Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
жеміс ағаштарын күтіп кесу
pruning of fruit bearing trees
Жеміс ағаштарын күтіп кесу – жеміс ағашының белгілі бір бөліктерін кесіп алып тастау процесі. Бұл бірнеше бау-бақша шараларын қамтиды. Көбінесе күтіп кесу дегеніміз – бұтақтарды қысқарту, кейде кішкентай бұтақтарды толығымен жою. Жаңа өрмелерді, бүршіктерді және жапырақтарды алып тастау да күтіп кесуге жатады. Органикалық және органикалық емес жеміс бақтарында күтіп кесу әдеттегі шара. Күтіп кесу өсуді реттеуге, өлі немесе ауру ағаш бөліктерін жоюға, гүл мен жеміс бүршіктерінің қалыптасуын ынталандыруға көмектеседі. Жас ағаштарды күтіп кесуге және дұрыс тәрбиелеуге назар аудару олардың болашақ өнімділігі мен ұзақ өмір сүруін арттырады, ал сапалы күтіп кесу және тәрбиелеу ағаш діңінің екі немесе одан көп бұтаққа бөлінуінен (әлсіз қосылған жерлер) туындайтын зақымданудың алдын алуға көмектеседі, себебі бұтақтар жемістің, қардың немесе мұздың салмағынан үзіліп қалуы мүмкін. Кейбір тұрақты егіншілік немесе пермакультура өкілдері, мысалы, Сепп Холцер мен Масанобу Фукуока, күтіп кесуге қарсы болып, оны қолдамайды, бұл күтіп кесудің күтіп кеспеуге қарағанда жақсы нәтиже береді деген кең таралған пікірге қайшы келеді. Жеміс өсіру туралы көптеген кітаптар күтіп кесудің немесе күтіп кеспеудің артықшылықтары мен кемшіліктері туралы айтады, бірақ рандомизацияланған бақыланатын сынақтардың болмауы теориялық және дәстүрлі білімді деректерге негізделген ұсынымдардан ажыратуды қиын жасайды.
Fruit tree pruning is the cutting and removing of selected parts of a fruit tree. It spans a number of horticultural techniques. Pruning often means cutting branches back, sometimes removing smaller limbs entirely. It may also mean removal of young shoots, buds, and leaves. Established orchard practice of both organic and nonorganic types typically includes pruning. Pruning can control growth, remove dead or diseased wood, and stimulate the formation of flowers and fruit buds. It is widely stated that careful attention to pruning and training young trees improves their later productivity and longevity, and that good pruning and training can also prevent later injury from weak crotches or forks (where a tree trunk splits into two or more branches) that break from the weight of fruit, snow, or ice on the branches. Some sustainable agriculture or permaculture personalities, such as Sepp Holzer and Masanobu Fukuoka, advocate and practice no pruning methods, which runs counter to the widespread confidence in the idea that pruning produces superior results compared with not pruning. Many books about fruit growing assert advantages and disadvantages of pruning or not pruning, although without randomized controlled trials, it is hard to separate theorizing and traditional knowledge from evidence based recommendations.
Шолу
Өсімдіктер тамыр және сабақ ұштарының жанында орналасқан меристем деп аталатын аймақта жаңа тіндерді қалыптастырады, онда белсенді жасуша бөлінуі жүзеге асады. Меристемнің өсуі жапырақтардың күн сәулесіне жылдам көтерілуін және тамырлардың топыраққа терең енуін қамтамасыз етуге бағытталған. Сабақтар мен тамырлар жеткілікті биіктікке және ұзындыққа жеткеннен кейін, олар өсімдікті қолдау үшін қалыңдай бастайды. Сабақтағы өсу ұштары апикальды бүршіктер деп аталады. Апикальды меристема (немесе ұшы) өсімдік гормоны – ауксинді өндіреді, ол жасуша бөлінуін ғана емес, сонымен қатар төмен қарай таралып, апикальды ұшпен жарық және қоректік заттар үшін бәсекелесетін бүйірлік бүршіктердің дамуын тежейді. Апикальды ұшты және оның тежегіш гормонын алып тастау төменгі, ұйықтап жатқан бүршіктердің дамуына мүмкіндік береді, ал жапырақ тірегі мен сабағының арасындағы бүршіктер жетекші өсімге айналатын жаңа өскіндерді шығарады. Бұл зақымға реакцияның табиғи механизмін (апикальды басымдық принципі деп аталады) кесу (сондай-ақ, тамырдан өсіру және жоғарылату) сияқты процестер арқылы басқару арбористке көптеген жеміс ағаштары мен бұталардың пішінін, мөлшерін және өнімділігін анықтауға мүмкіндік береді. Жеміс ағаштарын кесудің басты мақсаты әдетте жеміс түлімін барынша арттыру болып табылады. Кесілмеген ағаштар қолмен жинағанда жету қиын болатын көптеген ұсақ жемістерді береді. Бұтақтар егіннің салмағынан сындырылуы мүмкін, ал жеміс беру екі жылдыққа айналуы мүмкін (яғни, екі жылда бір рет жеміс береді). Ал тым көп кесілген ағаштар жеңіл, ірі, дәмсіз және жақсы сақталмайтын жемістерді береді. Ұқыпты кесу өскіндердің өсуін және жеміс беруді теңестіреді. Тақырыпқа арналған барлық мақалалар мен кітаптардағы тарауларда берілген ең қарапайым нұсқаулардың бірі – бұтақтар бір-бірімен кесісіп немесе сүртіліспеуі керек, және олардың бірін таңдап алып, жою керек.
Plants form new tissue in an area called the meristem, located near the tips of roots and shoots, where active cell division takes place. Meristem growth is aimed at ensuring that leaves are quickly elevated into sunlight, and that roots are able to penetrate deeply into the soil. Once adequate height and length is achieved by the stems and roots, they begin to thicken to support the plant. On the shoots, these growing tips of the plant are called apical buds. The apical meristem (or tip) produces the growth hormone auxin, which not only promotes cell division, but also diffuses downwards and inhibits the development of lateral bud growth that otherwise competes with the apical tip for light and nutrients. Removing the apical tip and its suppressive hormone lets lower, dormant lateral buds develop, and the buds between the leaf stalk and stem produce new shoots that compete to become lead growth. Manipulating this natural response to damage (known as the principle of apical dominance) by processes such as pruning (as well as coppicing and pollarding) allows the arborist to determine the shape, size, and productivity of many fruiting trees and bushes. The main aim when pruning fruit trees is usually to maximize fruit yield. Unpruned trees tend to produce large numbers of small fruits that may be difficult to reach when harvesting by hand. Branches can become broken by the weight of the crop, and the cropping may become biennial (that is, bearing fruit only every other year). Overpruned trees on the other hand tend to produce light crops of large, flavourless fruit that does not store well. Careful pruning balances shoot growth and fruit production. One of the simplest instructions given in nearly every article or book chapter on the subject is that no branches should cross each other, that is, rub against each other, and that one of them should be selected and removed.
Бұталы ағаштардың формативті кесу
Ағаштың алғашқы жылдары, оның өнім салмағын көтере алатын жеткілікті түрде мықты қаңқасын қалыптастыру маңызды. Бұл үшін ағашты нығайту мақсатында оны қалыптастыруша кесу қажет. Алма (Malus pumila) және алмұрт (Pyrus communis) ағаштарын жақын уақытта, қысқы айларда кесу керек. Солтүстік жарты шарда бұл қараша мен наурыз айлары аралығында, ал Оңтүстік жарты шарда маусым мен қыркүйек айларында жасалуы тиіс. Тас жемістері – мысалы, шие, өрік және гаджер – басқа талаптарға ие, сондықтан оларды қысқы айларда кесуге болмайды.
In the early years of the tree's life, it is important to develop a framework sufficiently strong to bear the weight of crops. This requires formative pruning to reinforce the tree. Formative pruning of apple (Malus pumila) and pear (Pyrus communis) trees should be carried out in the dormant winter months. For the Northern hemisphere, this should occur between November and March; For the Southern hemisphere, June and September. Stone fruits—such as cherries, plums, and gages—have different requirements, and should not be pruned in dormant months.
Қыздар ағашы
Қызыл қамшы (бүйірлік бұтақтары жоқ бір жастағы ағаш) отырғызғаннан кейін бірден жерден шамалы биіктікте екі бүршікті бұтаққа дейін кесу керек, бұл алғашқы өсу маусымында негізгі бұтақтардың пайда болуына ықпал етеді. Қауырсынды қызғалдақ (бірнеше бұтақтары бар бір жастағы ағаш) негізгі сабағы жерден шамалы биіктікте үш-төрт күшті бұтаққа дейін қысқартылуы керек. Бүйірлік бұтақтарды ұзындығының үштен екісіне дейін қысқартып, жоғары немесе сыртқа қарай қараған бүршікке дейін кесу керек. Төменгі бұтақтар сабақтан тікелей алынып тасталуы керек.
A maiden whip (a one year old tree with no side shoots) should be pruned to a bud with two buds below it at about from the ground immediately after planting to produce primary branches during the first growing season. A feathered maiden (that is, a one year old tree with several side branches) should have its main stem pruned back to three or four strong shoots at from the ground. Side shoots should be shortened by two thirds of their length to an upward or outward facing bud. Lower shoots should be removed flush with the stem.
Екі жыл
Төменгі бұтақтарды жойыңыз және ағаштың негізгі құрылымдық бұтақтарын қалыптастыру үшін, жақсы орналасқан үш-бес бұтақтың әрқайсысын жоғары немесе сыртқа қарай қараған бүршікке дейін жартылай қысқартыңыз. Ішке қарай өсетін бұтақтарды жойыңыз.
Remove lower shoots and prune between three and five of the best placed shoots by half to an upwards or outwards facing bud to form what becomes the tree's main structural branches. Remove any inward facing shoots.
Үш жыл
Жартылай кеңейту үшін таңдалған бұтақтардың өсіп келе жатқан жаңа шықтарын, қалаған бағытқа қараған бүршікке дейін жартылай кесіңіз. Қалыпты толықтыру үшін төрт жақсы бүйір бұтақтарды таңдап, оларды жартысына дейін қысқартыңыз. Жеміс түйіндірі үшін қалған бүйір бұтақтарды төрт бүршікке дейін кесіңіз.
Prune leading shoots of branches selected to extend the framework by half, to a bud facing in the desired direction. Select four good laterals to fill the framework and shorten these by a half. Prune any remaining laterals to four buds to form fruiting spurs.
Төрт жыл
Ағаш жеміс бере бастады және тек қана қалыптастыру мақсатында аз ғана кесуді қажет етеді. Басты бұтақтарын үштен бір бөлігіне дейін қысқартыңыз, ал қаңқаны кеңейтуге қажет емес бүйір бұтақтарын төрт бүйінге дейін қысқартыңыз.
The tree has begun to fruit and requires only limited formative pruning. Shorten leaders by one third and prune laterals not required to extend the framework to four buds.
Бес жыл және одан жоғары
Ағаш жақсы қалыптасты, және келесі бөлімде сипатталғандай жыл сайын оны күтімге алу керек.
The tree is established, and should be pruned annually as described in the following section.
Өсімдіктерді кесу
Шабықтарды кесуден бұрын, шабық түзіп жеміс беретін, ұшында жеміс беретін және екеуінің арасындағы, шабықтарда да, ұштарында да жеміс беретін сорттарды ажырату қажет. Шабық түзіп жеміс беретін ағаштар ұш түзіп жеміс беретін ағаштарға қарағанда жиі кездеседі және олар жыл сайын жемістерінің көп бөлігін шамамен 4 дюймге дейінгі қысқа бүйірлік бұтақшалардың (шабықтардың) ұштарында пішіндіреді. Шабық түзіп жеміс беретін сорттарға 'Cox's Orange Pippin', 'James Grieve' және 'Sunset' алмалары, сондай-ақ 'Conference', 'Doyenne du Commice' және 'Williams Bon Chretien' алмұрттары жатады. Ал, ұшында жеміс беретін ағаштар, олардың ішінде 'Worcester Pearmain' және 'Irish Peach' алмалары, 'Jargonelle' және 'Josephine de Malines' алмұрттары, өткен жазда өскен жұқа сабақтарының ұштарында гүл шоғырларын жасайды. Ағаштың негізгі пішіні қалыптасқаннан кейін, кесудің үш негізгі түрі қолданылады:
Before pruning, distinguish between spur bearing varieties, tip bearing varieties, and an intermediate between the two that bears both on spurs and at the tips. Spur bearing trees occur more frequently than tip bearing trees, and they bear most of their fruit yearly at the end of short lateral pieces of wood (spurs) up to about 4 inches long. Spur bearing types include apples of the varieties 'Cox's Orange Pippin', 'James Grieve' and 'Sunset', and pears such as 'Conference', 'Doyenne du Commice', and 'Williams Bon Chretien'. Tip bearers on the other hand produce most of their fruit buds at the tips of slender shoots grown the previous summer, and include the apples 'Worcester Pearmain' and 'Irish Peach', and the pears such as 'Jargonelle' and 'Josephine de Malines'. There are basically three types of pruning that are applied once the main shape of the tree has been established. These are:
Шабық кесу: Шабық түзіп жеміс беретін сорттар шабықтарды табиғи түрде қалыптастырады, бірақ шабық өсуін де ынталандыруға болады. Жаңару кесу: Бұл алма және алмұрт ағаштарының көптеген сорттарының екі жылдық бұтақтарында гүл шоғырларын қалыптастыруға бейімділігіне байланысты. Бұл әдіс ағаштың сыртқы бөлігіндегі осындай өсуге орын бар күшті бүйірлік бұтақтарға арналған. Ұзақ уақыт бойы күтімсіз қалған жеміс ағаштарын кесу жұмысын ұзақ мерзімде жүргізу керек, әр жылы алынуға тиіс бұтақтардың үштен бірінен аспауы тиіс. Реттеу кесу: Бұл ағаштың жалпы жағдайына бағытталған кесу, мақсаты – ағаш пен оның айналасын сау ұстау, мысалы, орталық бөлігін ашық ұстап, ауа айналымын қамтамасыз ету; өлі немесе ауру бұтақтарды жою; бұтақтардың тым тығыз өсуін болдырмау (бұтақтар шамалы арақашықтықта болуы керек, ал шабықтар бұтақтардың қаңқасынан кеміндегі арақашықтықта болуы керек); және бұтақтардың бір-бірімен кесісіп қалуына жол бермеу.
Spur pruning: Spur bearing varieties form spurs naturally, but spur growth can also be induced. Renewal pruning: This also depends on the tendency of many apple and pear trees to form flower buds on unpruned two year old laterals. It is a technique best used for the strong laterals on the outer part of the tree where there is room for such growth. Pruning long neglected fruit trees is a task that should be undertaken over a lengthy period, with not more than one third of the branches that require removal being taken each year. Regulatory pruning: This is carried out on the tree as a whole, and is aimed at keeping the tree and its environment healthy, e. g., by keeping the centre open so that air can circulate; removing dead or diseased wood; preventing branches from becoming overcrowded (branches should be roughly apart and spurs not less than apart along the branch framework); and preventing any branches from crossing.
Ұшы бар төсектерді кесу
Қыста ұшқыштарды реттеу жүйесін қолдана отырып, жеңіл кесу керек (жоғарыда қараңыз). Ұзындығы белгілі бір ұзындықтан аз қызыл өскіндерге қол тигізбеу керек, себебі олардың ұштарында жеміс бүршіктері болады. Ұзын бұтақтар тығыздық тудырмау және келесі жылы қысқа ұшты бұтақтардың өсуін ынталандыру үшін қысқа кесуге жатады. Бұтақтардың бас бұтақтарын «ұшын кесуге» болады, яғни қалаған бағыттағы бүршікке қарай жоғарғы үш-төрт бүршігін алып тастау арқылы оларды тармақталып, көбірек ұшты бұтақтар өндіруге мүмкіндік береді.
Tip bearers should be pruned lightly in winter using the regulatory system (see above). Any maiden shoots less than in length should be left untouched as they have fruit buds at their tips. Longer shoots are spur pruned to prevent overcrowding and to stimulate the production of more short tip bearing shoots the following year. Branch leaders are 'tipped', removing the top three or four buds to a bud facing in the desired direction to make them branch out and so produce more tip bearing shoots.