Кіріспе
Адам аузының артқы жағындағы ірі тіс. Үшінші моляр, көбінесе даналық тіс деп аталады, адам тіс қатарының әр бөлігіндегі үш молярдың ең артқысы болып табылады. Даналық тістердің шығу жасы әртүрлі, бірақ көбінесе жасөспірім шағының соңы мен жиырма жас арасында пайда болады. Егер олар қалыпты түрде шығу үшін жеткілікті орын болмаса, басқа тістерге қысым түсіруі мүмкін. Кейде, ортодонтиялық емдеу үшін зақымдалған даналық тістер алынып тасталады, олардың басқа тістерді жылдырып, тіс қатарының тығыздығын тудырады деп есептелген, бірақ қазір бұл пікір дұрыс емес. Зақымдалған даналық тістер ауыз гигиенасын сақтау қиын болған жағдайда тіс шіруіне ұшырауы мүмкін. Ішінара шыққан даналық тістер де қабынуға себеп болуы мүмкін.
The third molar, commonly called wisdom tooth, is the most posterior of the three molars in each quadrant of the human dentition. The age at which wisdom teeth come through (erupt) is variable, but this generally occurs between late teens and early twenties. against other teeth if there is not enough space for them to come through normally. Impacted wisdom teeth are still sometimes removed for orthodontic treatment, believing that they move the other teeth and cause crowding, though this is not held anymore as true. Impacted wisdom teeth may suffer from tooth decay if oral hygiene becomes more difficult. Wisdom teeth which are partially erupted through the gum may also cause inflammation
Тарих
Үшінші тіс тістері деп аталғанымен, олар көбінесе ақыл тістері деп аталады, себебі олар басқа тістерге қарағанда әлдеқайда кеш пайда болады – бала кезінде тістер жарып шыққан кездегіден гөрі адамдардың "ақылдырақ" болатын жасқа жеткенде. Бұл термин, шамасы, латын тіліндегі dens sapientiae сөзінен аударма ретінде келген. Олардың жарылуы мыңдаған жылдар бойы тіс мәселелерін тудырып келгендігі мәлім; бұл туралы кем дегенде Аристотель жазған. Ең көне табылған қабынып қалған ақыл тісі б.з.д. 13000-11000 жылдар аралығында өмір сүрген еуропалық әйелге тиесілі еді. Дегенмен, қазіргі заманға дейін молярлық қабыну сирек кездесетін. Өнеркәсіптік революция кезінде бұл жағдай он есе көбейді, себебі жұмсақ, өңделген тағамдардың қолжетімділігі арта түсті.
The oldest known impacted wisdom tooth belonged to a European woman who lived between 13,000 and 11,000 BCE, in the Magdalenian period. Nonetheless, molar impaction was relatively rare prior to the modern era. With the Industrial Revolution, the affliction became ten times more common, owing to the new prevalence of soft, processed foods.
Тіс дәрігерінің белгісі
Тіс дәрігерлігінде тістерді анықтау үшін бірнеше нотация жүйесі қолданылады. Палмер/Зигмонди жүйесінде оң және сол жақ жоғарғы жақ даналық тістері 8┘ және └8 арқылы, ал 8┐ және ┌8 оң және сол жақ төменгі жақ даналық тістерін көрсетеді. FDI нотация жүйесінде оң және сол жақ жоғарғы жақ үшінші молярлар 18 және 28 нөмірленеді, ал оң және сол жақ төменгі жақ үшінші молярлар 48 және 38 нөмірленеді. Универсалды нөмірлеу жүйесі бойынша оң және сол жақ жоғарғы даналық тістері 1 және 16, ал оң және сол жақ төменгі даналық тістері 17 және 32 болып саналады.
Түрлілігі
Даналық тістерінің жоқтығы түрлі халықтарда әртүрлі болып келеді, Австралияның аборигендерінен бастап шамалы ғана кездесіп, Мексиканың жергілікті халқында шамамен 100%-ға дейін жетеді (таралуын көрсететін әлем картасы бар зерттеу мақаласын қараңыз). Осы айырмашылық PAX9 және MSX1 гендерімен (сондай-ақ, басқа гендермен) байланысты.
Жарылыс уақыты
Әр түрлі халықтар арасында ақыл тістерінің пайда болу жасы бойынша айқын айырмашылықтар бар. Мысалы, африкалық текті адамдарда ақыл тістері азиялық және еуропалық текті адамдарға қарағанда ертерек шығады. Егер олар 25 жасқа дейін шықпаса, тіс дәрігерлері олардың өздігінен шығу мүмкін емесін қарастырады. Тіс түбірлерінің дамуы тіс шыққаннан кейін үш жылға дейін жалғасуы мүмкін.
Функция
Антропологтар ақыл тістерінің, немесе үшінші молярлардың ересек адамдарда, сондай-ақ адамдарда, маймылдар мен гориллерде тамақты шағуға көмектесетініне сенімді. Олардың барлығында да ақыл тістері болады, себебі олардың диетасында жаңа жемістер, жапырақтар, тамырлар, жаңғақтар және ет сияқты шағу қиын тағамдар көп. 10,000 жылдан астам бұрын ауыл шаруашылығының пайда болуымен, әсіресе соңғы ғасырлардағы өнеркәсіптік революция кезінде, адамдардың диетасы жұмсарып, тамақты кесуге арналған құралдарды қолдану және оны жеңіл шағу үшін пісіру кеңінен таралды. Мұндай диеталардың салдарынан жақ сүйектерінің кейбір бөліктері палеолиттік адамдардағыдай дамымайды, сондықтан ақыл тістеріне жеткілікті орын қалмайды.
Клиникалық маңызы
Даналық тістері (көбінесе клиникалық жазбаларда үшінші моляр үшін M3 деп белгіленеді) ұзақ жылдардан бері мәселелердің себебі ретінде танылып келеді және адам аузындағы ең көп кездесетін қабынуға ұшырайтын тістер болып табылады. Даналық тістерінің қабынуы периодонттық аурулар мен тіс шұқуларының пайда болу қаупін арттырады. Қабынған даналық тістердің 12% жағдайда патологияға әкелетіні анықталған. Қабынған даналық тістер қабынудың бағыты мен тереңдігі, тіс атқандағы бос орынның мөлшері және оларды жабатын жұмсақ тіндер мен сүйектің көлемі бойынша жіктеледі. Бұл жіктеу жүйесі дәрігерлерге қабыну, инфекция және даналық тістерін алып тастаумен байланысты асқынулардың ықтималдығын бағалауға көмектеседі. Даналық тістер симптомдар мен аурулардың болуына қарай да жіктеледі. Жақсы атқан даналық тісін емдеу, ауыздағы кез келген басқа тіс сияқты болады. Егер қабынған болса және кариес немесе перикоронит сияқты патологиясы болса, емдеуге тіс шұқуларын емдеу, перикоронитке тұзды сумен шаю, қабынған тінді жергілікті емдеу, ауызға қабылданатын антибиотиктер, артық иегін хирургиялық жолмен алып тастау (оперкулектомия) немесе олар тиімсіз болған жағдайда тіс жоғарлау немесе коронектомия жатады. Ұлыбританияның Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі тіс дәрігерінің ұсынысына және тістер мен қызыл иектің жағдайына байланысты 3-24 ай сайын тіс дәрігеріне тексерілуді ұсынады.
Даналық тістермен байланысты жиі кездесетін патологиялар
Одонтогендік инфекциялар – тістің ішінде немесе оны қоршаған тіндерге жақын пайда болатын тіс асқынулары. Одонтогендік инфекциялардың әртүрлі түрлері бар, олар парадонтит, пульпит, тіс абсцессі және перикоронит сияқты әсер еткен даналық тістеріне әсер етуі мүмкін. Перикоронит – үшінші молярдың әсерінен жиі кездесетін патология. Бұл – әсер еткен даналық тістерді қоршаған тіндердің оқшауланған, жедел инфекциясы. Клиникалық тұрғыдан қарағанда, тіндер қызыл, сезуге жағымсыз және ісіңкі болып көрінеді. Пациенттер көбінесе ауыруды шағымдайды, ол жайлы, соққылы немесе күшті болуы мүмкін және көбінесе ауызға, құлаққа немесе ауыз төңірегіне таралады. Сонымен қатар, беттің ісінуі, ауыз иісі және тризм дамуы мүмкін.
Одонтогендік кисталар
Одонтогендік кисталар – бұл әсер етілген даналық тістерінің сирек кездесетін патологиясы, кейбір есептер бойынша, 0,64%-дан 2,24%-ға дейін әсер етілген даналық тістерінің арасында кездеседі. Олар одонтогендік эпителиймен жабылып, сыртында дәнекер тіні бар, сұйық, жартылай сұйық немесе газ тәрізді заттармен толтырылған қуыстар ретінде сипатталады. Дегенмен, зерттеулер көрсеткендей, алынып тасталған әсер етілген даналық тістерінің шағын ғана пайызында кисталар табылады. Үшінші молярлармен байланысты ең көп кездесетін түрлері – тамырлық кисталар, дентигерлік кисталар және одонтогендік кератокисталар. Ірі кисталардың дамуына 2-13 жыл уақыт қажет.
Ауыз гигиенасына күтім жасау
Жақсы ауыз гигиенасын сақтау және оны күтіп ұстау кейбір даналық тістердің ауруларын алдын алуға және бақылауға көмектеседі. Күнде екі рет тіс тазалаудан бөлек, тіс аралық аймақтарда тіс тасының қалыптаспауын қамтамасыз ету үшін тіс аралықтарын тазалау ұсынылады. Осы мақсатта түрлі құралдар бар – ең көп қолданылатыны тіс жібі және тіс аралық щеткалар.
Жарақаттанған ақыл тістерін алу
Симптомсыз, ауру белгілері жоқ және жергілікті инфекцияның көрінісі байқалмайтын даналық тістерін профилактикалық шара ретінде алып тастау мәселесі стоматологтар арасында ұзақ жылдар бойы пікірталас тудырып келеді. Стоматологтар мен саясаткерлер үшін симптомсыз, аурудан таза даналық тістерін алып тастау қажеттігін анықтауға жеткілікті сенімді ғылыми дәлелдер жетіспейді. Сондықтан, шешім клиникалық тәжірибе және пациенттің тілегіне байланысты қабылданады. Егер тіс сақталса, болашақта туындауы мүмкін проблемаларды анықтау үшін жүйелі тексерулерден өту ұсынылады. Қазіргі уақытта сапалы дәлелдердің жетіспеуін ескере отырып, сенімді ғылыми қорытынды алу үшін қосымша ұзақ мерзімді зерттеулер жүргізу қажет.
Жақсылаудың үшінші молярлық хирургиясынан қалпына келу
Тромбоциттерге бай фибрин (PRF) – төменгі жақтан үшінші молярды (көмекей тісін) алып тастағаннан кейін альвеолярлық сокеттің жазылуын жеделдету үшін қолданылатын операциядан кейінгі әдіс. PRF – қан үлгілерінен тромбоциттер, ақ қан жасушалары, шектес жасушалар және өсу факторларын оқшаулаудың екінші буыны болып табылады. Зерттеулер көрсеткендей, оны қолданғанда ауырсыну сезімі азаяды, ісіну мөлшері төмендейді және құрғақ сокет пайда болу қаупі кеміп, жақсарады. Бұл әдіс симптомдарды ғана азайтады, толыққанды алдын алуға көмектеспейді. Бүгінгі күнгі таңда, PRF-ті төменгі жақтан үшінші молярды алып тастау операциясынан кейін қолдану мен жақ спазмдарының қалпына келуі, сүйек тінінің жаңаруы және жұмсақ тіндердің жазылуы арасында нақты байланыс жоқ. Ағымдағы теорияларды растау үшін үлкен зерттеу топтарымен қосымша зерттеулер қажет.
Болжам
Симптомдармен қатар пайда болатын даналық тістердің шамамен үштен бірі ішінара шығып, функционалды емес немесе гигиеналық талаптарға жауап бермейтіні анықталған. Зерттеулер сонымен қатар, бұрын симптомдары болмаған, ішке кіріп қалған даналық тістері бар адамдардың 30%-дан 60%-ына диагноз қойылғаннан кейін 4-12 жыл ішінде кем дегенде біреуі алынып тасталады.
Төменгі альвеолалық жүйке зақымдануының қауіп факторлары
Ауыртқан төменгі үшінші қуыс тістерін хирургиялық жолмен алып тастаудың белгілі бір асқынуы – төменгі альвеолалық жүйкенің (ТЖЖ) уақытша және тұрақты зақымдануы. Бұл 85 науқастың біреуінде және 300 тіс жоғалтудың біреуінде кездеседі. Зерттеулер көрсеткендей, кейбір қауіп факторлары ТЖЖ зақымдану ықтималдығын арттырады. Рентген суретінде көрінетін, ауыртқан үшінші молярдың түбірінің жамбас каналына жақын орналасуы – ТЖЖ зақымдануының жоғары тәуекел факторы болып табылады. Бұған қоса, тістің тереңдігі, хирургиялық техника және хирургтың тәжірибесі осы процедура кезінде ТЖЖ зақымдануының тәуекел факторлары болып табылады. Бұл тәуекелден сақтану үшін әрбір жағдайды жеке қарастыру өте маңызды.
Төменгі алдыңғы тістердің тығыз орналасуы
Төменгі алдыңғы тістердің тығыздалуы ондаған жылдар бойы ортодонттар қауымдастығы арасында талқыланып келе жатқан мәселе. 1970 жылдары ақылы тістер алға қарай бағытталған күш тудырады, ол алдыңғы тістердің тығыздалуына себеп болады деп есептелді. Соңғы зерттеулер көрсеткендей, осы мәселеде біртұтас пікір жоқ және оның себептері сан алуан. Бұл тіс тәжінің мөлшері және сүт тістерінің ерте түсуі сияқты тіс факторларын қамтиды. Сонымен қатар, жоғарғы және төменгі жақ сүйектерінің өсуі мен окклюзия бұзылыстары сияқты сүйек факторлары да бар. Жалпы факторларға науқастың жасы мен жынысы жатады. Қорытындылай келгенде, соңғы зерттеулер ақылы тістердің өзі тістердің тығыздалуына себеп бола алмайтынын көрсетті.