Кіріспе

Римдік діни практика
Римдік діни практика

Аугурия – құстардың мінез-құлқын бақылап, белгі алу арқылы жасалатын грек-римдік діни практика. Белгілерді оқитын адамды агур деп атаса, осы процесті "ауспиция алу" дейтін. "Auspices" (лат. auspicium) сөзі "құстарға қарау" деген мағынаны білдіреді. Ал "ауспекс" сөзін "құстарға қарап болжаушы адам" деп аударуға болады. Құстарға байланысты құдайлардың ауспициясы жақсы немесе жаман (ыңғайлы немесе ыңғайсыз) болуы мүмкін. Кейде саяси мақсаттағы агурлар сайлау сияқты мемлекеттік шараларды кешіктіру үшін жағымсыз ауспиция жасауға тырысатын. Плиний Ескірген Тиресия, Фива қаласының көрушісіне ауспицияның авторы екенін айтады. Мұндай белгілерді оқу тәсілі ежелгі Грекияда мың жылдан бері қолданылып келген: б.з.д. XIV ғасырда Египетте сақталған дипломатиялық хаттарда (Амарна хаттары) Кипр аралының Аласия патшасы құс белгісін анықтап беру үшін Египеттен "бүркіт болжаушысын" шақыру қажеттігі айтылған. Бұл ертедегі, құс белгілері арқылы болжаудың жергілікті дәстүрі, армияны басқарған Агаммнонның құс болжаушысы Калхас (Илиада I.69) бейнесінде көрінетін, шамамен сол кезде құрбандық жануарларының бауырларын қарап болжау – харуспиция – арқылы ығыстырылды. Платон гепатоскопияның құстар арқылы болжаудан жоғары мәртебелі екенін атап көрсетеді. Рим қаласының негізін қалаумен байланысты ең танымал ауспициялардың бірі бар. Римнің негізін қалаушылар Ромул мен Ремус Палатин төбесіне келгенде, қаланың нақты қай жерде салынуы керек екені туралы дауласты. Ромул қаланы Палатин төбесінде салуды қаласа, Ремус стратегиялық және оңай бекітілетін Авентин төбесінде салуды жөн көрді. Екеуі де құдайлардың еркімен дауды шешу үшін өздерінің агур ретіндегі қабілеттерін сынауға келісті. Плутархтың айтуынша, олар бірінен-бірі алшақтап отырды, ал Ремус алты қаршығаны көрді, содан кейін Ромул он екі қаршығаны көрді. Құдайлардың ниеті Ремус Ромулдан бұрын қаршығаларды көргендігінде ме, әлде Ромул он екі қаршығаны, ал Ремус алты қаршығаны көргендігінде ме, деген дау туды. Римдік аугуриясында қаршыға ең маңызды орынға ие болды, ол жабайы құстан агурға ең күшті белгілерді беруге қабілетті еді. Оларға қатысты тыйымдар болды және олар қасиетті құстар деп те аталды.

Тарих

Ежелгі дереккөздердің бірауыздан куәлігіне сүйенсек, құдайлардың еркін білу үшін қолданылатын аспан белгілерін (ауспиция) пайдалану Римнің өзінен де бұрын пайда болған. Бұл термин көбінесе латын тілімен және Римнің ең алғашқы азаматтарымен байланысты. Кейбір қазіргі заманғы тарихшылар ауспиция амалын этрускілермен байланыстырса да, Цицерон «De Divinatione» атты еңбегінде римдік ауспиция және этрускілердің құдайлардың еркін түсіндіру жүйесі арасындағы бірнеше айырмашылықты көрсетеді. Цицерон, римдіктер сияқты, құстардың ұшу жолдарына құдайлардың еркінің белгісі ретінде назар аударған басқа да халықтарды атап өтеді, бірақ этрускілерді талқылағанда бұл практиканы еске алмайды. Ауспиция римдіктерге дейін де кең таралған болғанымен, римдіктер онымен тығыз байланысты, себебі ол Римнің негізімен байланысты және римдіктер ауспицияны оқу қағидаларын қалыптастырды, осы арқылы ол рим мәдениетінің маңызды бөлігіне айналды. Мысалы, стоиктер құдайлар бар болса, олар адамдарға қамқорлық жасайды, ал егер олар қамқорлық жасаса, олар өз еріктерін білдіретін белгілер жібереді деп санайды. Тіпті филистиндер де Ежелгі өсиеттегі Ишая кітабының 2-тарауы 6-аятында айтылғандай, б.з.д. 740 және б.з.д. 686 жылдарға дейін бақсылықпен айналысқан. Дегенмен, «Иудей энциклопедиясы» бойынша, бақсылық алғаш рет халдейлер тарапынан жүйелендірілген.

Агораның орны

Ежелгі Римде кез келген магистраттың тағайындалуы мен қызметке кірісуі, халық жиналысында қабылданған шешімдер және кез келген науқанның басталуы әрқашан оң ауспициумды талап етті. 43 ж.б.э. Октавианның бірінші консулдығы кезінде оң ауспициум Ромулға ұқсас он екі қарғаны көрумен сәйкес келді. Грецияда оракулдар құдайлардың хабаршысы болғандықтан, Римде Юпитердің еркі құстар арқылы түсіндірілді. Ауспициум римдіктерге не істеу керектігін немесе істемеу керектігін көрсетті; шешімге ешқандай түсіндірме берілмеді, тек бұл құдайлардың еркі болды. Кез келген мемлекеттік іс-әрекетті ауспициумды алмай орындау қиын болды. Егер абыз белгілерді (вития) түсіндіруде қателік жасаса, ол құдайларды ренжітетін болып есептелді және түзетілмесе, апатқа ұшырауы мүмкін деп айтылатын. Сайлау, заң шығару және соғыс жариялау құдайлардың олардың әрекеттерімен келісетініне халық көз жеткізгенше тоқтатылды. Бұл белгілерді түсіндіріп, құдайлардың еркін білдірген адамдар аугурлер деп аталды. Сот шешімдерінің тізіміне ұқсас, аугурлер өткен белгілердің жазбаларын, қажетті рәсімдерді, дұғаларды және басқа да ресурстарды сақтайтын кітаптарды ұстады, бұл басқа аугурлерге, әсіресе билеуші аристократия өкілдеріне аугурияның негіздерін түсінуге көмектесетін. Аугурлер белгілерді түсіндіруге құқылы болғанымен, содан туындайтын шешімдерді орындау немесе болашақ әрекеттер бойынша шешімді кейінге қалдыру немесе талқылау магистраттың міндеті болды. Магистраттар да негізгі түсініктерді білуі керек еді, өйткені олар кез келген мемлекеттік іс-әрекетті бастағанда ауспициум алуы жиі қажет болатын. 300 ж.б.э. дейін аугурлер тек патрицийлер ғана болатын. Плебей жиналыстарына аугурия жасауға тыйым салынған, сондықтан қандай да бір заңның, соғыстың немесе мерекенің болуына олардың ешқандай ықпалы болмады. Өзі аугур болған Цицерон патрицийлердің монополиясының халықтың ықпалына қалай пайдалы кедергі келтіргенін айтады. Алайда, б.з.д. 300 жылы жаңа заң – Lex Ogulnia аугурлердің санын төрттен тоғызға дейін көбейтті және тоғыздың бесеуінің плебейлер болуын талап етті, бұл төменгі сыныптарға құдайлардың еркін түсіндіруге алғаш рет мүмкіндік берді. Бұл жаңа билікпен плебейлер құдайлардың еркін өздеріне пайдалы етіп анықтауға ғана емес, сонымен қатар патрицийлердің әділетсіз түсіндірмелерін сынауға мүмкіндік алды.

Құстарды қоса алғанда, қамқорлықтың түрлері

Құстардан [құстар арқылы] Нәжіздіктер әдетте құстардың белгілері болғанымен, аспандағы барлық құстардың құдайлардың ықтиярының нышаны болғаны жайлы емес. Құстардың екі класы болды: Oscines, олар ән арқылы жорықтарды білдіретін; және Alites, олар қалай ұшқаны арқылы жорықтарды білдіретін. Oscines құстарына қарғалар, қара қарғалар, сұрқайлар және тауықтар кіретін, олардың әрқайсысы Аугердің белгіленген аймағының қай жағынан пайда болғанына байланысты жақсы немесе жаман жорық (auspicium ratum) көрсететін. Alites құстарына бүркіт, қыран, сондай-ақ ossifraga деп те аталатын avis sanqualis және immussulus немесе immusculus кіретін. Пикус Мартиус, Ферониус және Парра сияқты кейбір құстарды Oscines және Alites екеуінің де қатарына жатқызуға болады. Бұл құстардың әрбір қозғалысы мен әрбір дыбысы түрлі жағдайларда немесе жылдың әртүрлі мезгілдерінде байқалғанда әртүрлі мағынаға ие және әртүрліше түсіндірілетін. Тауықтардың тамақтану әдеттерін түсіндіру арқылы оқылған бұл жорықтар әдетте әскери жорықтарда қолданылатын. Цицеронның айтуынша, бастапқыда кез келген құс трипудиумды [қасиетті биді] орындай алатын, бірақ уақыт өте келе, әдетте тек тауықтар ғана қолданылатын болды. Тауықтар pullarius (тауықтарды күтуші) күтіміндегі торға қамалып, оларға нан немесе торт лақтырылатын. Егер тауықтар шығудан бас тартса, тамақтанбаса, дауыс шығарса, қанат қағып, ұшып кетсе, бұл белгілер жаман деп есептелген. Керісінше, егер тауық тамақтану үшін тордан шығып, аузынан бірдеңе түсіп, жерге түсетін болса, бұл белгілер tripudium solistimum (немесе tripudium quasi terripavium solistimum [солумнан, жерден], көне жазушылардың сөзіне сүйенсек) деп аталатын.

Ұсынылған, сұралған немесе сұралмаған белгілер

Ауспицистің екі түрі болды: импетратив (импетратива, ізделіп сұралған) және облатив (облатива, өздігінен келген немесе ұсынылған). Импетратив – ақынның (ауспикстің) белгілерді түсіндіруіне жауап ретінде берілген белгілер. Облатив – магистрат аспицисті қабылдап жатқанда немесе оның мағынасын талқылап жатқанда болған күтпеген және ізделмеген оқиғалар.