штабында өтеді. Кембриджде оқып жүргенде ол бірнеше пьесаны қойып, өзі де ойнады, соңғы курста бес пьесаны, ал Марлоу қоғамының жазғы фестивалінде тағы үш пьесаны режиссерлік етті. 1953 жылы бітіргенге дейін университеттің драма үйірмесінің (ADC) комитетінде жұмыс істеді. Сол жылы Холл У. Сомерсет Моэмнің "Хат" пьесасын Корольдік Виндзор театрында алғаш рет кәсіби тұрғыда сахналады. 1954 және 1955 жылдары Холл Оксфорд театрының директоры болды, онда ол Ронни Баркер және Билли Уайтлоу сияқты кейіннен танымал болған бірнеше жас актерлерді басқарды. Айлин Аткинс және Мэгги Смит те актерлік көмекшілер ретінде компания құрамына кірді. 1955 жылдан 1957 жылға дейін Холл Лондонның Артс театрын басқарды, онда ол 1955 жылы "Годо күту" пьесасының ағылшын тіліндегі тұңғыш көрсетілімін жасады. Бұл қойылымның сәттілігі оның мансабын бірден өзгертті және басқалармен қатар Теннеси Уильямстың назарын аударды, ол үшін ол "Камино Реал" (1957) және "Ыстық төбедегі мысық" (1958) пьесаларының Лондон тұңғыш көрсетілімдерін қойды, сондай-ақ Гарольд Пинтердің пьесаларын сахналады. Артс театрындағы басқа қойылымдардың ішінде Жан Ануильдің "Торредорлар вальсі" пьесасының ағылшын тіліндегі тұңғыш көрсетілімі болды.

Корольдік Шекспир компаниясы

Холл 1956 жылы Стратфорд-на-Авондағы Шекспир ескерткіш театрында «Жақсылық жолындағы еңбек» қойылымымен дебют жасады: ол 1957-1959 жылдардағы маусымдарда Пегги Эшкрофттың Имоген рөлінде ойнаған «Симбелин», Лоуренс Оливьемен «Кориолан» және Чарльз Лоттонмен «Жазғы түнгі арман» қойылымдарын қойды. 1960 жылы, 29 жасында Холл Глен Бям Шоудан кейін театр директоры қызметін атқарды, жұмысты жыл бойына кеңейтті және Корольдік Шекспир компаниясын (RSC) құрды. Холл директор болып қызмет еткен он жылға жуық уақыттан кейін 1968 жылы RSC-ден кетті.

Ұлттық театрда

1973 жылы Холл Ұлттық театрдың (NT) директоры болып тағайындалды және 1988 жылға дейін он бес жыл бойы ұйымды басқарды. Ол Олд-Вик театрынан Лондонның Оңтүстік жағалауындағы жаңа, арнайы салынған кешенге көшуді қадағалады – «кең тараған күмән мен ұйымдық наразылықтарға қарамастан, мүмкін болатын апатты бүгінгі күнге дейін үлкен жетістікке айналдырды». Құрылыс жұмыстарының кешігуіне наразы болған Холл компанияны әлі толық аяқталмаған ғимаратқа көшіруге және әрбір театр аяқталысымен оларды кезең-кезеңімен ашуға шешім қабылдады. Альберт Финнимен бірге қойылған «Тамбурлин Ұлы» спектаклінен үзінділер терассаларда тегін көрсетілді. Холл NT үшін отыз үш қойылымды сахналады, оның ішінде Харольд Пинтердің «Ешкімнің жері» (1975, Джон Гилгуд пен Ральф Ричардсон қатысқан) және «Сату» (1978), Питер Шаффердің «Амадей» (1979, Пол Скофилд пен Саймон Каллоу қатысқан) спектакльдерінің әлемдік тұңғыш көрсетілімдері, сондай-ақ Алан Айкборнның «Жатын бөлмесінің комедиясы» спектаклінің Лондон және Бродвейдегі тұңғыш көрсетілімдері болды. Басқа да маңызды қойылымдар: «Орестея» (Тони Харрисонның нұсқасымен, музыкасын Харрисон Бертвистл жазған, 1981 ж.), Епидаврдың ежелгі театрында шетелдік труппа көрсеткен алғашқы грек пьесасы, «Жануарлар фермасы» (1984, авторлық бейімделуімен) және Джуди Денч пен Энтони Хопкинс қатысқан «Антоний мен Клеопатра» (1987). Холл 2011 жылы өзінің сексенінші жылдығын тойлау үшін компания қойған «Он екінші түн» спектаклімен NT-ге соңғы рет оралды. Оның қызы Ребекка Холл Коттсло театрында Симон Каллоумен бірге Сэр Тоби Белч рөлінде Виола рөлін ойнады.

Кейінгі театр мансабы

1988 жылы Корольдік театрдан (NT) кеткеннен кейін Холл жеке коммерциялық компаниясын құрды. Ол Уэст-Эндте және Бродвейде Теннесси Уильямстың «Орфей төмен түседі» (Ванесса Редгрейвпен) және «Венеция саудагері» (Дастин Хоффманмен) спектакльдерін қойды. Питер Холл компаниясы Билл Кенрайт және Тельма Холт сияқты бірнеше өндірушілермен бірлесіп, алпыстан астам пьесаны сахналады. 1997 жылы «Олд Викте» ансамбльдік репертуардан басқа, компания 2003-2011 жылдар аралығында жазғы фестивальдер сериясы өткізілген Бат қаласындағы Корольдік театрмен ұзақ ынтымақтастық жасады: көптеген қойылымдар кейіннен отандық және халықаралық гастрольдерде және Уэст-Эндте көрсетілді. Сахналаған пьесалардың ішінде Оскар Уайльдтың «Идеал күйеуі» (1992), Пэм Гемстің «Пиаф» (Элейн Пейджбен, 1993), «Гамлет» (Стивен Диланмен, 1994), Хенрик Ибсеннің «Мастер-құрылысшы» (Алан Бейтспен, 1995), «Желақты трамвай» (Джессика Ланжбен, 1996), Джулиан Барридің «Ленни» (Эдди Иззардпен, 1999), «Маған қалай қарайсың?» (Ребекка Холлмен және Дэн Стивенспен, 2003), Брайан Кларктың «Өмір кімдікі?» (Ким Кэтроллмен, 2005), «Годоны күтудің» 50 жылдық мерейтойы, Ковардтың «Сай қызуы» (Джуди Денчпен, 2006) және Шоудың «Пигмалион» (Тим Пигот Смит пен Мишель Докеримен, 2007) болды. Холлдың компаниясы үшін соңғы қойылымдары Генрих IV, 1-ші және 2-ші бөлімдер (2011) Бат қаласындағы Корольдік театр сахнасында қойылды. Холл АҚШ-та кеңінен режиссерлік жұмыс істеді, оның ішінде Джон Гуардың «Төрт бабион күнге табыну» (Линкольн орталығы, 1992) әлемдік премьерасы, Лос-Анджелестегі Орталық театр тобымен (1999 және 2001) үш Шекспир пьесасы және Джон Бартонның тоғыз сағаттық «Танталус» эпопеясы (2000), Денвер сахналық өнер орталығымен RSC бірлесіп жасаған. 2003 жылы Холл «Роза театрының» негізін қалаушы директоры болды – бұл Теңіз жағалауындағы Кингстон қаласында салынатын жаңа театр, оның дизайны Елизавета заманының түпнұсқасынан шабыттанды. Ол онда бірқатар қойылымдарды, соның ішінде Чеховтың «Ваня ағасы» (ғимарат 2008 жылы ашылды) және «Жазғы түнгі арман» (Джуди Денч Титания рөлінде, 2010) спектакльдерін қойды. Холл сондай-ақ «Роза Кингстонның» «Құрметті директоры» болып тағайындалды. Ол фортепианода жақсы ойнай білгендіктен, опералық ноталарды оқи алатын. Бұл қойылым 1986 жылға дейін көрсетілді. Холл Майкл Типпетттің «The Knot Garden» (1970) және «Жаңа жыл» (1989) операларының әлемдік премьерасын сахналады. Ол Глиндеборн фестивалімен тығыз байланыста болды, онда 1984 жылдан 1990 жылға дейін көркемдік директор болып жұмыс істеді, жиырмадан астам қойылымды, соның ішінде Моцарт/Да Понте операларын қойды. Оның Бенджамин Бриттеннің «Жазғы түнгі арманы» (1981) қойылымы тоғыз рет қайта жаңғыртылды, соңғысы премьерадан 35 жыл өткен соң, 2016 жылдың тамызында қайта қойылды. Холл сонымен қатар Бенджамин Бриттеннің «Альберт Херринг», Каваллидің «Ла Калисто», Монтевердидің «Улиссаның отанына оралуы» және Глюктің «Орфео мен Эвридика» (барлығы Джанет Бейкермен); L'incoronazione di Poppea және «Кармен» – екеуі де сол кездегі әйелі Мария Юингпен бірге, ол сонымен бірге 1986 жылы Лондондағы Корольдік опера және Л.А. Операсында сахналаған «Саломе» операсының атақты қойылымын жасады. Opera журналы Холлдың сипаттамаларын (Глиндеборндағы «Ла Ценерентола» қойылымына қатысты) «қадір-қасиет пен эмоционалдық шынайылық» деп атап өтті, сондай-ақ ол «әртістер, актерлер сияқты бір-бірімен өзара әрекеттесетінін қадағалайтын» еді. 1970 жылдары бірнеше жыл бойы ол Лондонның Weekend Television телеарнасының «Aquarius» көркемөнер бағдарламасын жүргізді. 2005 жылы ол «The South Bank Show» телеарнасының «Питер Холл, Театр сахнасындағы 50 жыл» атты екі сағаттық деректі фильмінің тақырыбы болды.

Upon leaving the NT in 1988, Hall launched his own commercial company with productions in the West End and on Broadway of Tennessee Williams' Orpheus Descending (with Vanessa Redgrave) and The Merchant of Venice (with Dustin Hoffman). The Peter Hall Company went on to stage more than sixty plays in association with a number of producing partners including Bill Kenwright and Thelma Holt. In addition to an ensemble repertory season at the Old Vic (1997), the company enjoyed a long collaboration with the Theatre Royal, Bath where a series of summer festivals were staged from 20032011: many productions were subsequently performed on domestic and international tours and in the West End. The plays produced included Oscar Wilde's An Ideal Husband (1992), Pam Gems' Piaf (with Elaine Paige, 1993), Hamlet (with Stephen Dillane, 1994), Henrik Ibsen's The Master Builder (with Alan Bates, 1995), A Streetcar Named Desire (with Jessica Lange, 1996), Julian Barry's Lenny (with Eddie Izzard, 1999), As You Like It (with Rebecca Hall and Dan Stevens, 2003), Brian Clark's Whose Life is it Anyway? (with Kim Cattrall, 2005), the fiftieth anniversary production of Waiting for Godot, Coward's Hay Fever (with Judi Dench, 2006) and Shaw's Pygmalion (with Tim Pigott Smith and Michelle Dockery, 2007). Hall's final productions for his company were Henry IV, Part 1 and Part 2 (2011), staged at the Theatre Royal Bath. Hall directed extensively in the United States including the world premiere of John Guare's Four Baboons Adoring the Sun (Lincoln Center, 1992), three Shakespeare plays with Center Theater Group, Los Angeles (1999 and 2001) and John Barton's nine hour epic Tantalus (2000), an RSC co production with the Denver Center for the Performing Arts. In 2003, Hall became the founding director of The Rose Theatre a new venue to be constructed in Kingston upon Thames whose design was inspired by the Elizabethan original. He directed a number of productions there including Chekhov's Uncle Vanya, which opened the building in 2008, and A Midsummer Night's Dream (with Judi Dench as Titania, 2010). Hall was also appointed "Director Emeritus" of The Rose Kingston. He was able to play the piano well enough to read opera scores. The production was played until 1986. Hall staged the world premieres of Michael Tippett's The Knot Garden (1970) and New Year (1989). He had a close relationship with the Glyndebourne Festival where he was artistic director from 1984 to 1990, directing more than twenty productions including the Mozart/Da Ponte operas. His production of Benjamin Britten's A Midsummer Night's Dream (1981) was revived nine times, most recently 35 years after its premiere, in August 2016. Hall also directed Albert Herring by Benjamin Britten, Cavalli's La Calisto, Monteverdi's Il ritorno d'Ulisse in patria and Gluck's Orfeo ed Euridice (all with Janet Baker); L'incoronazione di Poppea and Carmen – both with his then wife, Maria Ewing, with whom he also staged a celebrated Salome (The Royal Opera London and L. A. Opera) in 1986. Opera magazine noted Hall's characteristics as (in relation to La Cenerentola at Glyndebourne) "dignity and emotional veracity", recalling that "he would always insist that 'the singers, like actors, played off each other'". For several years during the 1970s he presented the arts programme Aquarius for London Weekend Television. In 2005 he was the subject of a two hour documentary for The South Bank Show, Peter Hall, Fifty Years in Theatre.

Актерлік өнер

Холл Кембридж университетінде студент болып актерлік өнермен айналыса бастады, онда Дади Райлендс оған Шекспирдің тақпақтарын айтуды үйретті. Одан кейін ол 1970-ші жылдары үш неміс фильмінде түсті: Der Fußgänger (Жаяу жүргінші, режиссер Максимилиан Шелл, 1973), Als Mutter streikte (Ана ереуілге шыққанда, 1974) және Der letzte Schrei (Соңғы үн, 1974).

Марапаттар

Питер Холл 1963 жылы CBE орденімен марапатталды және 1977 жылы театрға қосқан үлесі үшін рыцарь атағына ие болды. Ол Кингстон университетінің канцлері болды (2000–2013 жж.), ал Ұлттық театр үшін Дженнифер «Дәуілде» Миранда рөлін ойнады (1988); Ребекка тоғыз жасында «Камелия гүлі» телеспектаклінде жас Софи рөлінде ойнады, «Питер Холл компаниясы» үшін ол «Миссис Уорреннің кәсібінде» Виви, «Сізге ұнайтын болса» Розалинд, «Галилейдің қызында» Мария (2004) және NT үшін «Он екінші түнде» Виола (2011) рөлдерін сомдады; Эмма екі жасында «Жақып» телефильмінде (2004) Жүсіптің рөлін ойнады; «Питер Холл компаниясы» үшін Люси «Гамлетті» (1994), «Кукушкаларды» (2003) және «Қайсысының өмірі?» (2005) қойылымдарына қойды; Кристофер Channel 4 теледрамасы «Соңғы сапарды» (1996) жасады; Эдвард «Танталус» (2000) сахналық эпопеясын қоюға бірлесіп қатысты. 2011 жылы Холл деменция диагнозын алды және қоғамдық өмірден шеттеді. «Guardian» газетінің тілшісі Марк Лоусон оны «20 жасынан бастап атеист» деп сипаттады, бұл оның «барлығын аяқтауға асығуына байланысты тынымсыз жұмыс ырғағына» әкелді. «The Times» газетіндегі некрологы оны «жарты ғасыр бойы британдық театрдың ең маңызды тұлғасы» деп жариялады, ал Корольдік Ұлттық театрдың мәлімдемесі Холлдың «20 ғасырдағы Британияның рухани өміріне тигізген әсері бесжылдық екенін» мәлімдеді. Британдық театрдың көптеген көрнекті өкілдері Холлға құрмет көрсетті. Николас Хайтнер: «Ол болмаса, Корольдік Шекспир компаниясы болмас еді». Тревор Нанн: «Ол ғажайып режиссер ғана емес, сонымен қатар замананың ең ірі импресариосы болды» деді. Импресарио Камерон Маккинтош: «Тревор Нанн, Николас Хайтнер және Сэм Мендес сияқты адамдардың бүкіл әлемде музыкалық театрда өзгерістер жасауының барлығы Питер Холлдың арқасы». Театр сыншысы Майкл Ковени Холлдың «Розалар соғысы» қойылымы «Шекспирдің тарихи пьесаларын жаңаша түсініп, оларды мәдениетіміздің ортасына қойды» деп сенді. Питер Брук: «Питер – кез келген маусымға лайықты адам еді – қажет болған кезде кез келген рөлді ойнай алатын». Элейн Пейдж: «Питер Холл толық билікке ие болды және театрдың салмақты тұлғасы ретінде шынайы беделге ие болды». Гриф Рис Джонс: «Питер – керемет адам, ең сүйкімді және дипломатиялық адам болды», ал Сэмюэл Уэст: «Питер – өте белсенді, қиялдағы режиссер еді – оны бөлменің бұрышында қалдырсаңыз, ол пьеса қоятын еді, бірақ ол сонымен қатар керемет науқаншы болды. Ол мәдениетті қоғамдағы қолдау көрсетілетін өнердің рөлі және оның адамдардың өмірін өзгертуге қабілеттілігі туралы талас-тартыс жүргізуді ешқашан тоқтатқан жоқ». 2018 жылдың сәуір айында Лондон театр қоғамы, лондондық театрдағы жетістіктерді мойындайтын жылдық Лоуренс Оливье сыйлығын тапсыратын ұйым, «Ең үздік режиссер» сыйлығын «Ең үздік режиссер» үшін сер Питер Холл сыйлығы деп атады.

Peter Hall was appointed a CBE in 1963 and knighted in 1977 for his services to the theatre. He was Chancellor of Kingston University (20002013), for the National Theatre, Jennifer played Miranda in The Tempest (1988); Rebecca, aged nine, played young Sophie in the Channel 4 adaptation of The Camomile Lawn, for The Peter Hall Company she played Vivie in Mrs Warren's Profession (2002), Rosalind in As You Like It (2003), Maria in Gallileo's Daughter (2004) and, for the NT, Viola in Twelfth Night (2011); Emma, aged two, played Joseph in Jacob (2004, TV Movie); for the Peter Hall Company, Lucy designed Hamlet (1994), Cuckoos (2003) and Whose Life is it Anyway? (2005); Christopher produced the Channel 4 television drama The Final Passage (1996); Edward co directed the stage epic Tantalus (2000). Hall was diagnosed with dementia in 2011 and retired from public life. Hall was described by Guardian contributor Mark Lawson as a "committed atheist, from as early as his 20s", leading "to a punishing work rate in his hurry to get everything done". His obituary in The Times declared him "the most important figure in British theatre for half a century" and a Royal National Theatre statement declared that Hall's "influence on the artistic life of Britain in the 20th century was unparalleled". Many luminaries of British theatre paid tribute to Hall. Nicholas Hytner said: "Without him there would have been no Royal Shakespeare Company." Trevor Nunn said: "Not only a thrilling director, he was the great impresario of the age." Impresario Cameron Mackintosh said: "It's thanks to Peter Hall that people like Trevor Nunn, Nicholas Hytner and Sam Mendes transformed musical theatre around the world." Theatre critic Michael Coveney said that he believed Hall's production of The Wars of the Roses "recast the [Shakespeare] history plays and put them at the centre of our culture". Peter Brook said: "Peter was a man for all seasons – he could play any part that was needed". Elaine Paige said: "Peter Hall had absolute authority and, as a heavyweight of the theatre, real presence." Griff Rhys Jones said: "Peter was an absolute smoothie, the most charming and diplomatic man" and Samuel West said "Peter was an extraordinarily energetic, imaginative director – if you left him in the corner of a room he'd direct a play – but he was also a great campaigner. He never stopped arguing for the role of subsidised art in a civilised society and its ability to change people's lives." In April 2018, the Society of London Theatre, which presents the annual Laurence Olivier Awards recognizing achievements in London theatre, changed the award for Best Director to the Sir Peter Hall Award for Best Director.