Твртко I: Боснияның бірінші королі және мемлекетін кеңейткен билеушісі

Кіріспе

Босния Корольдігінің негізін қалаушы және алғашқы патшасы (1377–91 ж. биледі)

Степан Твертко I (1338 – 10 наурыз 1391) Боснияның алғашқы патшасы болды. Котроманич әулетінің мүшесі, ол 1353 жылы әкесі Степан II-нің орнына Боснияның баны болды. Ол кезде кәмелетке толмағандықтан, Твертконың әкесі Владислав қысқа мерзімге регенттік қызметін атқарды, содан кейін Твертконың анасы Елена билік жүргізді. Өзінің жеке билігінің басында Твертко елінің католик дін қызметкерлерімен келіспеушілікке түсті, бірақ кейіннен өзінің мемлекетінің барлық діни қауымдарымен жақсы қарым-қатынас орнатты. Бастапқы қиындықтардан кейін – Венгрия королі Людовик I-ге Боснияның үлкен бөлігін жоғалту және оның беделді адамдары тарапынан қысқа мерзімге биліктен қуылғаннан кейін – Твертконың күші едәуір өсті. Ол 1373 жылы, соңғы билеушісі және алыс туысы, әлсіз Урош қайтыс болғаннан кейін, көрші Сербия империясының қалдықтарын жаулап алды. 1377 жылы ол өзін Сербияның жойылған Неманич әулетінің мұрагері деп жариялап, Босния мен Сербияның патшасы атанды. Босния Корольдігінің кеңеюіне байланысты Твертконың назары Адриатика жағалауына ауды. Ол бүкіл Поморье және аймақтың маңызды теңіз қалаларын бақылауға алды, жаңа елді мекендер құрды және флот құруға кірісті, бірақ тәуелсіз серб аймақтарының билеушілерін бағындыра алмады. 1382 жылы Людовик патшаның қайтысы және Марияның таққа отыруы Тверткоға Венгрия мен Хорватиядағы мұрагерлік дағдарыстан пайдалануға мүмкіндік берді. 1385 жылдан 1390 жылға дейінгі қанағаттандырмайтын шайқастардан кейін Твертко Далмацияның үлкен бөлігін және Хорватияның өзінің басып алды. 1389 жылғы Косово шайқасынан кейін Сербияға деген оның шартты талабы тек құмарлықтан туған ойға айналды, өйткені ол бағындыруға тырысқан серб билеушілері жеңіске жеткен Осман империясының вассалдары болды. Осман түріктері Твертко билеген кезеңде Боснияға алғашқы шабуылдарын жасады, бірақ оның әскері оларды тойтарды. 1391 жылы Твертконың күрт қайтысы оған Котроманичтің Хорватия жерлеріндегі билігін бекітуге кедергі келтірді. Твертко Боснияның ең ұлы ортағасырлық билеушілерінің бірі саналады, ол елдің шекарасын ең кеңейтілген деңгейге жеткізіп, күшті экономиканы қалдырып, халқының тұрмыс деңгейін жақсартты. Оның кем дегенде бір ұлы, Твертко II болды, бірақ оның орнына Дабиша билікке келді, оның кезінде Твертконың гүлденген мемлекеті құлдырауға бет бұрды.

Stephen Tvrtko I (; 1338 – 10 March 1391) was the first king of Bosnia. A member of the House of Kotromanić, he succeeded his uncle Stephen II as the ban of Bosnia in 1353. As he was a minor at the time, Tvrtko's father, Vladislav, briefly ruled as regent, followed by Tvrtko's mother, Jelena. Early in his personal rule, Tvrtko quarrelled with his country's Roman Catholic clergy but later enjoyed cordial relations with all the religious communities in his realm. After initial difficulties – the loss of large parts of Bosnia to his overlord, King Louis I of Hungary, and being briefly deposed by his magnates – Tvrtko's power grew considerably. He conquered some remnants of the neighbouring Serbian Empire in 1373, after the death of its last ruler and his distant relative, Uroš the Weak. In 1377, he had himself crowned king of Bosnia and Serbia, claiming to be the heir of Serbia's extinct Nemanjić dynasty. As the Kingdom of Bosnia continued to expand, Tvrtko's attention shifted to the Adriatic coast. He gained control of the entire Pomorje and the major maritime cities of the area, established new settlements and started building a navy, but never succeeded in subjugating the lords of the independent Serbian territories. The death of King Louis and the accession of Queen Mary in 1382 allowed Tvrtko to take advantage of the ensuing succession crisis in Hungary and Croatia. After bitter fighting, from 1385 to 1390, Tvrtko succeeded in conquering large parts of Dalmatia, and Croatia proper. Following the Battle of Kosovo in 1389, his tenuous claim to Serbia became a mere fiction, as the Serbian rulers he sought to subdue became vassals of the victorious Ottoman Empire. The Ottoman Turks also launched their first attacks on Bosnia during Tvrtko's reign, but his army was able to repel them. Tvrtko's sudden death in 1391 prevented him from solidifying the Kotromanić hold on Croatian lands. Tvrtko is widely considered one of Bosnia's greatest medieval rulers, having enlarged the country's borders to their greatest extent, left a strong economy, and improved the living standards of his subjects. He was survived by at least one son, Tvrtko II, but was succeeded by Dabiša, under whom Tvrtko's burgeoning realm began to decay.

Азшылық

Твертко Владислав Котроманич пен Елена Шубичтің үлкен ұлы болды және олардың 1337 жылы тойланған некелерінен кейін бір жыл ішінде дүниеге келген болуы мүмкін. Оның әкесі босниялық баннің ағасы, Степан II, ал анасы – Брибiрдегi хорват әмiрi Георгий II Шубичтің қызы едi. Владислав әлi тiрi болса да, Степанның құқығы тікелей Тверткоға өттi; Владиславтың Котроманичтердiң мұрагерлiгiнен шығарылу себебi белгiсiз. Дегенмен, Твертко сол кезде он бес жаста болғандықтан, оның әкесi регент ретiнде билік жүргiздi. Билікке келгеннен кейiн Твертко әкесiмен бiрге өз мемлекетiн аралап, вассалдарымен қарым-қатынасты орнатуға тырысты. 1354 жылы Владислав қайтыс болғаннан кейiн Елена оның орнына регент болды. Ол дереу Венгрияға барып, оның үстемдiгiндегi король Людовик I-ден Твертконың билікке келуiне келісiм алуға тырысты. Қайтып келгеннен кейiн Елена Миледе жиналыс (станак) өткiздi, онда анасы мен ұлы «Боснияның барлық жерi, Доньи Кражи, Загорье және Хум аймағының» ақсүйектерiнiң меншiктерi мен артықшылықтарын растады. 1348 жылы Твертконың анасының туысы Младен III Шубичтің өлімі Шубичтер әулетiнiң құлдырауына және олардың жерлерi үшін ұзаққа созылған жанжалға әкелді. 1355 жылдың мамырында Елена мен Твертко әскермен Дувноға аттанып, ағасының мұрасынан Твертконың үлесiн талап етуге тырысты. Далмацияның вице-банымен келісімге келіп, Твертко анасының әжесiне қарасты барлық қалалар мен оның әпкесі Катаринаға тиесiлi қалаларды мұрагерлікке алды. Алайда, олардың иелігіне кіргені белгісіз. Твертконың ағасы Степан құрған мемлекет Твертконың билікке келуімен тарап кетті, бұл оның үстемдігіндегі король Людовикке ұнады. Венгрлер Степанның вассалдарын Тверткодан тәуелсiз әрекет етуге ынталандырды, бұл Твертконы Босния мемлекетін қайта құру үшiн олардың адалдығы үшін Людовикпен бәсекелесуге мәжбүр етті. Людовик өз патшалық иелігін кеңейтуге ниеттеніп, бұрын монархқа тиесілі барлық жерлерді қайтаруға ұмтылды. Твертконың билігінің басындағы қиын жағдайды пайдаланып, Людовик Доньи Кражи мен батыс Хумның көп бөлігін, Неретва өзеніне дейін, соның ішінде Дриеваның өркендеген кеден қаласын талап етуге көшті. 1357 жылы ол Твертконы Венгрияға шақырып, осы аумақтарды Степанның қызы Елизаветаның қалыңдығы ретінде беруге мәжбүр етті, ол 1353 жылдан бері Людовикпен үйленген едi. Шілдеде король Людовик Твертко мен оның інісі Вукты Босния мен Усораның билеушілері ретінде бекітті. Доньи Кражи мен Хум олардың тақырыбынан әдейі алынып тасталды, ал Усора өтемақы ретінде берілген болуы мүмкiн. Босниялықтарға екі талап қойылды: егер біреуі Боснияда болса, Котроманичтердiң екіншiсi Людовик сарайында болу керек, және олар «еретiк» деп саналатын Босния шіркеуін басуға тырысу керек.

Tvrtko was the elder son of Vladislav Kotromanić and Jelena Šubić and was likely born within a year of their marriage, which was celebrated in 1337. His father was the brother of the Bosnian ban, Stephen II, and his mother the daughter of the Croatian lord George II Šubić of Bribir. Although Vladislav was still alive, Stephen's title passed directly to Tvrtko; the reason for Vladislav's exclusion from the Kotromanić succession is unclear. Tvrtko, however, was only about fifteen years old at the time, so his father governed as regent. Soon after his accession, Tvrtko travelled with his father throughout the realm to settle relations with his vassals. Jelena replaced Vladislav as regent upon his death in 1354. She immediately travelled to Hungary to obtain consent to Tvrtko's accession from King Louis I, his overlord. Following her return, Jelena held an assembly (stanak) in Mile, with mother and son confirming the possessions and privileges of the noblemen of "all of Bosnia, Donji Kraji, Zagorje, and the Hum land". The death of Tvrtko's maternal uncle Mladen III Šubić in 1348 led to a decline of the Šubić noble family and a long conflict over their lands. In May 1355, Jelena and Tvrtko marched with an army to Duvno in order to claim Tvrtko's share of her brother's patrimony. An agreement was reached with the vice ban of Dalmatia by which Tvrtko was to inherit all the cities held by his maternal grandfather and a city which belonged to his aunt Katarina. Still, it is unknown whether he actually took possession of them. The state assembled by Tvrtko's uncle Stephen broke apart on Tvrtko's accession, much to the satisfaction of his overlord King Louis. The Hungarians were keen to encourage Stephen's vassals to act independently from Tvrtko, forcing Tvrtko to compete with Louis for their loyalty in order to rebuild the Bosnian state. Louis posed a more direct threat as well; he was determined to enlarge his royal domain, and throughout his realm he ardently reclaimed all lands that once belonged to the monarch. Taking advantage of the precarious situation early in Tvrtko's reign, Louis moved to claim most of Donji Kraji and western Hum up to the river Neretva, including the prosperous customs town of Drijeva. In 1357, he succeeded in compelling Tvrtko to come to Hungary and surrender these territories as the dowry of Stephen's daughter Elizabeth, who had been married to Louis since 1353. In July, King Louis confirmed Tvrtko and his younger brother Vuk as rulers of Bosnia and Usora. Donji Kraji and Hum were purposely omitted from their title, with Usora likely having been granted as compensation. Two conditions were forced upon the Bosnians: one of the two Kotromanić brothers would be at Louis's court whenever the other was in Bosnia, and they would make an effort to suppress the "heretical" Bosnian Church.

Бастапқы қиындықтар

1357 жылдан бастап 1363 жылға дейін Боснияның ішкі жағдайлары туралы көп мәлімет жоқ. Осы кезеңде оның діни саясаты күшейді, себебі Авиньон папасы Босния шіркеуін шектеуге тырысты. Бұл Тверткоға қауіп келтірді, өйткені ол өмірі бойы Рим католигі болғанымен, Луи енді Боснияға шабуыл жасау үшін діни себеп таба алды. Босния епископы, Перегин Саксон, Степан II және Твертко I-нің қолдаушысы және соңғысы оны «рухани әкесі» деп мойындаған, қайтыс болды. Оның орнына Петр Сиклоши келді, ол Боснияға қарсы жаңа крест жорылын ұйымдастыруды белсенді түрде қолдады, бұл Твертконың наразылығын тудырды. Твертко Петрге қарсы қастандық жасауға тырысты, бірақ оның Дяководағы резиденциясындағы хаттары табылғандықтан жоспары сәтсіз аяқталды. Босния шіркеуі Твертконың билігі кезінде сақталды, бірақ оның қайтысынан кейін ғана мемлекеттік істерде маңызды рөл атқарды. Бір қарсыласы Твертконың өзін шіркеумен байланыстыруға тырысты, себебі ол барлық жергілікті діндерге, соның ішінде Хумның Шығыс православиесіне төзімділік танытты. Жеке билігін бастаған кезде жас бан өкіметін едәуір арттырды. Патшаға адалдығын және бағынуын үнемі көрсеткенімен, Твертко Доңғы Кражи дворяндарының Луиге адалдығын өзіне қарсы сатқындық деп санады. 1363 жылы екеуінің арасында қақтығыс болды. Себебі нақты белгісіз, бірақ Луи Босниялық еретиктерді жоюды мақсат еткенін мәлімдеді. Сәуір айында патша әскер жинауға кірісті, ал мамыр айында Рагуза Республикасының шенеуніктері саудагерлеріне жақын арада соғыс болатынын ескеріп, Босниядан кетуді бұйырды. Луидің өзі басқарған әскер Доңғы Кражиге шабуыл жасады, онда дворяндар Твертко мен Луиге адалдығы бойынша бөлінді. Бір айдан кейін Венгрияның палатині Николай Конт және Эстергом архиепископы Николай Апати бастаған әскер Усораға шабуыл жасады. Влатко Вукославич Луиге қашып, оған маңызды Ключ бекінісін тапсырды, бірақ Вукач Хрватинич Плива жупасындағы Соко Град бекінісін сәтті қорғады, мажарларды шегінуге мәжбүр етті. Усорада Сребреник бекінісі патша әскерінің «күшті шабуылына» қарсы тұрды және патшаның мөрін жоғалтудың қоршауын бастан өткерді. Сребреникті сәтті қорғауы Твертконың Венгрияға қарсы алғашқы жеңісі болды. Мажарлар жеңілгеннен кейін Босниялық магнаттардың біртігі әлсіреді, бұл Твертконың және біртұтас Боснияның беделін әлсіретті. 1364 жылы Тверткоға, анасына және бауырына Венеция Республикасының азаматтығы берілді, бұл оларға қажет болған жағдайда Венецияда баспана табуға кепілдік берді, сонымен қатар Твертконы венециялық саудагерлерді қорғауға міндеттеді. Боснияның бұрынғы бантері шығарған әртүрлі харталар, Твертконың келуімен расталды, Рагузалық саудагерлерге де сол қорғанысты уәделеді. Алайда 1365 жылдың соңында екі республика да Тверткоға оның вассалдары саудагерлеріне қалай қарағаны туралы шағымданып, арыз түсірді. Бан өзінің феодалдарына бақылауын жоғалтқан болып шықты. Анархия күшейді, ал келесі жылдың ақпан айында магнаттар Тверткоға қарсы көтеріліп, оны тақтан түсірді. Твертконың биліктен қалай шеттетілгені туралы мәлімет аз. Магнаттарды «ең алдымен Құдайға» және өзіне опасыздық жасады деп айыптаған Твертко анасымен бірге Босниядан қашып кетті. Оның орнына осы уақытқа дейін «кіші бан» болып қызмет еткен кіші бауыры келді. Вуктың осы көтерілістегі жеке рөлі белгісіз. Твертко шешімді және тиімді әрекет етті. Ол және Елена Венгрия патша сарайында паналап, Твертконың бұрынғы жауы және үстемдігінде болған Луи патшамен күш біріктірді. Босниядағы жағдайға наразы болған Луи Тверткоға Боснияны қайтарып алу үшін (әскери) көмек көрсетті. Твертко наурыз айында Боснияға оралды және айдың соңына дейін елдің бір бөлігін, соның ішінде Доңғы Кражи, Рама (ол онда тұрды), Хум және Усора аймақтарын қайта бақылауға алды. Бағындырған дворяндардың адалдығын сақтау және әлі де Вукты қолдайтындарды өз жағына тарту үшін Твертко бірқатар иеліктер берді; тамыз айында ол Вукач Хрватиничке 1363 жылғы Венгриямен соғысқа қатысқаны үшін Пливаның барлық жупасын сыйлады. Бастапқыда тез жетістікке жеткеннен кейін Твертконың науқаны баяулады. Санко Мильтенович, шығыс Хумның билеушісі, 1366 жылдың соңында Вуққа көшті. Келесі жылы Твертко Вукты оңтүстікке қарай ығыстырып, оны Рагузаға қашуға мәжбүр етті. Санко, Вуктың соңғы қолдаушысы, жаздың соңында Тверткоға мойынсұнып, өзінің иеліктерін сақтап қалды. Рагузалық шенеуніктер араздыққа түскен бауырлар арасында бейбітшілікке қол жеткізуге тырысты, ал 1368 жылы Вук Папа Урбан V-тен Луи I патшаға оның ісіне араласуын сұрады. Бұл әрекеттер нәтижесіз болды, бірақ 1374 жылға қарай Твертко Вукпен өте кең шарттармен қайтадан келісімге келді.

Little is known about internal affairs in Bosnia between 1357 when Tvrtko started ruling on his own and 1363. His religious policy came into focus in this period, as the Avignon papacy became more insistent on curbing the Bosnian Church. This endangered Tvrtko, for although he was a Roman Catholic throughout his life, Louis now had a religious pretext for invading Bosnia. The death of the bishop of Bosnia—Peregrin Saxon, a supporter of both Stephen II and Tvrtko I and acknowledged by the latter as his "spiritual father"—led to the appointment of Peter Siklósi to the episcopal throne. Peter actively promoted the idea of launching a new crusade against Bosnia, earning him Tvrtko's hostility. Tvrtko even attempted to plot against Peter but failed when his letters to a lector in Peter's Đakovo residence were discovered. The Bosnian Church, meanwhile, survived throughout Tvrtko's reign but only became prominent in state affairs after his death. One hostile source even tried to link Tvrtko himself to the Church due to his tolerance of all local faiths, including Hum's Eastern Orthodoxy. At the start of his personal rule, the young Ban somehow considerably increased his power. Although he constantly emphasized his subservience and loyalty to the King, Tvrtko started regarding the loyalty of the Donji Kraji noblemen to Louis as treachery against himself. In 1363, a conflict broke out between the two men. The cause is not clear, although Louis stated that his intention was to eradicate the Bosnian heretics. By April, the King had begun amassing an army; and in May, officials of the Republic of Ragusa ordered their merchants to leave Bosnia due to an imminent clash. An army led by Louis himself attacked Donji Kraji, where the nobility was divided in its loyalties between Tvrtko and Louis. A month later an army led by the palatine of Hungary, Nicholas Kont, and the archbishop of Esztergom, Nicholas Apáti, struck Usora. Vlatko Vukoslavić deserted to Louis and surrendered to him the important fortress of Ključ, but Vukac Hrvatinić succeeded in defending the Soko Grad fortress in the župa of Pliva, forcing the Hungarians to retreat. In Usora, the Srebrenik Fortress held out against a "massive attack" by the royal army, which suffered the embarrassment of losing the King's seal. The successful defense of Srebrenik marked Tvrtko's first victory against Hungary. The unity of the Bosnian magnates waned as soon as the Hungarians were defeated, weakening Tvrtko's position and that of a united Bosnia. In 1364, Tvrtko, his mother, and his brother were granted citizenship of the Republic of Venice, an honour that guaranteed them sanctuary in Venice in case of necessity but also obligated Tvrtko to protect Venetian merchants. Various charters issued by the previous bans of Bosnia, and confirmed by Tvrtko on his accession, promised the same protection to Ragusan merchants. In late 1365, however, both republics complained to Tvrtko about the treatment of their merchants by his vassals. Evidently, the Ban had lost control over his feudatories. The anarchy escalated, and in February of the following year, the magnates revolted against Tvrtko and dethroned him. Little is known about the circumstances under which Tvrtko was deposed. Accusing the magnates of treachery against "foremostly God" and himself, Tvrtko fled Bosnia with his mother. He was replaced by his younger brother, who had hitherto functioned as "junior ban". Vuk's personal role in the rebellion is uncertain. Tvrtko acted resolutely and efficiently. He and Jelena took refuge at the Hungarian royal court, where they were welcomed by Tvrtko's former enemy and overlord, King Louis. Apparently dissatisfied with the turn of events in Bosnia, Louis provided Tvrtko with aid (likely military) in reclaiming Bosnia. Tvrtko returned to Bosnia in March and reestablished control over a part of the country by the end of the month, including the areas of Donji Kraji, Rama (where he then resided), Hum, and Usora. In order to secure the loyalty of the noblemen he had subjugated, as well as to win over those still supporting Vuk, Tvrtko bestowed a number of grants; in August he invested Vukac Hrvatinić with the entire župa of Pliva for his part in the 1363 war with Hungary. After initially rapid success, Tvrtko's campaign slowed. Sanko Miltenović, ruler of eastern Hum, defected to Vuk in late 1366. Throughout the following year, Tvrtko forced Vuk southwards, eventually compelling him to flee to Ragusa. Sanko, Vuk's last supporter, submitted to Tvrtko in late summer and was allowed to retain his holdings. Ragusan officials made an effort to procure peace between the feuding brothers, and in 1368, Vuk asked Pope Urban V to intervene with King Louis I on his behalf. Those efforts were futile; but by 1374, Tvrtko had reconciled with Vuk on very generous terms.

Сербиядағы жаулап алулар және неке

1355 жылғы желтоқсанда Душанның қайтысы және оның ұлы Урош әлсізтің таққа отыруы Сербия империясының күшті және қауіпті болған кезеңнің аяқталуына әкелді. Ол Боснияға өздігінен қарсы тұра алмайтын тәуелсіз биліктерге бөлінді. Бұл Тверткоға шығысқа қарай кеңеюге мүмкіндік берді, бірақ ішкі мәселелер оған сол мүмкіндікті дереу пайдалануға кедергі келтірді. Боснияның шығыс шебінде Воислав Воинович билік етті. 1361 жылы Воислав Рагузаға шабуыл жасағанда, республика Тверткодан көмек сұрады, бірақ нәтиже болмады. Воиславтың әйелі Гожислава, олардың кәмелетке толмаған ұлдарының атынан билік жүргізіп, Вукпен күресіп жатқан Тверткоға отбасылық жерлерінен өтуге рұхсат берді, және Твертко отбасымен жақсы қарым-қатынаста болды. Дегенмен, ол 1368 жылдың қарашасына дейін ұлдарының жерлерін басып алған немере інісі Николай Алтомановичтен оны қорғай алмады. Твертконың қолынан келгені – мүліктен айырылған жесірге туған Албаниясына қауіпсіз жетуге көмектесу ғана еді. Бірақ көп ұзамай амбициялы Николай Тверткоға қарсы бүліктерді қоздырды; Санко Мильтенович тағы да билеушісіне қарсы көтеріліп, 1369 жылы тағы жеңіліп, кешірілді. Твертко мен Николай 1370 жылдың тамызында бейбіт келісімге келді, бірақ Николайдың соғысқұмарлығы оған жақын арада барлық көршілерінің ашуын тудырды. Венеция және Зета билеушісі I Джураджбен одақтасып, Николай Рагуза мен Которға шабуыл жасауды жоспарлады. Твертко мен Моравия Сербиясының билеушісі Лазар Хреблянович, екеуі де Венгрияның Людовигінің қолдауында болды, қалаларды қорғау үшін шаралар қабылдады. Лазар да Людовикке адалдық ант берді, содан кейін ол және Тверткоға 1373 жылдың күзінде Николайға қарсы күресу үшін 1000 атты әскер берілді, ол толығымен жеңіліске ұшырады, ал оның жерлері жеңімпаз одақтастар арасында бөлісті. Твертко Жоғарғы Подринье, Гачко және Милешева монастырымен бірге Полимлье аймағының бір бөлігін алды. Бұл Твертконың билігі кезінде Боснияның маңызды кеңеюі болды және оған серб істеріне елеулі ықпал етуге мүмкіндік берді. 1374 жылы Твертко Болгария патшасы Иван Страцимирдің қызы Доротеяға үйленді. Бұл неке Людовик тарапынан ұйымдастырылған болуы мүмкін, ол Иван Страцимирдің адалдығын қамтамасыз ету үшін Доротея мен оның әпкесін өз сарайында құрметті кепіл ретінде ұстаған. Келіншегі православие дінін ұстанған, бірақ неке рәсімі Твертконың бұрынғы жауы, Босния епископы Петрдің басшылығымен католиктер дәстүрі бойынша өткізілді, содан кейін Твертко оған үлкен жерлерді сыйлады. Осылайша Твертко Рим католик шіркеуімен қарым-қатынасын нығайтып, Рим папасы Григорий XI-нің мойындауын алды. Николай Альтомановичтің жерлерін бөлу Твертко мен Джурадж I Балшич арасында шиеленіс тудырды, өйткені соңғысы Твертко аннексиялауды күткен жағалаудағы жупаларды басып алды. 1377 жылдың басында Твертко травундықтармен бірлесіп Требинье, Конавли және Драчевицаны басып алуды жоспарлады, бұл серб жерлерін соңғы басып алу болды. Ол кезде Сербия тәуелсіз биліктердің мозаикасына айналған еді.

The death of Dušan the Mighty and the accession of his son Uroš the Weak in December 1355 was soon followed by the breakup of the once powerful and threatening Serbian Empire. It disintegrated into autonomous lordships that could not resist Bosnia by themselves. This paved the way for Tvrtko to expand towards the east, but internal problems prevented him from seizing the opportunity immediately. A lordship on Bosnia's eastern border was that of Vojislav Vojinović. When Vojislav attacked Ragusa in 1361, the republic appealed to Tvrtko for help, but to no avail. Vojislav's widow Gojislava, ruling on behalf of their minor sons, provided Tvrtko with passage through the family's land during his struggle with Vuk, and Tvrtko remained cordial with the family. He was, however, unable to defend her from her nephew Nicholas Altomanović, who, by November 1368, had seized her sons' lands. All Tvrtko could do was help the dispossessed widow safely reach her native Albania. The ambitious Nicholas soon started inciting rebellions against Tvrtko; Sanko Miltenović rose against his lord again and was once more defeated and pardoned in 1369. Tvrtko and Nicholas made peace in August 1370, but the latter's belligerence soon earned him the enmity of all his neighbours. Entering into a coalition with Venice and the Lord of Zeta, Đurađ I, Nicholas intended to attack Ragusa and Kotor. Tvrtko and Lazar Hrebljanović, lord of Moravian Serbia, both backed by Louis of Hungary, acted to protect the cities. Lazar, too, swore fealty to Louis, after which he and Tvrtko were given 1,000 horsemen to counter Nicholas, who was completely defeated in the autumn of 1373, his lands being divided between the victorious allies. Tvrtko took the upper Podrinje, Gacko, and a part of Polimlje with the Mileševa Monastery. This was the first significant expansion of Bosnia during Tvrtko's reign and gave him substantial influence over Serbian affairs. In 1374, Tvrtko married Dorothea, daughter of Tsar Ivan Stratsimir of Bulgaria. The marriage was likely arranged by Louis, who had kept Dorothea and her sister as honored hostages at his court to ensure Ivan Stratsimir's loyalty. The bride was Orthodox, but the marriage was celebrated in the Catholic rite by Tvrtko's old enemy Peter, bishop of Bosnia, to whom Tvrtko then awarded large tracts of land. Tvrtko thereby solidified his relations with the Roman Catholic Church and earned recognition from Pope Gregory XI. The division of Nicholas Altomanović's lands created friction between Tvrtko and Đurađ I Balšić since the latter seized coastal župas, which Tvrtko had expected to annex. In early 1377, Tvrtko successfully plotted with the Travunians the takeover of Trebinje, Konavli, and Dračevica, making his final conquests of the Serbian lands. By that time, Serbia had been reduced to a patchwork of independent lordships.

Таққа отырғызу

Неманджич әулетінің соңғы өкілі, әлсіз Урош, 1371 жылдың желтоқсан айында қайтыс болды. Оның таңдаған серігі Вукашин Мрнявчевичтің ұлы Марко патшалық атақты алды. Осман билігін қабылдауға мәжбүр болған Марко Сербияның ешбір дәулеттісі тарапынан патша ретінде мойындалмады, нәтижесінде тақ бос қалды. Сербия Марко (оның билігі батыс Македониядан аспады), Лазар (ең қуатты билеуші), Вук Бранкович (Лазардың күйеу баласы), Георгий Зеталық және Боснияның Тверткосы арасында бөлінді. Сербия империясын қайта құру идеясы күшін жойған жоқ. Георгий бұл туралы бір шартта айтқан, бірақ серб аймақтық билеушілері бұған лайық деп табылған жоқ. Олар жақында ғана көзге түсті, әулеттерінің атақты тарихы мен жерлеріне заңды құқықтары болған жоқ; олар қарапайым "билер" ғана еді. Твертко Сербияның үлкен бөлігін ғана емес, Боснияны ғасырлар бойы билеген әулеттің мүшесі болды және, ең бастысы, Неманджич әулетінен шыққандығын дәлелдей алды. Твертконың жаңадан бағындырылған серб жерлерінде жарияланған шежіресінде оның Неманджич тегі, әкесінің әжесі, король Драгутиннің қызы Елизаветадан басталатыны көрсетілді. Сербиялық логофет Благое Твертко сарайында пана тапқаннан кейін, оған "қос тәж" алу құқығын берді: біреуі Босния үшін, оның әулеті құрылғаннан бері билеген, екіншісі – "жер бетіндегі патшалықты көктегі патшалыққа алмастырған" Неманджичтердің серб жерлері үшін. Сербия "басшысыз қалды" деп мәлімдеп, Твертко патша болып таққа отыруға кірісті. Твертконың Босния мен Сербияның патшасы ретінде таққа отыруы 1377 жылдың күзінде (вероятно, 26 қазан, Әулие Димитрий күні) өтті. Бірақ оның қайда және кімдердің қатысуымен өткені туралы әлі де толық келісім жоқ. 1601 жылы Рагусалық жылнамашы Мавро Орбини таққа отыруды "сол аттас қаладағы Милешева" монастырында митрополит епископ жүзеге асырды деп жазғанда, бұл монастырь Милешева екенін және таққа отыру рәсімін оның православиелік митрополиті атқарғанын білдірді деген пікір тарихшылар арасында қабылданып, мысалы, Йиричек (1923), Ћорович (1925), Динич (1932), Соловьев (1933) қолдады. Бұл пікір, серб тарихнамасында әлі де сақталған, басқа жерлердегі қазіргі әдістемеге негізделген жаңа зерттеулерге қайшы келеді. Жақындағы археологиялық және тарихи зерттеулерге сілтеме жасай отырып, хорват және босниялық тарихшылар таққа отырудың Боснияның Миле қаласындағы Францискан шіркеуінде өткеніне келіседі. Бұл орын, әрине, Твертко I-нің мұрагерлерінің таққа отыруының даусыз орны, сондай-ақ оның кейбір ізашарларының жерленген жері. Таққа отырғаннан кейін Рагузаға хат жазып, Твертко 13 ғасырдан бері Сербия патшаларына төленген Әулие Димитрий кірісін сәтті талап етті. Өзін Неманджич тағының мұрагері ретінде көрсетсе де, Твертко өзінің атасының патшалық атағын қабылдауға шешім қабылдады, Душанның танылмаған императорлық дәрежесін жалғастырудың орнына, "Құдайдың рақымымен сербтердің, Боснияның, Поморье және Батыс аймақтарының патшасы" атанды. Патшалық атағынан басқа, Твертко өзін Неманджич патшаларымен байланыстыру үшін символдық түрде Стефан есімін қабылдады; оның мұрагерлері де солай істеді. Твертко кейде туған есімін мүлдем қалдырып, тек құрметті атауды қолданды. Твертконың патшалыққа құқығы серб тағына құқығынан туындады және Лазар Хреблянович пен Вук Бранкович тарапынан мойындалған болуы мүмкін. Дегенмен, Твертко Сербияның аймақтық билеушілеріне билігін орната алмады. Твертконың жаңа атағы Людовик және оның мұрагері Мария тарапынан да бекітілді. Венеция мен Рагуза Твертконы Расияның патшасы деп үнемі атады, тіпті 1378 жылы Рагуза Твертконың жаңа патшалығымен айналысуына наразылық білдірді. Оның дін қызметкерлерімен жақсы қарым-қатынаста болғанына қарамастан, Твертконың Сербияға жасаған талабы православие шіркеуінің қолдауын алмады, бұл Твертконың күш-жігеріне елеулі кедергі келтірді.

Uroš the Weak, the last of the Nemanjić dynasty, died in December 1371. His chosen co ruler, Vukašin Mrnjavčević, left a son, Marko, who took up the royal title. Having been forced to accept Ottoman suzerainty, Marko was not recognized as king by any of the Serbian magnates, effectively leaving the throne vacant. Serbia was divided between Marko (whose small realm extended no further than western Macedonia), Lazar (the greatest lord), Vuk Branković (Lazar's son in law), George of Zeta, and Tvrtko of Bosnia. The idea of restoring the Serbian Empire nevertheless persisted. George discussed it in one of his charters, but the Serbian regional lords were not considered suitable. They had only recently risen to prominence and lacked illustrious family backgrounds and formal titles to their lands; they were mere "lords". Tvrtko not only controlled a significant portion of Serbia but was a member of the dynasty which had ruled as bans of Bosnia from time immemorial and – most importantly – could boast descent from the Nemanjić dynasty. A genealogy published in Tvrtko's newly conquered Serbian lands emphasized his Nemanjić ancestry, derived from his paternal grandmother, Elizabeth, daughter of King Dragutin. A Serbian logothete named Blagoje, having found refuge at Tvrtko's court, attributed to Tvrtko the right to a "double crown": one for Bosnia, which his family had ruled since its foundation, and the other for the Serbian lands of his Nemanjić ancestors, who had "left the earthly realm for the heavenly kingdom". Arguing that Serbia had been "left without its pastor", Tvrtko set out to be crowned as its king. Tvrtko's coronation as king of Bosnia and Serbia was held in the fall of 1377 (probably 26 October, the feast day of Saint Demetrius). However, there is still no full consensus as to where, and by whom it was performed. The opinion that the Ragusan chronicler Mavro Orbini, when he wrote in 1601 that the coronation was performed by metropolitan bishop in the monastery of "Mileševa in town with the same name", meant the monastery was Mileševa and the person who performed coronation was its Orthodox metropolitan bishop, was adopted among historians like Jiriček (in 1923), Ćorović (1925), Dinić (1932), Solovjev (1933). Such an opinion, still perpetuated only in Serbian historiography, contradict recent researches based on modern methodology elsewhere. Citing more recent archaeological and historical researches, Croatian and Bosnian historians agree that the coronation took place in the Franciscan Church of Saint Nicholas in the Bosnian town of Mile. This place is certainly the undisputed location of the coronations of Tvrtko I's successors, as well as the burial place of some of his predecessors. Writing to Ragusa shortly after his coronation, Tvrtko successfully claimed Saint Demetrius' income, which had been paid to the kings of Serbia since the 13th century. Although he presented himself as the heir to the Nemanjić crown, Tvrtko decided to assume the royal title of his great grandfather, rather than continue Dušan's unpopular claim to an imperial style, thus becoming "by the Grace of God king of the Serbs, Bosnia, Pomorje and the Western Areas". In addition to the royal title, Tvrtko also adopted the symbolic name Stephen in order to associate himself with the Nemanjić kings; his successors followed suit. Tvrtko, at times, completely omitted his birth name and used only the honorific. Tvrtko's right to kingship was derived from his right to the Serbian throne, and was likely recognized by Lazar Hrebljanović and Vuk Branković. Still, Tvrtko never established authority over the regional lords of Serbia. Tvrtko's new title was also approved by Louis and by his successor Mary. Venice and Ragusa consistently referred to Tvrtko as king of Rascia, Ragusa even complaining, in 1378, about Tvrtko's preoccupation with his new kingdom. Despite his cordial relations with its clergy, Tvrtko's claim to Serbia did not enjoy the support of the Orthodox Church, severely hindering Tvrtko's efforts.

Экономика

Сербия жерін барынша жаулап алғаннан кейін, король Твертко назарын жағалауға бұрды. Твертконың інісі билік құрған кезде басталган Боснияның қарқынды экономикалық өсуі, Твертконың таққа отыруынан кейінгі саяси дүрбелеңдер кезінде де тоқтамай жалғасты. Металл кендері мен металл өнімдерін (көбінесе күміс, мыс және қорғасын) экспорттау Босния экономикасының негізін құрады. Бұл тауарлар Динар таулары арқылы теңіз жағалауына тасымалданды, онда оларды негізінен Рагуза және Венеция республикалары сатып алатын. Рагуза мен Котор теңіз қалалары да Твертконың азық-түлікпен қамтамасыз етілуіне тәуелді болды, король бұл тәуелділікті бастапқыда төмен және босниялықтар үшін тиімсіз бағаларды көтеру үшін пайдаланды. Дегенмен, Босния Неретва өзенінен Котор шығанағына дейінгі Адриатика теңізінің жағалауынан экономикалық тұрғыдан тиімді пайдалана алмады, себебі онда ірі елді мекендер болған жоқ. Аймақтағы үш ірі қаланың барлығы Венгрияның бақылауында болды: Дриева (Твертко 1357 жылы оны Людовикке беруге мәжбүр болды), Рагуза және Котор. 1378 жылы Венеция мен Генуяның ескі қарсыластары арасында Киоджа соғысы басталды, ол көп ұзамай Венецияның көршілерін де қамтыды. Король Людовик Генуя тарапына қосылды, ал Рагуза – Венгрияға бағынышты және Адриатикадағы Венецияның бәсекелесі болғандықтан, олар да солай істеді. 1378 жылдың тамызында Которды басып алған венециялықтар Твертконы олардың жағына соғысқа қосылуға тырысты, бұл Рагузада үрей тудырды. Алайда Твертко рагузалықтарға Венецияға қарсы күресуге көмек ұсынды, бірақ олар бастапқыда бас тартты. Зетаның Георгий I-інің қайтысы Твертконың сербиялық істерге араласуын қажет етті, бұл оның қақтығысқа белсенді қатысу мүмкіндігін шектеді. Рагузалықтар Которды жоюды талап ете бастады, оның шенеуніктері Венецияға адалдықтан бас тартып, Людовикке қайта оралуға уәде берді. Котор бұл уәдесін орындамады, бірақ оның орнына Тверткоға адалдық етуге уәде берді, ол қаланың өзінің Неманич аталарының мұрасының бөлігі екенін мәлімдеді. Саяси ахуал қолайлы болды, себебі ол Которды өзінің билеушісінің жауынан алуға мүмкіндік алды. Рагузалықтар ашуланып, эмбарго енгізді. Твертко Которды Рагузадан қорғады, бірақ 1379 жылдың маусымында сатқындыққа ұшырады, қала өзінің венециялық губернаторын құлатып, тікелей Людовикке бағынды. Которды басып алуға сәтсіздік, Рагузалық эмбаргоның Босния экономикасына тигізген зияны және теңіз саудасына оңай қол жеткізу қажеттілігі Твертконы Адриатиканың шығыс жағалауындағы ең жас ортағасырлық қаланы құруға итермеледі. 1382 жылдың басында Твертко Котор шығанағында жаңа бекініс салып, оның жаңа тұз сауда орталығының негізін қалауға тиіс екенін шешті. Бастапқыда Әулие Стефанның атымен аталатын қала, кейіннен Нови (яғни «жаңа») деп аталды. Тамыз айында тұз тасымалдайтын алғашқы кемелер келген кезде сауда басталды, бірақ қиындықтар да пайда болды. Котор және Далмация мен Италия түбегіндегі саудагерлер бұл дамуға қуанышпен қарады, бірақ Рагузалықтар тұз саудасының монополиясын жоғалту мүмкіндігіне қатты наразы болды. Олар Твертконың Сербия королі ретінде, оның Неманич ізашарлары Рагуза, Котор, Дриева және Свети Срджге берген тұз саудасына қатысты эксклюзивті құқықтарды құрметтеуі керек екенін мәлімдеді. Дау кезінде Рагуза Новидің саудасына кедергі келтірді және Босния мен Венецияға қарсы Далмация қалаларының одағын құрды. Твертко қараша айында мойынсұнып, оның жаңа қаласы мақсатына жете алмады.

Having taken as much Serbian land as he could, King Tvrtko turned his attention to the coast. The rapid economic growth of Bosnia, having begun during the reign of Tvrtko's uncle, continued unabated even during the political upheavals that followed Tvrtko's accession. The export of metal ores and metalwork (mainly silver, copper and lead) formed the backbone of the Bosnian economy. These goods were transported over the Dinaric Alps to the seashore, where they were bought chiefly by the Republics of Ragusa and Venice. The maritime cities of Ragusa and Kotor also depended on Tvrtko's realm for food, a dependency the King leveraged to increase the initially low and, for the Bosnians, disadvantageous prices. Yet, Bosnia could not make economical use of its share of the Adriatic coast, from the river Neretva to the Bay of Kotor, which lacked any major settlements. The three major cities in the area were all controlled by Hungary: Drijeva (which Tvrtko was forced to cede to Louis in 1357), Ragusa, and Kotor. The War of Chioggia erupted between the old time rival Republics of Venice and Genoa in 1378, and it soon involved Venice's neighbours. King Louis took Genoa's side, and Ragusa—subordinate to Hungary, and Venice's competitor in the Adriatic—did so as well. The Venetians, having taken Kotor in August 1378, made an effort to have Tvrtko join the war on their side, which caused panic in Ragusa. Tvrtko, however, offered the Ragusans help in fighting Venice, which they initially refused. The death of George I of Zeta warranted Tvrtko's involvement in Serbian affairs, which reduced his ability to take an active part in the conflict. The Ragusans started calling for the destruction of Kotor, whose officials promised to renounce fealty to Venice and return to Louis. Kotor failed to fulfil this promise but instead promised fealty to Tvrtko, who laid claim to the city as part of his Nemanjić ancestors' heritage. The political climate was ideal since he was to take Kotor from his overlord's enemy. The Ragusans were furious, and an embargo ensued. Tvrtko defended Kotor from Ragusa but was betrayed in June 1379, when the city overthrew its Venetian governor and submitted again directly to Louis. The failure to seize Kotor, the damage to the Bosnian economy from the Ragusan embargo, and the need for easier access to maritime trade led Tvrtko to found the youngest medieval town on the eastern Adriatic coast. In early 1382, Tvrtko constructed a new fortress in the Bay of Kotor and decided that it should form the basis of a new salt trading center. Initially named after Saint Stephen, the city came to be known as Novi (meaning "new"). Commerce started in August, when the first ships carrying salt arrived, but so did trouble. Kotor and the merchants from Dalmatia and the Italian Peninsula looked favourably on the development, but the Ragusans were very displeased at the prospect of losing their salt trade monopoly. They argued that Tvrtko, as king of Serbia, should respect the exclusive rights to salt trade granted by his Nemanjić predecessors to Ragusa, Kotor, Drijeva, and Sveti Srđ. During the dispute, Ragusa hindered Novi's commerce and assembled an alliance of Dalmatian cities against Bosnia and Venice. Tvrtko relented by November, and his new city failed to achieve his purpose.

Венгрияның мұрагерлік дағдарысы

Твертконың Рагузамен заңдық дауда мойынбұйруы тағы бір маңызды өзгеріспен байланысты болуы мүмкін: король Людовик I-нің 1382 жылғы 11 қыркүйекте қайтыс болуы. Ұрпақ болмағандықтан, Венгрия тәжі корольдігі Людовиктің 13 жасар қызы Марияға, ал үкімет билігі оның жесірі, Твертконың туысы Елизаветаға өтті. Патшайымдардың үлкен беделсіздігі көтерілістерге әкеліп, Тверткоға 1357 жылы Людовикке жоғалтқан Дриева және басқа да жерлерді қайтарып алуға, сондай-ақ Которды басып алуға мүмкіндік берді. Бұл оқиғаның қашан және қалай болғаны белгісіз. 1383 жылдың көктемінде Твертко флот құруға кірісті: ол Венециядан галера сатып алды, тағы екеуін салуға тапсырыс берді және республиканың келісімімен венециялық патрицийді өзінің адмиралы етіп тағайындады. Шамамен сол уақытта ол қазіргі Опузен қаласының жанында Брштаник деген жаңа қала салды. 1385 жылы Твертко формалды түрде мажар үстемдігін мойындады, бірақ бұл енді ешқандай мағынасы жоқ еді. Ол патшайымдарға, яғни «өте жақын әпкелеріне» адал екенін баса айтты және оларға берген адалдық анттарын еске алды. Дегенмен, Мария мен Елизаветаның оған билік етуге күші болмады. Шын мәнінде, олар оның күшін құрметтегендіктен, оның құрметін алу үшін жеңілдіктер жасады: олардың бірі – 1385 жылдың көктемінде Твертконың Которды иеленуін мойындауы болды. Дриева мен Котор сауда орталықтарының қосылуы жағалауда елеулі кеңеюге әкелмеді, бірақ Босния экономикасы мен корольдің қаржысы үшін маңызды болды. Которды басып алу Тверткоға Зетаның Георгий I-нің інісі және мұрагері Балша II-нің адісін тудырды, ол да сол қалаға ие болғысы келді. Балшаның Тверткомен әскери қақтығысы туралы ештеңе белгілі емес, бірақ соңғысы сауда мүмкіндіктеріне қауіп төнген Венециядан Зетаның билеушісімен келісім жасауын сұрады. 1385 жылы Савра шайқасында Балшаның қазасы келісімге кедергі келтірді. Балшаның немересі және мұрагері Георгий II Зетаның Боснияға деген адісін сақтап қалды. Елизавета мен Марияға қарсы көтеріліс 1385 жылдың соңында Марияның Неаполь королі Карл III пайдасына тақтан түсірілуімен аяқталды. Келесі ақпанда Елизавета Карлді өлтіріп, Марияны таққа қайта отырғызды. Алайда, 25 шілдеде екі әйел де өлтірілген монархтың ұлы, Неаполь королі Ладиславтың жақтастары тарапынан тұтқындалды. Марияның патшалығында азаматтық соғыс басталды. Оның күйеу баласы Зигизмунд оны босату және оның тағына отыру үшін Богемияға шабуыл жасады. Көршілес елдер тарап тартты: Венеция патшайымдар мен Зигизмундты қолдады, ал Твертко олардың қарсыластарын және Ладиславтың Венгрияға деген талабын қолдады, осылайша 1370 жылдан бері тек формалды болған вассалдықтан бас тартты. Елизавета түрмеде тұншықтырылды, ал Зигизмундтың 1387 жылдың наурыз айында Венгрия королі болып таққа отыруы және Марияны босатуы Твертконы белсендірек әрекет етуге итермеледі. Рагуза, әлі де королева Марияға адал болғандықтан, королевадан басқаларға қарсы қолдау көрсетуге уәде берді. Содан бері ол Неаполь королінің атынан Далмацияға шабуыл жасауға еркіндік алды. Далмация қалалары Мария мен Зигизмундқа адал болды, оның ішінде олардың Венециямен одақтасуы да маңызды рөл атқарды. Бірақ Клис қаласы бүлікші дворян Иоанн Палиснаны қолдады. Твертко 1387 жылдың шілдесінде Клис бекінісін басып алды, бұл оған Сплитке шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Босния әскері Сплит және Задар аймақтарын қиратса да, қалалар мойынсұнбады. Олардың шенеуніктері король Твертконы құрметтеуге дайын болды, бірақ королева Мария мен король Зигизмунд олардың заңды билеушілері екенін мәлімдеді. Островица бекінісі қарашада Тверткоға берілді, содан кейін Трогир де мойынсұнды. 1388 жылға қарай Босния әскерінің Далмацияны қиратуы соншалықты ауыр болды, қала билігі Зигизмундтан көмек сұрады немесе сатқын деп танылмастан мойынсұнуға рұқсат беруді өтінді. Зигизмундтың әскері де, Далмация қалалары мен ақсүйектерінің одағы да Твертконың алға жылжуын тоқтата алмады. Сплит, Задар және Шибеник үмітін жоғалтқаннан кейін, Твертко оларды 1389 жылдың наурыз айында мойынсұну туралы келіссөздерге шақырды. Әр қала соңғы болып мойынсұнуды және тіпті Зигизмундтан көмек сұрауға рұқсат беруді сұрады. Твертко олардың тілегін қабылдап, Сплит 1389 жылдың 15 маусымына дейін соңғы болып мойынсұнуға тиіс деп шешті.

Tvrtko's yielding in the legal dispute with Ragusa may have been brought about by another major change: the death of King Louis I on 11 September 1382. Without a male heir, the Hungarian crown passed to Louis's 13 year old daughter Mary and the reins of government to his widow, Tvrtko's cousin Elizabeth. The great unpopularity of the queens led to rebellions and presented an opportunity for Tvrtko, not only to reclaim Drijeva and other lands lost to Louis in 1357 but also to seize Kotor. When exactly or how this took place is not known. Already in the spring of 1383, Tvrtko started building a navy: he bought a galley from Venice, ordered two more to be built, and employed a Venetian patrician as his admiral with the consent of the republic. Around the same time, he erected a new town, Brštanik, near present day Opuzen. In 1385, Tvrtko still formally recognized Hungarian supremacy, although it no longer had any practical meaning. He emphasized his loyalty to the queens, "his dearest sisters", and cited his oath of fealty to them. Mary and Elizabeth, however, had no power to enforce their suzerainty over him. In fact, they so respected his strength that they made concessions to win his favour: one of the concessions being their recognition of Tvrtko's possession of Kotor in the spring of 1385. The incorporation of the trade centres of Drijeva and Kotor did not result in a significant expansion on the coast, but it was of great importance to the Bosnian economy and the King's finances. The capture of Kotor earned Tvrtko the enmity of George I of Zeta's brother and successor, Balša II, who also desired the city. Nothing is known about Balša's military conflict with Tvrtko except that the latter asked Venice, whose trading opportunities were threatened by the clashes, to mediate with the Lord of Zeta. The mediation was thwarted by Balša's death in the 1385 Battle of Savra against the invading Ottomans. Balša's nephew and successor, George II, maintained Zeta's hostility toward Bosnia. The revolt against Elizabeth and Mary culminated in late 1385 when Mary was deposed in favour of her kinsman, King Charles III of Naples. Elizabeth had Charles assassinated the following February, and Mary was restored to the throne. On 25 July, however, both women ended up imprisoned by the supporters of the murdered monarch's son, King Ladislaus of Naples. Civil war engulfed Mary's realm. Her betrothed, Sigismund, invaded Bohemia with the intent to liberate her and ascend her throne. The neighbouring countries took sides: Venice opted for the queens and Sigismund, but Tvrtko chose to support their opponents and Ladislaus's claim to Hungary, thus tacitly renouncing vassalage that had in any case been only nominal since 1370. Elizabeth was strangled in prison, while Sigismund's coronation as King of Hungary in March 1387 and subsequent liberation of Mary prompted Tvrtko to act more resolutely. From Ragusa, still loyal to Queen Mary, exacted a promise of support against everyone but the Queen. From then on, he was free to attack Dalmatia, ostensibly in the name of the king of Naples. Dalmatian cities remained loyal to Mary and Sigismund, not least thanks to the couple's alliance with Venice. A notable exception was Klis, which supported the rebellious nobleman John of Palisna. Tvrtko took control of the Klis Fortress in July 1387, which enabled him to launch attacks on Split. Although the Bosnian army laid waste to Split and Zadar areas, the cities refused to capitulate. Their officials were willing to honour King Tvrtko but insisted that Queen Mary and King Sigismund were their legitimate sovereigns. Ostrovica Fortress submitted to Tvrtko in November, followed by Trogir. By 1388, the devastation of Dalmatia by the Bosnian army had become so severe that the authorities of the cities pleaded with Sigismund to either help them or to allow them to save themselves by submitting without being labelled as traitors. Neither Sigismund's army nor an alliance of Dalmatian cities and noblemen was able to counter Tvrtko's advances. Split, Zadar, and Šibenik having lost all hope, Tvrtko called upon them to negotiate their surrender in March 1389. Each city asked to be the last one to submit and even to be allowed to request Sigismund's assistance. Tvrtko granted their wish and decided that Split should be the last to submit by 15 June 1389.

Османдықтардың шабуылдары

Далмация мен Хорватиядағы жорығы барысында Твертко өз мемлекетінің шығысында да шайқастарға қатысты, бұл оған барлық күштерін батысқа қарай кеңейтуге жұмылдыруға кедергі келтірді. Твертко I билігі тұсында Босния Корольдігі Осман империясының жете алмайтын жерінен алыс деп есептелді, оны тәуелсіз серб княждықтарының белдеуі қорғады. Алайда, Зетаның Георгий II-сі түріктерге Боснияға шабуыл жасауға қасады, біріншіден 1386 жылы (оны туралы көп мәлімет жоқ), екіншіден 1388 жылы. Екінші жағдайда, Лала Шахин-паша бастаған османдық және зеталық басқыншылар Билечаға дейін жетті. 1388 жылдың тамыз айының соңында өткен Билеча шайқасы герцог Влатко Вукович басқарған босниялық армияның жеңісімен аяқталды. 1389 жылдың 15 маусымы, Твертко Далмацияны жаулап алуды аяқтауды жоспарлаған күні, Осман армиясының серб мемлекеттерінің одағымен Косово шайқасында кездескен күніне тап келді. Сербия патшасы ретінде өзінің міндетін сезінген Твертко армиясына Далмацияны тастап, Лазар Хреблянович пен Вук Бранковичке көмектесуді бұйырды. Ол Милан билеушісі Джан Галеаццо Висконтиге шайқастан кейін Осман империясына қару-жарақ сатқаны үшін наразылық білдірді. Құрбандардың арасындағы ең жоғары ранктідегілер, соның ішінде босниялық ақсүйектер де, Лазар мен Осман сұлтаны Мурад I болды. Шабыстың нәтижесін анықтау қиын болды, бірақ Влатконың шайқас алаңынан жіберген хаттары Твертконы христиан одағының жеңіске жеткеніне көндірді. Твертко өз кезегінде өздерінің ұлы жеңісі туралы түрлі христиан мемлекеттеріне хабарлады; Флоренция Республикасының билігі "осындай даңқты жеңіске жеткен Босния Корольдігі мен оның патшасын мақтап, оның ешқашан ұмытылмайтынын" жауап берді. Алайда, бұл жеңіс бос болды. Косово шайқасынан кейін Лазардың мұрагерлері Осман билігін қабылдағанда Твертконың серб тағына деген құқығының қалған маңызы да жойылды, ал Вук Бранкович Твертконың жауы Сигизмундқа бет бұрды. Косово шайқасынан бері Боснияның серб тағына деген талабы тек атау ғана болды.

During his campaign in Dalmatia and Croatia, Tvrtko was also engaged in skirmishes in the east of his realm, preventing him from focusing all of his manpower on expansion westwards. The Kingdom of Bosnia was believed to be far from the reach of the Ottomans during Tvrtko I's reign, shielded by a belt of independent Serbian statelets. George II of Zeta, however, purposely enabled the Turks to launch raids against Bosnia, first in 1386 (of which little is known) and again in 1388. In the second instance, the Ottoman and Zetan invaders, led by Lala Şahin Pasha, penetrated as far as Bileća. The Battle of Bileća, which took place in late August 1388, ended with the victory of the Bosnian army, led by Duke Vlatko Vuković. 15 June 1389, the date by which Tvrtko had intended to complete his conquest of Dalmatia, was also the day when the Ottoman army met the forces of a coalition of Serbian states at the Battle of Kosovo. Tvrtko, feeling it is his duty as king of Serbia, ordered his army to leave Dalmatia and assist the lord's Lazar Hrebljanović and Vuk Branković. He resented the Milanese ruler, Gian Galeazzo Visconti, for selling weaponry to the Ottomans in wake of the battle. The highest ranking among the casualties, which also included Bosnian noblemen, were Lazar and the Ottoman ruler Murad I. The outcome of the battle was difficult to ascertain, but Vlatko's letters from the battlefield convinced Tvrtko that the Christian alliance came out victorious. Tvrtko, in turn, informed various Christian states of his great triumph; the authorities of the Republic of Florence responded praising both the Kingdom of Bosnia and its king for achieving a "victory so glorious that the memory of it would never fade". The triumph, however, was hollow. Tvrtko's Serbian title lost what little actual significance it had when Lazar's successors accepted Ottoman suzerainty, while Vuk Branković turned to Tvrtko's enemy Sigismund. Since the Battle of Kosovo, the Bosnian claim to the Serbian throne was merely nominal.

Соңғы жетістіктер мен соңынан

Твертконың шығыстағы әрекеттері Зигизмундтың күштеріне Далмациядағы оның кейбір табыстарын қайтаруға мүмкіндік берді. Клис шілдеде қысқа мерзімге қолдан шықты, Далмация қалалары қайтадан бас июден бас тартты, ал Твертко тағы да шабуылдарды ұйымдастыруға мәжбүр болды. Қарашадан желтоқсанға дейінгі бірнеше шайқастар мен ұсақ шайқастар нәтижесінде Босния шешуші жеңіске жетті және венгр әскері шегінді. 1390 жылдың мамыр айында қалалар мен Далмация аралдары Тверткоға бағынды, ол одан кейін өзін «Құдайдың құдіретімен Рашка, Босния, Далмация, Хорватия және Поморье королі» деп атады. Оның мемлекеті сол кезде Велебиттің оңтүстігіндегі Славония, Далмация және Хорватияның көп бөлігін қамтыды. Далмация және Хорватия королі ретінде Твертко өзінің қолдаушылары Иоанн Палисналық және Иоанн Хорватты бандыққа тағайындады және Сплит архиепископы Андреа Гуальдоны Сутжескада қабылдады. Өкіметтің соңғы айларында Твертко Далмациядағы өзінің беделін нығайтуға және оның билігінен қашып шыққан жалғыз Далмация қаласы – Задарды басып алу жоспарларына көңіл бөлді. Ол Венециямен кең ауқымды одақ жасауды ұсынды, бірақ бұл республиканың мүддесіне сай келмеді. Сонымен қатар, Твертко Австрия герцогы Альберт III-пен қарым-қатынас орнатты. 1390 жылдың жаз айының соңында, жақында күйеуін жоғалтқан Твертко мен Австрияның билеуші отбасы Габсбургтардың бірімен неке қиюы күтілді. Алайда, Венгрия Твертконың сыртқы саясатының басты бағыты болып қала берді. Олар бір-бірін король деп мойындамаса да, Твертко мен Зигизмунд қыркүйек айында бейбіт келісімдер туралы келіссөздер бастады. Зигизмунд нашар жағдайда болды және 1391 жылдың қаңтарында Твертконың сарайына келген елшілері арқылы Тверткоға жеңілдіктер жасауға дайын болды. Келіссөздер, мүмкін, аяқталмады, өйткені Твертко 10 наурызда қайтыс болды. Ол Миледе өзінің інісі Стефан II-нің қасына жерленді. Твертко I кем дегенде бір ұл қалдырды – Твертко II, оның заңдылығы күмәнді, және ол кәмелетке толмағандықтан әкесінің орнын басуға лайық деп есептелмеді. 1366 жылғы көтеріліске қатысқандығы үшін Твертко I-нің жер аударған туысы (мүмкін, заңды емес жарты ағасы) Дәбиша 1390 жылы онымен татуласып, оның орнына король болып сайланды. Келесі король Остоя, Твертко I-нің заңды емес ұлы (немесе көбінесе басқа заңды емес жарты ағасы) болуы мүмкін.

Tvrtko's engagement in the east allowed Sigismund's forces to reverse some of his gains in Dalmatia. Klis was briefly lost in July, the Dalmatian cities again refused to surrender, and Tvrtko was forced to relaunch raids. A series of battles and skirmishes from November to December resulted in a decisive Bosnian victory and the retreat of the Hungarian army. In May 1390, the cities and the Dalmatian islands finally surrendered to Tvrtko, who then started calling himself "by the grace of God king of Rascia, Bosnia, Dalmatia, Croatia, and Pomorje". His realm now encompassed much of Slavonia, Dalmatia, and Croatia south of Velebit. Acting as king of Dalmatia and Croatia, Tvrtko appointed his supporters John of Palisna and John Horvat as his bans and hosted the Archbishop of Split Andrea Gualdo in Sutjeska. In the last months of his reign, Tvrtko devoted himself to solidifying his position in Dalmatia and to plans for taking Zadar, the only Dalmatian city that had evaded his rule. He offered an extensive alliance to Venice, but it did not suit the republic's interests. Meanwhile, Tvrtko was also fostering relations with Albert III, Duke of Austria. By the late summer of 1390, a marriage was expected to be contracted between the recently widowed Tvrtko and a member of the Austrian ruling family, the Habsburgs. Hungary remained the focus of Tvrtko's foreign policy, however. Although they did not recognize each other as kings, Tvrtko and Sigismund started negotiating peace in September. Sigismund was in a weaker position and likely ready to make concessions to Tvrtko when his ambassadors arrived at Tvrtko's court in January 1391. The negotiations were probably never concluded, as Tvrtko died on 10 March. He is buried in Mile alongside his uncle Stephen II. Tvrtko I left at least one son, Tvrtko II, whose legitimacy is debated, and who was a minor and apparently not considered fit to succeed his father. Dabiša, a relative (possibly illegitimate half brother) exiled by Tvrtko I for his part in the 1366 rebellion and reconciled with him in 1390, was elected king instead. Ostoja, the next king, may have been Tvrtko I's illegitimate son (or more likely another illegitimate half brother).

Бағалау

I Твертко Боснияның ең ұлы ортағасырлық билеушілерінің бірі саналады, ол "мұрагерлік еткен мемлекетке қарағанда үлкен, күшті, саяси тұрғыдан ықпалды және әскери жағынан қабілетті ел қалдырды". Оның саяси жетістіктеріне Сербия мен Хорватиядағы феодалдық тәртілсіздік көмектесті, ал Османлылар оған осы кезде қатты қауіп төндіре алмады. Босния экономикасы гүлденді, жаңа елді мекендер мен сауда орталықтары пайда болды, халықтың тұрмыс деңгейі жақсарды. Владимир Ћорович атап өткендей, Дюшан да үлкен мемлекет қалдырғанмен, Твертко жаулап алуға аса құштар емес, бірақ қабілетті мемлекет қайраткері болды. Ћорович жазғандай, Твертко қажет болғанда күш қолданды, бірақ сербтерге шетелдік жаулап алушы емес, заңды мұрагер, ал хорваттарға – жақсы билеуші ретінде көрінуге тырысты. Твертконың шыдамдылығы мен дипломатиялық шеберлігіне назар аударған Ћорович оны мүмкіндіктерін толыққанды пайдалана білетін адам деп атады.