Бангладеш Премьер-министрлерінің тарихы

Кіріспе

Бангладеш үкіметінің басшысы
Премьер-министрлер тізімі

Тізім

Бангладеш премьер-министрі, ресми түрде Бангладеш Халық Республикасының премьер-министрі – Бангладеш үкіметінің бас атқарушысы. Премьер-министр және кабинет өздерінің саясаты мен іс-әрекеттері үшін Парламентке, өздерінің саяси партияларына және, соңында, сайлаушыларға жауапты. Премьер-министр Бангладеш президентімен рәсімді түрде тағайындалады. 1975–78, 1982–86 және 1990–91 жылдары әскерилердің билікке келуіне байланысты осы лауазымды әскерилер өздеріне алды. Осы кезеңдердің әрқайсысында ұлттық үкімет басшылығы президенттің және премьер-министрдің атқарушы билігімен әскери басқаруды жүзеге асырды. 1996–2008 жылдар аралығында Бангладеш Халық Республикасының уақытша үкіметінің бас кеңесшісі конституцияға сәйкес, бір сайланған үкіметтен екіншісіне өту кезеңінде 90 күнге дейін үкімет басшысының өкілеттіктерін жүзеге асырды. Бас кеңесші он кеңесшіден тұратын консультативтік комитетті басқарды. Оның өкілеттігі сайланған үкіметтің премьер-министрінің өкілеттігіне шамамен тең болғандықтан, оның атқарушы билігі белгілі бір конституциялық шектеулермен шектелген. Бұл жүйе 2011 жылы конституцияға енгізілген 15-ші түзету арқылы жойылды, бұл саяси үкіметке болашақта кез келген жалпы сайлауды өткізуге мүмкіндік берді. Қазіргі премьер-министр – Шейх Хасина, ол 2009 жылдың 6 қаңтарында президент Иажуддин Ахмед тағайындады. Ол ел тарихындағы ең ұзақ қызмет еткен премьер-министр.

Тарих және уақыт сызығы

Бангладештің бастауы Бенгалияда, қазіргі Батыс Бенгалияны қамтитын Британдық Үндістанның провинциясында жатыр. 1937 және 1947 жылдар аралығында ол үзіліс-үзіліс халық сайлаған министрлікпен басқарылды, оның басшысы көбінесе Бенгалияның премьер-министрі деп аталады. 1947 жылы Бенгал провинциясы Үндістанның Батыс Бенгал штаты мен Шығыс Пәкістанға бөлінді. Барлық үшеуі – Бенгалияның бұрынғы премьер-министрлері – А. К. Фазлул Хук, Хауажа Назимуддин және Х. С. Сухраварди Пакистан азаматтары болды; соңғы екеуі 1950-ші жылдары Пакистанның премьер-министрлері болды. Шығыс Пәкістанның 1947 жылдан 1971 жылға дейінгі тарихы саяси тұрақсыздық пен экономикалық қиындықтармен сипатталады. Жаңадан құрылған демократиялық институттар 1958 жылы әскери араласу салдарынан күйреп, үкімет 1958 және 1962 жылдар аралығында, сондай-ақ 1969 және 1971 жылдар аралығында әскери жағдай режимін орнатып, енгізді. 1947 және 1971 жылдар аралығында ол үзіліс-үзіліс Шығыс Пәкістанның губернаторлары мен бас министрлерімен басқарылды.

Тәуелсіздік және алғашқы парламенттік дәуір (1971-1975)

Қазіргі заманғы Премьер-Министр лауазымы 1971 жылдың 17 сәуірінде Шығыс Пакистанның тәуелсіздігі жарияланғаннан және Бангладеш Уақытша үкіметі құрылғаннан кейін орнатылды, оның алғашқы Премьер-Министрі Таджуддин Ахмад болды. 1972 жылы Бангладештің қолданыстағы Конституциясы қабылданғаннан бері лауазымның ресми атауы – Бангладеш Халық Республикасының Премьер-Министрі.

Әскери төңкерістер мен президенттік режимдер (1975-1991)

1975 жылдан 1991 жылға дейін Президент Премьер-министрді тағайындаса, атқару билігі Президенттің қолында болды.

Парламент үкіметінің қайта оралуы (1991-қазіргі уақытқа дейін)

1991 жылдың қыркүйегінде сайлаушылар конституцияға өзгерістер енгізуді бекітті, соның нәтижесінде парламенттік жүйе ресми түрде құрылды және басқару билігі премьер-министр лауазымына қайтарылды, бұл Бангладештің бастапқы конституциясында көзделгендей болды. 1991 жылдың қазан айында парламент депутаттары жаңа мемлекет басшысын, президент Абдурахман Бисвасты сайлады.

Халида Зияның премьер-министрі (1991-1996, 2001-2006)

Халида Зия Бангладеш премьер-министрі қызметін екі рет атқарды – 1991 жылдан 1996 жылға дейін және 2001 жылдан 2006 жылға дейін. Билікке келген соң Халида Зияның үкіметі білім беру саясатында маңызды өзгерістер жасады, қыздарға 10-сыныпқа дейін тегін білім беруді, студенттерге стипендиялар мен «Білім үшін тағам» бағдарламасының қаражатын енгізді. Сондай-ақ, білім беру саласына ең көп бюджет қаражаты бөлінді. 1996 жылғы 15 ақпандағы жалпы сайлауда БНП-ның үлкен жеңісінен кейін ол екінші рет премьер-министр болды. Бұл сайлау комиссарына пара берілгеннен кейін дауыс берудің бұрмаланғанына көптеген адамдар сенеді, ол алтыншы Джатия Сангсадтың сайлауы болды. Дегенмен, 1994 жылы өткен қосымша сайлаудағы бұрмалау туралы айыптауларға байланысты бейтарап уақытша үкімет басшылығымен сайлау өткізілуін талап еткен басқа ірі партиялар сайлауды бойкоттады. Сайлауға қатысу деңгейі шамамен 5% болды деп есептелді, бірақ үкімет бұл көрсеткіштің әлдеқайда жоғары екенін мәлімдеді. 1996 жылғы 12 маусымдағы сайлауда БНП Хасинаның Авами лигасынан жеңіліп, елдің парламенттік тарихындағы ең ірі оппозициялық партияға айналды – 116 орынмен. Билікке қайта оралуды мақсат еткен БНП 1999 жылғы 6 қаңтарда бұрынғы саяси одақтасы Жатия партиясымен, «Жамаат-и Ислами» Бангладеш ислами партиясымен және «Ислами Ойкья Жотпен» төрт партиялық одақ құрып, биліктегі Авами лигасына қарсы бірнеше наразылық акцияларын ұйымдастырды. 2001 жылғы жалпы сайлауда БНП парламенттегі орынның үштен екі бөлігін және дауыс берушілердің 46% -ын (басты оппозициялық партияның 40% -ымен салыстырғанда) жеңіп алды, және Халида Зия тағы да Бангладеш премьер-министрі болып ант берді. 2008 жылғы сайлауда олар күйреуге ұшырады. Халида басшылық еткен төрт партиялық одақ 32 орын ғана жеңіп алды және елдің парламенттік тарихындағы ең кішкентай оппозициялық партияға айналды. Олар жалпы дауыс берушілердің 32% -ын ғана жеңіп алды, ал олардың басты қарсыласы Авами лигасы жалпы дауыс берушілердің 50% -ынан астамын жеңіп алды. 2014 жылғы 10-шы Джатио Сангсад сайлауында БНП өзінің 18 партиялық одағымен бірге сайлауды бойкоттап, зорлық-зомбылықпен наразылық білдірді, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады.

Khaleda Zia served as Prime Minister of Bangladesh twice from 1991 to 1996 and from 2001 to 2006. Once in power, Khaleda Zia's government made substantial changes in education policy, introducing free education for girls up to the 10th grade, a stipend for female students, and food for education programme funds. It also made highest budgetary allocation in the education sector. She became Prime Minister for the second consecutive term after the BNP had a landslide victory on 15 February 1996 general election to the sixth Jatiya Sangsad which is widely believed to be rigged voting after bribeing the election commissioner. The election was, however, boycotted by all other major parties who were demanding that the elections be held under a neutral caretaker government, following allegations of rigging in a by election held in 1994. Turnout was estimated at around 5%, though the government at the time claimed it to be much higher. On 12 June 1996 polls, BNP lost to Hasina's Awami League but emerged as the largest opposition party in the country's parliamentary history with 116 seats. Aiming to return to power, the BNP formed a four party alliance on 6 January 1999 with its former political opinion Jatiya Party, and the Islamic party of Jamaat e Islami Bangladesh and the Islami Oikya Jot and launched several agitation programmes against the ruling Awami League. In the 2001 general elections BNP won the election with a two thirds majority of seats in parliament and 46% of the vote (compared to the principal opposition party's 40%) and Khaleda Zia was once again sworn in as the Prime Minister of Bangladesh. In 2008 election, they faced a landslide defeat. Khaleda led four party alliance won only 32 seats and emerged as the smallest opposition party in the country's parliamentary history. They won only 32% of the total vote where their main rival Awami League won more than 50% of the total vote. In the Tenth Jatiyo Sangsad election of 2014, the BNP along with its 18 party alliance boycotted and violently protested the election to no avail.

2007 жылғы саяси дағдарыс және уақытша үкімет

2007 жылдың 22 қаңтарында жоспарланған сайлаулар дау-дамайға толы болды. Авами лигасы және оның одақтастары сайлаудың әділ болмайтынын, себебі уақытша үкімет Халида Зия мен БНП-ға көмектесіп, жақтап отыр деген күдік тудырды. Хасина уақытша үкімет басшысы, президент Яджуддин Ахмедтің осы лауазымнан кетуін талап етті және 2007 жылдың 3 қаңтарында Авами лигасы мен оның одақтастары сайлауды бойкоттайтынын жариялады. Айдың соңында армия басшысы, генерал Мойнуддин Ахмет бастаған әскерилер араласып, президент Яджуддин Ахметтен бас кеңесші лауазымынан кетуі сұралды. Ол сондай-ақ, төтенше жағдай жариялауға мәжбүр болды. Жаңа әскери бақылаудағы Уақытша үкімет құрылды, оның Бас кеңесшісі ретінде доктор Фахруддин Ахмед тағайындалды. Жоспарланған парламенттік сайлау кейінге шегерілді. 2007 жылдың 12 қаңтарында президент Яджуддин Ахмед Фахруддин Ахмедті Уақытша Үкіметтің Бас кеңесшісі етіп тағайындады. Әлемдегі ең сыбайлас жемқор елдердің бірі саналатын ел үшін Фахруддин Ахмедтің билігінің ең маңызды жағы – ол жүргізген жемқорлыққа қарсы күрес болды. Осы уақытқа дейін 160-тан астам жоғары саяси қайраткерлер, мемлекеттік қызметкерлер және қауіпсіздік органдарының қызметкерлері сыбайлас жемқорлық және басқа да экономикалық қылмыстар жасады деген күдікпен ұсталды. Ұсталғандардың арасында екі негізгі саяси партияның бұрынғы министрлері болды, соның ішінде бұрынғы премьер-министрлер Халида Зия және Шейх Хасина, сондай-ақ бұрынғы кеңесші Фазлул Хақ. 2017 жылдың 11 мамырында Бангладеш премьер-министрі Хасина Вазедтің кеңсесі АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтонның 2011 жылдың наурыз айында оларға телефон соғып, 2006 жылғы Нобель бейсыздар сыйлығының лауреаты доктор Мұхаммед Юнустың «Grameen Bank» микрокредит банкінің төрағасы лауазымына қайта орналасуын талап еткенін мәлімдеді. Юнус басқаратын «Grameen America» коммерциялық емес ұйымы Клинтонның жаһандық бастамасына 100 000 доллардан 250 000 долларға дейін қаржы бөлген. Юнус төрағалық ететін «Grameen Research» компаниясы Клинтон қорының сайтында жарияланған мәліметтерге сәйкес, 25 000 доллардан 50 000 долларға дейін қаржы бөлген.

The scheduled 22 January 2007 elections were marred by controversy. The Awami League and its allies protested, saying that the elections would not be fair because of alleged bias by the caretaker government in favour of Khaleda Zia and the BNP. Hasina demanded that the head of the caretaker government, President Iajuddin Ahmed, step down from that position, and on 3 January 2007, she announced that the Awami League and its allies would boycott the elections. Later in the month, the military led by Army Chief General Moinuddin Ahmed intervened and President Iajuddin Ahmed was asked to resign as the chief advisor. He was also made to declare a state of emergency. A new military controlled Caretaker government was formed with Dr. Fakhruddin Ahmed as the Chief Adviser. The scheduled parliamentary election was postponed. On 12 January 2007, President Iajuddin Ahmed swore in Fakhruddin Ahmed as the Chief Adviser to the Interim Caretaker Government. For a country widely perceived as one of the world's most corrupt, the most dramatic aspect of Fakhruddin Ahmed's rule is his antigraft campaign against the establishment. So far, more than 160 senior politicians, top civil servants and security officials have been arrested on suspicion of graft and other economic crimes. The roundup has netted former ministers from the two main political parties, including former prime ministers Khaleda Zia and Sheikh Hasina and former adviser Fazlul Haque. On May 11, 2017, the Office of Bangladesh Prime Minister Hasina Wazed announced that then US Secretary of State Hillary Clinton called her office in March 2011 to demand that Dr. Muhammed Yunus, a 2006 Nobel Peace prize winner, be restored to his role as chairman of microcredit bank, Grameen Bank. The bank's nonprofit Grameen America, which Yunus chairs, has given between $100,000 and $250,000 to the Clinton Global Initiative. Grameen Research, which is chaired by Yunus, has donated between $25,000 and $50,000, according to the Clinton Foundation website.

Шейх Хасинаның премьер-министрлігі (1996-2001, 2009-қазіргі уақыт)

1991 жылғы парламенттік сайлауда Халида Зияға жеңіліп, 88 орынға ие болды. 1996 жылғы 15 ақпандағы сайлауды бойкоттап, Халида Зияға жеңіс мүмкіндігін берді. Авами лигасы 1996 жылғы 12 маусымдағы парламенттік сайлауда 146 орын жеңіп алды. Жатия партиясының және бірнеше тәуелсіз кандидаттардың қолдауы қажетті көпшілік үшін 150 немесе одан да көп орын алуға жеткілікті болды. Хасина Бангладеш премьер-министрі болып ант берді және Ұлттық Бірлік Үкіметін құруға уәде берді. Бірқатар кіші партиялар мен БНП-дан бірнеше өкіл үкіметке қосылса да, екі басты саяси партия мен олардың басшылары арасындағы алшақтық бұрынғыдан да үлкен болды. Авами лигасы 2001 жылғы парламент сайлауында жеңілді. Парламентте бар болғаны 62 орынға ие болды, ал Бангладеш Ұлттық партиясы бастаған Төрт партиялық альянс 200-ден астам орын жеңіп алып, парламентте үштен екі көпшілікті қамтамасыз етті. Хасина өзі күйеуінің туған жері орналасқан Рангпурдағы сайлау округінен жеңіліске ұшырады, бірақ тағы үш округтен жеңіп шықты. Шейх Хасина мен Авами лигасы сайлау қорытындысын мойындамады, президент пен Уақытша үкіметтің көмегімен сайлаудың бұрмаланғанын мәлімдеді. Алайда, халықаралық қауымдастық сайлауға көңілі толып, Төрт партиялық альянс үкімет құрды. 2008 жылғы желтоқсан айында өткен сайлауда Шейх Хасина басқаратын Авами лигасы 230 орын жеңіп алып, парламентте үштен екі көпшілікті иеленді. Ол ЖП және солшыл күштермен одақтасып, үлкен альянсы парламентте 252 орын жеңіп алды. Шейх Хасина 2009 жылғы 6 қаңтарда премьер-министр болып ант берді. Халида Зияның БНП партиясы жалпы сайлауды бойкоттағаннан кейін, 2014 жылғы 5 қаңтарда өткен сайлауда қарсылығызсыз жеңіске жетіп, ол әлі күнге дейін Бангладеш премьер-министрі қызметін атқарып келеді. Шейх Хасина 2018 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жетіп, төртінші рет премьер-министр болып тағайындалды. Хасина тәуелсіздік алғаннан бері Бангладештің ең ұзақ қызмет еткен премьер-министрі атанды.

Sheika Hasina lost to Khaleda Zia in 1991 parliamentary election after managing to win 88 seats and her party sat in opposition benches. She boycotted the 1996 February 15 elections giving Khaleda Zia a default victory. Awami League won 146 seats in the 1996 June 12 parliamentary elections. The support of the Jatiya Party and a few independent candidates were enough for the 150 or more seats needed for the required majority. Hasina took the oath as the prime minister of Bangladesh. She vowed to create a Government of National Unity. Though some smaller parties and a few individuals from BNP did join the government, the distance between the main two political parties as well as their leaders remained as large as ever. Awami League was defeated in the 2001 Parliament election. It won only 62 seats in the Parliament, while the Four Party Alliance led by the Bangladesh Nationalist Party won more than 200 seats, giving them a two thirds majority in the Parliament. Hasina herself was defeated from a constituency in Rangpur, which happened to contain her husband's hometown, but won from three other seats. Sheikh Hasina and the Awami League rejected the results, claiming that the election was rigged with the help of the President and the Caretaker government. However, the international community was largely satisfied with the elections and the Four Party Alliance went on to form the government. In the December 2008 election, Sheikh Hasina led Awami league got a landslide victory winning 230 seats, which gave them the two thirds majority in the parliament. She made an alliance with JP and left fronts and her grand alliance won 252 seats in the parliament. Sheikh Hasina took oath as Prime Minister on 6 January 2009. She is still the prime minister of Bangladesh after winning a walkover 5 January 2014 election when Khaleda Zia's BNP boycotted the general election. Sheikh Hasina secured a fourth term as prime minister after winning the 2018 general election. Hasina has become the longest serving Prime Minister of Bangladesh since independence.

Өтемақы және жәрдемақылар

Премьер-Министрдің (ақы төлеу және артықшылықтар) (өзгерістер) 2016 жылғы заңына сәйкес, Бангладеш премьер-министрінің айлық жалақысы айына 115 мың така. Сонымен қатар, ол ай сайын 100 мың така үй жалдау ақысын және күн сайын 3 мың така жәрдемақы алады.