Пәкістан Премьер-министрінің лауазымы және тарихы

Кіріспе

Пәкістан үкіметінің атқарушы билігінің басшысы – барлық лауазым иелерінің тізімі. Пәкістанның премьер-министрі (romanized: Wazīr ē Aʿẓam) – Пәкістан Ислам Республикасының үкімет басшысы. Премьер-министр мен оның таңдаған кабинетінде атқарушы билік шоғырланған, бірақ Пәкістан Президенті атқарушы биліктің номиналды басшысы болып табылады. Премьер-министр көбінесе Пәкістан Парламентінің төменгі палатасы – Ұлттық Ассамблеяда көпшілікке ие партияның немесе коалицияның басшысы болып табылады және ол Ұлттық Ассамблеяның сенімін қамтамасыз ете алуы арқасында лауазымды иеленеді. Премьер-министр "Пәкістан Ислам Республикасының Бас атқарушысы" деп тағайындалады. Пәкістанның премьер-министрі федералды үкіметтің атқарушы билігін басқарады, мемлекеттік экономиканы қадағалайды, Ұлттық Ассамблеяға жетекшілік етеді, Жалпы мүдделер Кеңесі мен Министрлер кабинетін басқарады және Пәкістанның ядролық қару арсеналына қатысты Ұлттық Командалық Басқармаға жетекшілік етеді. Бұл лауазым оның иесіне елді басқару және ішкі және сыртқы саясаттың барлық мәселелерін бақылау құқығын береді. Премьер-министр Ұлттық Ассамблея мүшелерімен сайланады, сондықтан ол әдетте парламенттегі көпшілік партияның басшысы болып табылады. Пәкістан Конституциясы премьер-министрге атқарушы билікті береді, ол Министрлер кабинетін тағайындауға, атқарушы билікті басқаруға, премьер-министрдің бекітуін қажет ететін шешімдерді қабылдауға және ұсынымдар жасауға жауапты. Конституциялық тұрғыдан, премьер-министр Пәкістан Президентіне маңызды мәселелер бойынша бас кеңесші болып табылады, сондай-ақ әскери басшылықтың барлық буынына тағайындауларда ықпалды рөл атқарады және Бірлескен Бас Штаб Төрағасы арқылы әскерилердің азаматтық бақылауын қамтамасыз етеді, бірақ бұл міндетті түрде бірдей уақытта болмайды. Премьер-министрдің өкілеттіктері айтарлықтай өсті, бірақ әрбір тармақтан тексеру және тепе-теңдік жүйесі сақталды. Бұл лауазым 1958-1973, 1977-1985 және 1999-2002 жылдары жарияланған әскери жағдайлар кезінде болмады. Осы кезеңдердің әрқайсысында президент басқаратын әскери хунта премьер-министрдің өкілеттіктерін иеленді.

Leader of the executive branch of the Government of Pakistan
a list of all office holders

The Prime Minister of Pakistan (, romanized: Wazīr ē Aʿẓam , ) is the head of government of the Islamic Republic of Pakistan. Executive authority is vested in the prime minister and his chosen cabinet, despite the president of Pakistan serving as the nominal head of executive. The prime minister is often the leader of the party or the coalition with a majority in the lower house of the Parliament of Pakistan, the National Assembly where he serves as Leader of the House. Prime minister holds office by virtue of their ability to command the confidence of the National Assembly. The prime minister is designated as the "Chief Executive of the Islamic Republic". Pakistan's prime minister leads the executive branch of the federal government, oversees the state economy, leads the National Assembly, heads the Council of Common Interests as well as the Cabinet, and is charged with leading the National Command Authority over Pakistan's nuclear weapons arsenal. This position places its holder in leadership of the nation and in control over all matters, both internal affairs and foreign policy. The prime minister is elected by the members of the National Assembly and is therefore usually the leader of the majority party in the parliament. The Constitution of Pakistan vests executive powers in the prime minister, who is responsible for appointing the Cabinet as well as running the executive branch, taking and authorizing executive decisions, appointments, and recommendations that require prime ministerial confirmation. Constitutionally, the prime minister serves as the chief adviser to the president of Pakistan on critical matters; and plays an influential role in appointment in each branch of the military leadership as well as ensuring civilian control of the military through chairman joint chiefs, although this does not necessarily happen in tandem. Prime ministerial powers have significantly grown with a delicate system of check and balance by each branch. The position was absent during the years of 1958–1973, 1977–1985, and 1999–2002 due to imposed martial law. In each of these periods, the military junta led by the president had the powers of the prime minister.

Тарих

Премьер-министр лауазымы 1947 жылы Пакистанның бөлінісі мен құрылуынан кейін бірден құрылды; премьер-министр британ монархиясының өкілі болған генерал-губернатормен бірге жұмыс істеді. Бірінші премьер-министр Лиакат Али Хан 1951 жылы қаза болғанға дейін орталық атқару билігін жүзеге асырды. Генерал-губернатордың үнемі араласуы салдарынан билік біртіндеп азайды. 1956 жылы Конституцияның бірінші жинағы орталық билікті бергеніне қарамастан, келесі алты премьер-министр 1951 жылдан 1957 жылға дейін генерал-губернатор тарапынан қызметтен босатылды. Конституцияның бірінші жинағы генерал-губернаторды Пакистан президенті етіп өзгертіп, елді «Ислам Республикасы» деп жариялады. 1958 жылы президент Искандер Мирза екі апта ішінде әскери жағдай режимін орнату үшін жетінші премьер-министрді қызметтен босатты. Президент Мирза қысқа мерзімге премьер-министр лауазымын атқарған армия бастығы генерал Аюб Хан тарапынан құлатылды. 1962 жылы Конституцияның екінші жинағы премьер-министр лауазымын толығымен жойды, барлық өкілеттіктер Пакистан президентіне берілді. 1965 жылы өткен президент сайлауынан кейін билікті орталықтандыруға байланысты президенттікке сын айтылды. 1970 жылы өткен жалпы сайлаудан кейін лауазым қайта құрылды, Нұрул Әмин вице-президент болып табылатын премьер-министр болды. Зұлфиқар Әли Бхутто, Мүжибур Рахман және Яхья Хан арасындағы келіссөздердің сәтсіз аяқталуы Шығыс Пакистанда азаттық қозғалысына түрткі болды. Үндістанның Шығыс Пакистанға араласуы және Пакистанның соғысты аяқтау үшін жеңіліске ұшырауы 1971 жылы президенттік жүйенің құлауына әкелді. 1973 жылы жан-жақты Конституция қайта қабылданып, лауазым орталық өкілеттіктермен қайта құрылды, өйткені конституция Пакистан президентімен парламенттік жүйені қамтамасыз етті. Оңшыл альянстың қоздырған арандатуы 1977 жылы әскери араласуға алып келді, ол лауазымды тоқтатты. 1985 жылы өткен жалпы сайлаулар Мұхаммед Джунежо премьер-министр болған кезде лауазымды қайта орнатты. Сол жылы Ұлттық Ассамблея Конституцияға сегізінші түзетуді қабылдады, бұл президентке премьер-министр мен Ұлттық Ассамблеяны алдын ала кеңеспей босату құқығын берді. 1988 жылғы жалпы сайлау нәтижесінде Пакистан Халық партиясының Беназир Бхутто мұсылман елінде сайланған алғашқы әйел премьер-министр болды. 1988 жылдан 1993 жылға дейін премьер-министр мен президент арасындағы билік күресі президенттің Ұлттық Ассамблеяны үш рет таратып жіберуімен жалғасты. 1997 жылғы сайлауда ПМЛ(Н) Парламентте үштен екі көпшілікті иеленді және Конституцияға сегізінші түзетуді жою үшін XIII және XIV түзетулерді жасады; бұл Наваз Шарифке атқару билігін орталықтандыруға мүмкіндік берді. 1999 жылы азаматтық-әскери қатынастардың нашарлауынан кейін, Бас штабтар төрағасы генерал Первез Мушарраф ПМЛ(Н) үкіметіне қарсы төңкеріс жасады және 2002 жылы жалпыұлттық сайлау өткізді. Ешбір партия көпшілік дауыс алған жоқ, сондықтан ПМЛ(Қ) – ПМЛ(Н) бөлігі және Мушаррафты қолдайтын партия – басшылық етіп, МҚМ-мен коалиция құрылды. Саяси тартыстардан кейін Зафарулла Джамали премьер-министр болды және президенттің Ұлттық Ассамблеяны тарату құқығын ішінара қалпына келтіретін XVII түзетуді қабылдады, бірақ таратуды Пакистанның Жоғарғы Сотының мақұлдауына бағындырды. Билік мәселесі бойынша 2004 жылы премьер-министр Джамали отставкаға кетті, ал Шәүкәт Әзиз ақырында премьер-министр болып тағайындалды, ол Ұлттық Ассамблеядағы 191 дауыстан 151 дауыс алды. XVII түзетуде президенттікке араласуды жүзеге асырушы және сот билігін сақтауға мүмкіндік беретін жартылай президенттік жүйе қарастырылды. Первез Мушаррафтың кетуіне әкелген популистік интеллектуалдық қозғалыс Асиф Зардариге президент болуға мүмкіндік берді. 2010 жылы XVII түзетуді жою үшін Пакистан Конституциясына XVIII түзету енгізілді; ол елді парламенттік демократиялық республикаға қайтарды. XVIII түзетуде президенттің Парламентті біржақты таратуға қатысты барлық өкілеттіктері алынып тасталды және бұрынғы президенттер Первез Мушарраф пен Зия әл-Хақтың әлсіз тепе-теңдікті сақтау үшін жинақтаған өкілеттіктері жойылды. Сотқа құрметсіздік таныту ісінен кейін Жоғарғы Сот премьер-министр Юсуф Раза Гилланиді тұрақты түрде қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Бастапқыда PPP кандидатурасы Махдум Шахбуддин болды, бірақ ол ANF оған қарсы кепілсіз қамауға алу ордерлерін шығарғаннан кейін бас тартуға мәжбүр болды. 2013 жылы өткен жалпы сайлауда ПМЛ(Н) жартылай көпшілікке ие болды. Мұнан кейін Наваз Шариф премьер-министр болып сайланды, он төрт жылдық үзілістен кейін үшінші рет лауазымға оралды, демократиялық ауысу орын алды. 2017 жылдың шілдесінде Наваз Шариф Панама құжаттарының азаматтық-әскери қатынастарға қатысты ақпараттық құжаттарына байланысты жемқорлық айыптары бойынша емес, өтінішінде ұлына тиесілі компаниядан жалақы алғанын жасырғаны үшін премьер-министр лауазымынан шеттетуге ұшырады. Оның адвокаты бұл шеттетуге ұшыраған премьер-министр компания төрағасы болып тағайындалғанымен, компаниядан ешқашан жалақы алмағанын мәлімдеді. 2018 жылдың 18 тамызында Имран Хан елдің 22-ші премьер-министрі ретінде қызметке кірді. 2022 жылдың 10 сәуірінде конституциялық дағдарыс Ханның оған қарсы 174 дауыспен сенімсіздік білдіру ұсынысын қабылдауымен аяқталды, осылайша оның премьер-министрлігі аяқталды және ол сенімсіздік білдіру арқылы заңды түрде қызметтен алынған Пакистанның алғашқы премьер-министрі болды. 2022 жылдың 11 сәуірінде Шехбаз Шариф елдің 23-ші премьер-министрі болып сайланды. Ол Пакистанның Ұлттық Ассамблеясында 174 дауыспен көпшілік дауысқа ие болды. Шариф 2023 жылғы Пакистанның жалпы сайлауына дейін Имран Ханның мерзімін аяқтау үшін, ең көп дегенде бір жылға жуық мерзімге қызмет етеді, бірақ сайлау ертерек тағайындалуы мүмкін. 2024 жылдың 3 наурызында Шехбаз Шариф елдің 24-ші премьер-министрі ретінде екінші рет сайланды. Ол Пакистанның Ұлттық Ассамблеясында Омар Аюб Ханға қарсы көпшілік дауысқа ие болды, сайлаулар даулы болды.

The office of the prime minister was created on immediate effect after the partition and the establishment of Pakistan in 1947; the prime minister existed alongside the governor general who was the representative of the British monarchy. The first prime minister, Liaquat Ali Khan, exercised central executive powers until his assassination in 1951. The powers slowly began to be reduced as a result of constant intervention by the governor general. Despite the first set of the Constitution giving central power in 1956, the next six prime ministers were dismissed by the governor general from 1951 till 1957. The first set of the Constitution had evolved the governor general into the president of Pakistan whilst declaring the country an "Islamic republic". In 1958, President Iskandar Mirza dismissed the seventh prime minister to impose martial law in a mere two weeks, President Mirza was ousted by army chief General Ayub Khan who had for a brief period held the post of Prime Minister. In 1962, the second set of the Constitution completely dissolved the office of prime minister as all powers were transferred to the president of Pakistan. Criticism over the presidency after the presidential election held in 1965 over the centralizing of powers. After the general elections held in 1970, the office was established with Nurul Amin becoming the prime minister who was also the vice president. Negotiations that fall apart between Zulfikar Ali Bhutto, Mujibur Rehman, and Yahya Khan that prompted to liberation movement in the East Pakistan. With India intervening in East Pakistan and Pakistan conceding defeat to end the war led to the collapse of the presidential system in 1971. As the comprehensive Constitution reinstated in 1973, the post was reestablished with more central powers as the constitution provided a parliamentary system with President of Pakistan as figurehead. Amid agitation instigated by the right wing alliance invited the military intervention in 1977 which suspended the post. The general elections held in 1985 restored the post, with Muhammad Junejo becoming the prime minister. Later that year, the National Assembly passed the controversial eighth amendment to the Constitution, giving the president the power to dismiss the prime minister and the National Assembly without prior consultation. The general elections in 1988 resulted in the Pakistan Peoples Party's Benazir Bhutto becoming the first woman prime minister elected in a Muslim country. From 1988 to 1993, the power struggle between the prime minister and presidency continued with the president dismissing the National Assembly on three different occasions. At the 1997 elections, the PML(N) secured a two thirds majority in the Parliament and drafted the XIII and XIV Amendments to reverse the eighth amendment to the Constitution; this allowed Nawaz Sharif to centralize more executive powers. After the draw down of civil military relations in 1999, Chairman joint chiefs General Pervez Musharraf staged a coup d'état against the PML(N)'s government and held nationwide elections in 2002. With no party gaining a majority, a coalition was formed with the PML(Q) – a breakaway of the PML(N) and a pro Musharraf party – leading with MQM. After some political wrangling, Zafarullah Jamali became the prime minister, and passed the XVII amendment which partially restored the power of the president to dissolve the National Assembly, but made the dissolution subject to the Supreme Court of Pakistan's approval. Over the authority issues, Prime Minister Jamali resigned in 2004 and Shaukat Aziz was eventually appointed as Prime Minister, securing 151 out of 191 votes in the National Assembly. The XVII amendment featured a semi presidential system allowing the presidency to keep the interference executive and the judiciary. A populist intellectual movement leading to the departure of Pervez Musharraf allowed Asif Zardari to become president. In 2010, the XVIII Amendment to the Constitution of Pakistan was passed to reverse the XVII amendment; it returned the country to being a parliamentary democratic republic. The XVIII Amendment removed all powers of the presidency to dissolve the Parliament unilaterally and sweep away the powers amassed by the former presidents Pervez Musharraf and Zia ul Haq to maintain a delicate check and balance. Following a contempt of court case, the Supreme Court permanently disqualified Prime Minister Yousuf Raza Gillani. Originally, the PPP nomination was Makhdoom Shahbuddin, but he was forced to withdraw after the ANF issued non bailable arrest warrants against him. The general election held in 2013 saw the PML(N) almost achieve a supermajority. Following this, Nawaz Sharif was elected as Prime Minister, returning to the post for the third time after a fourteen year absence, in a democratic transition. In July 2017, Nawaz Sharif was disqualified as prime minister, not on the corruption charges linked to Panama papers leak that he was accused of, but for failing to declare as in his nomination papers, salary from a company owned by his son. His lawyer insisted that though the ousted prime minister was designated chairman of the company, he had never drawn any salary from the company. On 18 August 2018, Imran Khan was sworn in as the country's 22nd prime minister. On 10 April 2022, a constitutional crisis culminated in Khan losing a motion of no confidence with 174 votes cast against him, ending his premiership and making him the first Prime Minister of Pakistan to be legitimately removed from office, through a motion of no confidence. On 11th April 2022, Shehbaz Sharif was elected as the country's 23rd Prime Minister. He won by majority 174 votes in the National Assembly of Pakistan. Sharif will serve a term, at most of almost one year to fulfill Imran Khan's term until the 2023 Pakistani General Election, though the election may be called earlier. On 3rd March 2024, Shehbaz Sharif was re elected for the second time as the country's 24th Prime Minister. He won by majority in the National Assembly of Pakistan against Omar Ayub Khan in a disputed elections.

Таңдау және алып тастау

Премьер-министрге кандидаттар – партиялық платформалар бойынша үгіт-насихат жүргізгеннен кейін, халықтың тікелей дауысы арқылы сайланған Ұлттық Ассамблеяның мүшелері. Әдетте, парламенттегі көпшілік партияның басшысы премьер-министр лауазымын сақтайды және коалициялық үкімет немесе қарапайым көпшілік арқылы үкімет құрады. Кандидат президенттің үкімет құруға шақыруын алғанға дейін парламент мүшелерінің сенім білдіруін алуы тиіс. Премьер-министр қылмыстық және азаматтық іс жүргізуден толық конституциялық иммунитетке ие, және оның өкілеттік мерзімі ішінде оған қарсы іс қозғауға немесе жалғастыруға болмайды. 2012 жылы Пәкістанның Жоғарғы соты сотқа бағынбағандықтан кем дегенде бір премьер-министрді лауазымынан шеттетуге, оның парламент мүшелігін мәңгілікке жоюға қатысты шешім қабылдады. 2017 жылдың 28 шілдесінде Пәкістанның Жоғарғы соты Конституцияның 62-бабында белгіленген талаптарды орындамағаны үшін премьер-министр Наваз Шарифті лауазымын сақтап қалудан айырды. Бұл шешім Панама құжаттары ісі бойынша Жоғарғы соттың отырысынан кейін қабылданды. Сонымен қатар, ол парламент мүшелігінен мәңгілікке шеттетілді. Премьер-министрді Ұлттық Ассамблея сайлайды. Ұлттық Ассамблея жалпы сайлаудан кейін жиырма бірінші күні (кем дегенде бес жылда бір рет) отырыс өткізеді, егер президент сенімсіздік дауысы талғасын бермесе. Ұлттық Ассамблеяның қай мүшесі сайланса да, ол келесі сайлауға дейін немесе Ұлттық Ассамблеяның сенімін сақтап тұрмаған жағдайда премьер-министр болып қызмет етеді.