Қауырсын және оның өсімдіктердегі рөлі

Кіріспе

Ботаникада, бүршік – дамымаған немесе жас өскіндік шыбық, көбінесе жапырақтың қойнауында немесе сабақтың ұшында орналасады. Қалыптасқаннан кейін, бүршік белсенділігін тоқтата тұруы немесе бірден өскінді құруы мүмкін. Бүршіктер гүлдерге немесе қысқа өскіндерге айналуға бейімделуі мүмкін, сонымен қатар жалпы өскіндердің дамуына қабілетті болуы да мүмкін. "Бүршік" термині зоологияда да қолданылады, онда ол жаңа жеке тұлғаға айнала алатын денеден өсіп шыққан нәрсені білдіреді.

Шолу

Көптеген ағаш тәрізді өсімдіктердің, әсіресе орташа немесе суық климаттағыларының бүршіктері, бүршіктің нәзік бөліктерін тығыз қоршап тұратын, өзгерген жапырақтардан – қабыршақтардан құралған қабықшамен қорғалған. Көптеген қабыршақтар қосымша қорғаныс үшін иісқоректі затпен жабылады. Бүртік дамығанда, қабыршақтар сәл үлкейе алады, бірақ көбінесе түсіп қалады, өсіп келе жатқан сабақтың бетінде көлденең созылған іздердің қатарын қалдырады. Осы іздер арқылы жас бұтақтың жасын анықтауға болады, себебі әр жылғы өсу бүршік құралумен аяқталады, ал бүршік құралуы қабыршақ іздерінің қосымша тобын тудырады. Бұтақтың жалғасқан өсуі осы іздердің бірнеше жылдан кейін жойылуына себеп болады, сондықтан ескі бұтақтардың нақты жасын осы әдіспен анықтау мүмкін емес. Көптеген өсімдіктерде бүршік үстінде қабыршақтар қалыптаспайды, мұндай бүршіктер жалаңаш бүршіктер деп аталады. Мұндай бүршіктердегі кішкентай, жетілмеген жапырақтар көбінесе тым түкті болады. Жалаңаш бүршіктер кейбір бұталарда, мысалы, Сумақ (Sumac) және Вибурнум (Viburnum alnifolium және V. lantana) түрлерінде, сондай-ақ шөптесін өсімдіктерде кездеседі. Соңғыларында бүршіктер одан да кіші болады, көбінесе жапырақтардың қойнауларындағы ұяшалардың ажыратылмаған жасушаларынан тұрады. Сабақтың ұшында соңғы бүршік, ал бүйірінде бүйірлік бүршіктер орналасады. Капустаның бас жапырағы (Brassica) – ерекше үлкен соңғы бүршік, ал Брюссель көкбағы – үлкен бүйірлік бүршіктер. Бүршіктер жапырақтардың қойнауларында қалыптасқандықтан, сабақтағы олардың таралуы жапырақтардағымен бірдей. Сабақтың ұшында кезектесіп, қарама-қарсы және тоғысқан бүршіктер, сондай-ақ соңғы бүршік болады. Көптеген өсімдіктерде бүршіктер күтпеген жерлерде пайда болады: олар қосымша бүршіктер деп аталады. Көбінесе бүршік қабыршақтарының таңғаларлық сериясын табуға болады. Мысалы, атжалмауда кішкентай қоңыр сыртқы қабыршақтан бастап, ашылғанда жасыл түске айналатын үлкен қабыршақтарға дейін, содан кейін бүршіктің ішкі қабыршақтарына дейін толық ырғақтылық байқалады, олар өте жапыраққа ұқсайды. Мұндай серия бүршік қабыршақтарының өсімдіктің қолайсыз кезеңдерінде оның нәзік бөліктерін қорғау үшін өзгерген жапырақтар екенін көрсетеді.

The buds of many woody plants, especially in temperate or cold climates, are protected by a covering of modified leaves called scales which tightly enclose the more delicate parts of the bud. Many bud scales are covered by a gummy substance which serves as added protection. When the bud develops, the scales may enlarge somewhat but usually just drop off, leaving a series of horizontally elongated scars on the surface of the growing stem. By means of these scars one can determine the age of any young branch, since each year's growth ends in the formation of a bud, the formation of which produces an additional group of bud scale scars. Continued growth of the branch causes these scars to be obliterated after a few years so that the total age of older branches cannot be determined by this means. In many plants, scales do not form over the bud, and the bud is then called a naked bud. The minute underdeveloped leaves in such buds are often excessively hairy. Naked buds are found in some shrubs, like some species of the Sumac and Viburnums (Viburnum alnifolium and V. lantana) and in herbaceous plants. In many of the latter, buds are even more reduced, often consisting of undifferentiated masses of cells in the axils of leaves. A terminal bud occurs on the end of a stem and lateral buds are found on the side. A head of cabbage (see Brassica) is an exceptionally large terminal bud, while Brussels sprouts are large lateral buds. Since buds are formed in the axils of leaves, their distribution on the stem is the same as that of leaves. There are alternate, opposite, and whorled buds, as well as the terminal bud at the tip of the stem. In many plants buds appear in unexpected places: these are known as adventitious buds. Often it is possible to find a bud in a remarkable series of gradations of bud scales. In the buckeye, for example, one may see a complete gradation from the small brown outer scale through larger scales which on unfolding become somewhat green to the inner scales of the bud, which are remarkably leaf like. Such a series suggests that the scales of the bud are in truth leaves, modified to protect the more delicate parts of the plant during unfavorable periods.