Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шыңдайтын немесе жүгірткіш сабақтары, лианалары немесе жүгіргілері бар өсімдіктер.
Plant with a growth habit of trailing or scandent stems or runners
climbing plants in general
Шың (;) – бұл шыңдайтын (яғни, жоғары өсетін) сабақтары, лианалары немесе жүгіргілері бар кез келген өсімдік. "Шың" сөзі мұндай сабақтардың немесе жүгіргілердің өзін де білдіре алады, мысалы, тоқу жұмыстарында қолданылғанда. Әлемнің кейбір аймақтарында, соның ішінде Британ аралдарында "шың" термині көбінесе жүзімдіктерге (Vitis) ғана қолданылады, ал "өрімді" термині барлық жоғары өсетін өсімдіктерге қолданылады.
A vine (; ) is any plant with a growth habit of trailing or scandent (that is, climbing) stems, lianas, or runners. The word vine can also refer to such stems or runners themselves, for instance, when used in wicker work. In parts of the world, including the British Isles, the term "vine" usually applies exclusively to grapevines (Vitis), while the term "climber" is used for all climbing plants.
Қиындыққа ұшыраған жүзім бұталары
Түйіспелі жүзім бұтасы, сондай-ақ бине деп те аталады, – шыбықтармен немесе сорғыштармен көтерілетін жүзім бұталарынан өзгеше, спираль бойынша өсетін жаңа өрмелер арқылы көтеріледі. Көптеген бинелердің сабақтары дөрекі немесе төмен қарай бағытталған қылшықтармен жабдықталған, олар олардың жабысуына көмектеседі. Шомырт (сыраның дәмін беру үшін қолданылады) – бинеге коммерциялық маңызды мысал. Өрмелердің өсу бағытындағы айналу дербес болып табылады және (кейде ойлағандай) күннің айналуын ұштап жүруден туындамайды. Сондықтан, бұрылу бағыты өсімдіктің экватордың қай жағында өсіп жатқанына байланысты емес. Бұл фактіні кейбір бинелердің әрқашан сағат тілі бойынша айналатыны, оның ішінде жүгіргіш бине (Phaseolus coccineus) және байлаушы бинелер (Convolvulus түрлері), ал басқалары – қара бриония (Dioscorea communis) және жемісті жиделер (Lonicera түрлері) сияқты сағат тіліне қарсы айналатыны көрсетеді. Байлаушы бине мен жемісті жиденің қарама-қарсы айналуы Майкл Фландерс пен Дональд Сванн жазған және орындаған "Misalliance" сатирикалық әнінің тақырыбы болды (бірақ ән мәтінінде жемісті жидені оң жаққа, ал байлаушы бинені сол жаққа бұрылатындай етіп, бұрылу бағыты шатастырылған).
A twining vine, also known as a bine, is one that climbs by its shoots growing in a helix, in contrast to vines that climb using tendrils or suckers. Many bines have rough stems or downward pointing bristles to aid their grip. Hops (used in flavoring beer) are a commercially important example of a bine. The direction of rotation of the shoot tip during climbing is autonomous and does not (as sometimes imagined) derive from the shoot's following the sun around the sky – the direction of twist does not therefore depend upon which side of the equator the plant is growing on. This is shown by the fact that some bines always twine clockwise, including runner bean (Phaseolus coccineus) and bindweed (Convolvulus species), while others twine anticlockwise, including black bryony (Dioscorea communis) and climbing honeysuckles (Lonicera species). The contrasting rotations of bindweed and honeysuckle was the theme of the satirical song "Misalliance", written and sung by Michael Flanders and Donald Swann (but the lyrics confuse the direction of twining, describing honeysuckle as right handed and bindweed as left handed).
Бағбандық көтерілетін өсімдіктер
"Жүзім" термині қимызбақтар сияқты кукурбита тұқымдасына да қолданылады, онда ботаниктер серпіліп өсетін жүзімдерді айтады; коммерциялық егісте, орама тікұшақтардың бұрыннан бар құрылымдарға немесе қабырғалық егістіктерге жабысуға деген табиғи бейімділігі тор орнату арқылы жақсартылады. Бағбандар өрлеуші өсімдіктердің жылдам өсу қабілетін пайдалана алады. Егер өсімдіктерді тез көрсету қажет болса, өрлеуші өсімдік мұны іске асыра алады. Өрлеуші өсімдіктерді қабырғаларға, перголаларға, қоршауларға және т.б. бағыттап өсіруге болады. Оларды басқа өсімдіктердің үстінен өсіріп, көріктілікке қосымша әсемдік сыйлауға болады. Жасанды тіреулер де қолданылуы мүмкін. Кейбір өрлеуші өсімдіктер өздігінен өседі, ал кейбіреулеріне байланыстыру және бағыттау сияқты күтім қажет.
The term "vine" also applies to cucurbitaceae like cucumbers where botanists refer to creeping vines; in commercial agriculture the natural tendency of coiling tendrils to attach themselves to pre existing structures or espaliers is optimized by the installation of trellis netting. Gardeners can use the tendency of climbing plants to grow quickly. If a plant display is wanted quickly, a climber can achieve this. Climbers can be trained over walls, pergolas, fences, etc. Climbers can be grown over other plants to provide additional attraction. Artificial support can also be provided. Some climbers climb by themselves; others need work, such as tying them in and training them.
Ғылыми сипаттама
Жүзімдіктер мөлшері, пішіні және эволюциялық тегі жағынан кеңінен ерекшеленеді. Дарвин өсімдіктердің қысымға міну әдісіне сүйене отырып, қысымға міну тобын жіктеді. Ол жүзімдіктерді бес классқа бөлді: өрімделгіштер, жапырақтармен қысымға мінушілер, тамырлармен қысымға мінушілер, ілгектермен қысымға мінушілер және тамырлы өсімдіктер. Жүзімдіктердің ерекшелігі – олардың көптеген эволюциялық шығу тегі. Олар көбінесе тропиктік аймақтарда өседі және қысымға мінуге қабілетті. Жүзімдіктер өте кең фенотиптік пластикалық қабілетіне ие болғандықтан, терең көлеңкеде де, тікелей күн сәулесінде де өсе алады. Бұл қысымға міну әрекеті көрші өсімдіктердің көлеңкесін тудырмайды және жүзімдіктердің шөптесін жеушілерден аулаққа өсуіне мүмкіндік береді. Жүзімдіктердің сәтті өсетін ортасы оның қысымға міну механизміне және тіректерге таралу қабілетіне байланысты. Фотосинтездік реакциялар мен қысымға міну механизмдері тығыз байланысты деген теориялар көп. Тығыз тіректерге оралатын, қоңыржай аймақтардың өрімделгіш жүзімдіктері, кішкентай тірек диаметрі мен көлеңкеге төзбеушілігіне байланысты, жабық жапырақшалардың астында қысымға мінуге қолайсыз. Керісінше, жапырақтармен қысымға мінуші жүзімдіктер көбінесе орман төңірегінде өседі және жапырақша бетіне жеткенше ағаштарға өседі, бұл олардың жоғары физиологиялық пластикалық қабілетіне ие екенін көрсетеді. Өрімделгіш жүзімдіктердің айналмалы өсуі бүгілу аймағындағы эпидермалық жасушалардың көлемін өзгерту арқылы түргорлық қысымның өзгеруімен байланысты деген болжам бар. Қысымға мінуші жүзімдіктер қоршаған ортаның өзгеруіне жауап ретінде көптеген ерекше қасиеттерге ие болады. Қысымға мінуші жүзімдіктер химиялық қорғаныс шараларын қолданады және шөптесін жеушілерге жауап ретінде биомассасын өзгерте алады. Атап айтқанда, бұралатын Convolvulus arvensis жүзімдігі шөптесін жеушілерге байланысты жапырақ зақымдануына жауап ретінде өрімделуін күшейтеді, бұл болашақта шөптесін жеуді азайтуға әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, Cayratia japonica көпжылдық жүзімдігінің иілгіштері табиғи және тәжірибелік жағдайларда бір түрге жататын жақын орналасқан өсімдіктерге қарағанда басқа түрге жататын жақын орналасқан өсімдіктерге көбірек оралады. Бұрын тек тамырларда ғана анықталған бұл қабілет, жүзімдіктердің басқа өсімдіктің өзіне ұқсас немесе басқа түрге жататындығын ажырата білуге қабілетті екенін көрсетеді. Иілгіш жүзімдіктерде иілгіштер ұстауға өте сезімтал және оралу әрекеті октадеканоидтар, жасмонаттар және индол-3 сірке қышқылы гормондары арқылы жүзеге асырылады. Ұшқыш қосылыстар немесе ішкі тербеліс үлгілері арқылы гормондар мен ұстау стимулы өзара әрекеттесе алады. Зерттеулер Bryonia dioica өсімдігінің АТФазаларын ионды транслокациялауын анықтады, бұл иондық медиациялы иілгіштерді бүктеу механизміне қатысты. Ұстау стимулына жауап ретінде ванадатқа сезімтал K+, Mg2+ АТФаза және Ca2+ транслокациялайтын АТФаза белсенділігін тез арттырады. Бұл иілгіштерді бүктеудің бастапқы кезеңдерінде қатысатын трансмембраналық иондық ағындыларды арттырады.
Vines widely differ in size, form and evolutionary origin. Darwin classified climbing groups based on their climbing method. He classified five classes of vines – twining plants, leaf climbers, tendril bearers, root climbers and hook climbers. Vines are unique in that they have multiple evolutionary origins. They usually reside in tropical locations and have the unique ability to climb. Vines are able to grow in both deep shade and full sun due to their uniquely wide range of phenotypic plasticity. This climbing action prevents shading by neighbors and allows the vine to grow out of reach of herbivores. The environment where a vine can grow successfully is determined by the climbing mechanism of a vine and how far it can spread across supports. There are many theories supporting the idea that photosynthetic responses are closely related to climbing mechanisms. Temperate twining vines, which twist tightly around supports, are typically poorly adapted for climbing beneath closed canopies due to their smaller support diameter and shade intolerance. In contrast, tendril vines usually grow on the forest floor and onto trees until they reach the surface of the canopy, suggesting that they have greater physiological plasticity. It has also been suggested that twining vines' revolving growth is mediated by changes in turgor pressure mediated by volume changes in the epidermal cells of the bending zone. Climbing vines can take on many unique characteristics in response to changes in their environments. Climbing vines can induce chemical defenses and modify their biomass allocation in response to herbivores. In particular, the twisting vine Convolvulus arvensis increases its twining in response to herbivore associated leaf damage, which may lead to reduced future herbivory. Additionally, the tendrils of perennial vine Cayratia japonica are more likely to coil around nearby plants of another species than nearby plants of the same species in natural and experimental settings. This ability, which has only been previously documented in roots, demonstrates the vine's ability to distinguish whether another plant is of the same species as itself or a different one. In tendrilled vines, the tendrils are highly sensitive to touch and the coiling action is mediated by the hormones octadecanoids, jasmonates and indole 3 acetic acid. The touch stimulus and hormones may interact via volatile compounds or internal oscillation patterns. Research has found the presence of ion translocating ATPases in the Bryonia dioica species of plants, which has implications for a possible ion mediation tendril curling mechanism. In response to a touch stimulus, vanadate sensitive K+, Mg2+ ATPase and a Ca2+ translocating ATPase rapidly increase their activity. This increases transmembrane ion fluxes that appear to be involved in the early stages of tendril coiling.